MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
27
O’QUVCHILARDA MOTIVATSIYANI OSHIRISHNING
PSIXOLOGIK USULLARI
Mustaqimova Manzura Muzaffarovna – Shofirkon tumani 1-maktab
psixologi (Buxoro, O’zbekiston).
Jumayeva Dilorom Murodullo qizi - Shofirkon tumani 37-maktab psixologi
(Buxoro, O’zbekiston).
Anotatsiya. Mazkur maqolada maktab o‘quvchilarida o‘quv motivatsiyasini
oshirishning samarali psixologik usullari yoritilgan. Motivatsiya tushunchasi, uning
turlari va o‘quvchilar o‘rtasida motivatsiyaning pasayishiga sabab bo‘luvchi omillar
tahlil qilingan. Shuningdek, motivatsiyani oshirishda individual yondashuv, maqsad
qo‘yish, emotsional qo‘llab-quvvatlash, o‘yin texnologiyalaridan foydalanish kabi
psixologik yondashuvlarning ahamiyati asoslab berilgan. Maqola maktab
psixologlari, o‘qituvchilar va ota-onalar uchun amaliy tavsiyalarni o‘z ichiga oladi.
Kalit so‘zlar: motivatsiya, o‘quvchi, psixologik usullar, ichki motivatsiya,
tashqi motivatsiya, psixologik qo‘llab-quvvatlash, ta’lim, o‘z-o‘zini baholash,
SMART maqsadlar, rag‘batlantirish.
Bugungi kunda ta’lim tizimida yuksak natijalarga erishish, avvalo,
o‘quvchining ichki faolligiga, bilim olishga bo‘lgan qiziqishi va tashabbuskorligiga
bog‘liq. Bunday faollik esa, asosan, motivatsiya — ichki ruhiy kuch, o‘zlashtirishga
bo‘lgan ichki ehtiyoj orqali shakllanadi. Shuning uchun ham maktab psixologi oldida
turgan asosiy vazifalardan biri o‘quvchilarda motivatsiyani aniqlash, rivojlantirish va
kerak bo‘lsa, uni faollashtirishdir.
Motivatsiya tushunchasi va uning turlari
Motivatsiya — bu inson faoliyatini boshlovchi, yo‘naltiruvchi va uni amalga
oshirishga undovchi ichki psixologik jarayonlar majmuidir. O‘quv faoliyatida
motivatsiya ikki xil bo‘ladi:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
28
Ichki motivatsiya – bilim olishga bo‘lgan tabiiy ehtiyoj, qiziqish, shaxsiy
rivojlanishga intilish.
Tashqi motivatsiya – mukofot, baho, ota-onaning yoki o‘qituvchining e’tirofi
kabi tashqi omillar ta’sirida yuzaga keladi.
Ilmiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, ichki motivatsiya barqaror va uzoq
muddatli natijalarga olib keladi, tashqi motivatsiya esa vaqtinchalik bo‘lishi mumkin.
O‘quvchilarda motivatsiyani pasaytiruvchi omillar
Maktab amaliyotida o‘quvchilarda motivatsiyaning pasayishiga olib keluvchi
bir qator psixologik va tashkiliy omillar mavjud:
- O‘z-o‘ziga ishonchning pastligi;
- Rivojlanishdagi individual farqlarni inobatga olmaslik;
- O‘quv jarayonining zerikarli, shablon bo‘lishi;
- O‘qituvchi va ota-onaning bosimi, haddan tashqari talabchanlik;
- Muvaffaqiyatsizliklardan so‘ng qo‘rquv va tashvish.
Shuning uchun ham psixolog motivatsiyani faollashtirishga doir aniq usullar
va yondashuvlarni ishlab chiqishi zarur.
O‘quvchilarda motivatsiyani oshirishning psixologik usullari
1. Individual yondashuv.
Har bir o‘quvchining psixologik xususiyatlari, ehtiyojlari va bilim olish uslubi
farqlidir. Shuning uchun motivatsiyani oshirishda differensial va individual
yondashuv asosiy rol o‘ynaydi. Psixolog o‘quvchining qiziqishlarini aniqlab, shaxsiy
rivojlanish rejasini ishlab chiqishi mumkin.
2. O‘z-o‘zini anglash va baholash ko‘nikmalarini rivojlantirish.
Motivatsiya o‘quvchining o‘z imkoniyatlariga bo‘lgan ishonchidan ham kelib
chiqadi. Shuning uchun o‘quvchilarni o‘zlarini baholashga, ijobiy fazilatlarini tan
olishga o‘rgatish muhimdir. Bu borada quyidagi usullar foydali: “O‘z kuchimga
ishonaman” mavzusida psixologik treninglar, “Mening yutuqlarim” kundaligini
yuritish, rag‘batlantiruvchi kartochkalar (motivatsion yozuvlar).
3. Maqsad qo‘yish va unga erishish bosqichlarini o‘rgatish.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
29
Ko‘plab o‘quvchilar bilim olishda aniq maqsad qo‘ymasligi sababli
motivatsiyasi pasayadi. Psixolog ularga qisqa muddatli va uzoq muddatli maqsadlar
qo‘yishni, harakat rejasini tuzishni o‘rgatishi mumkin. Bunda SMART texnologiyasi
asosida ishlash tavsiya etiladi.
4. Emotsional qo‘llab-quvvatlash va ijobiy muhit yaratish.
O‘quvchi o‘zini xavfsiz va qadrlangan his qilsa, uning bilim olishga bo‘lgan
ishtiyoqi ortadi. Psixolog ijobiy muloqot madaniyatini shakllantirib, o‘qituvchi-
o‘quvchi, o‘quvchi-o‘quvchi munosabatlarini yaxshilash bo‘yicha treninglar
o‘tkazishi mumkin.
5. Rag‘bat va tan olish mexanizmlaridan foydalanish.
Yutuqni tan olish — kuchli motivatsion omil. Bunda faqat baho bilan emas,
balki og‘zaki maqtov, faxriy yorliqlar, kichik sovg‘alar yoki sinf oldida tan olinish
orqali rag‘batlantirish mumkin. Bular o‘quvchining o‘z ustida ishlashiga undaydi.
6. O‘yin texnologiyalaridan foydalanish
O‘yin orqali o‘rganish o‘quvchilarda motivatsiyani oshirishning samarali
yo‘llaridan biridir. Didaktik o‘yinlar, psixologik mashqlar, guruhiy loyihalar —
bularning barchasi ta’lim jarayonini jonlantiradi va qiziqarli qiladi.
Motivatsiya — bu o‘quv jarayonining yuragi, uning mavjudligi yoki yo‘qligi
natijalarga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Maktab psixologi motivatsiyaga ta’sir qiluvchi
ichki va tashqi omillarni aniqlab, ularni tahlil qilish va kerakli psixologik
yondashuvlarni qo‘llash orqali o‘quvchilarni bilim olishga undashi mumkin. Bu
nafaqat o‘quv jarayonining samaradorligini oshiradi, balki har bir o‘quvchining
shaxsiy rivojlanishiga ham xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.
1.
Абдуллаев Қ. Ҳ., Алиев А. А. Психология. — Тошкент: Ўқитувчи, 2006.
2.
Юнусова З. Х. Педагогик психология. — Тошкент: “Фан”, 2018.
3.
Ryan, R. M., Deci, E. L.(2000). Intrinsic and extrinsic motivations: Classic
definitions and new directions. Contemporary Educational Psychology, 25(1), 54–67.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
30
4.
Imomova Shafoat Mahmudovna. PEDAGOGIK TEXNIKA – KASBIY
KOMPETENSIYALARNI RIVOJLANTIRISHNING ASOSIY OMILI SIFATIDA//
Pedagogik mahorat. 1 tom. 2- son (2024 yil, fevral),2024, C. 56-59.
5.
Imomova
Shafoat
Mahmudovna.
TALABALARNING
KASBIY
KOMPETENSIYALARINI
RIVOJLANTIRISHGA
YANGICHA
YONDASHUVLAR// Educational Research in Universal Sciences. VOLUME 2,
SPECIAL ISSUE 14, 2023, С.1075-1081
6.
Boekaerts, M. (2002). Motivation to learn. Educational Practices Series, 10.
7.
Vygotsky, L. S. (1978). Mind in Society: The Development of Higher
Psychological Processes. Harvard University Press.
8.
Maslow, A. H. (1943). A theory of human motivation. Psychological Review,
50(4), 370–396.
