MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
398
XALQARO MUNOSABATLARDA KLASSIK REALIZM NAZARIYASI
EVOLUTSIYASINING IJTIMOIY-FALSAFIY TAHLILI
Qodirov Xusanjon Usmonjon o‘g‘li
Mirzo Ulug‘bek nomidagi
O‘zbekiston Milliy universiteti
2-bosqich magistranti
Аннотация: В данной статье исследуются основные философские идеи
эволюции классического реализма, основной теории международных
отношений. Кроме того, в статье рассматривается исторический контекст
и истоки реализма, прослеживая его корни у таких мыслителей, как Фукидид,
Макиавелли и Гоббс. Это также выражает то, как классический реализм
подчеркивал анархическую природу международной системы, корысть
государств и вечную борьбу за власть.
Ключевые слова: Политический реализм, классика, структурный
реализм, международная политика, итерация, неореализм.
Annotation: This article analyses philosophical underpinnings of one of the
crucial theories of International Relations, classical realism. It also examines the
historical context and origins of realism, tracing its roots to thinkers such as
Thucydides, Machiavelli and Hobbes. It also highlights how classical realism
emphasized the anarchic nature of the International system, the self-interest of states,
and the eternal struggle for power.
Key words: Political Realism, classical, structural realism, international
politics, iteration, neorealism
Annotatsiya: Ushbu maqolada, xalqaro munosabatlarning asosiy nazariyasi
bo‘lgan klassik realizm evolutsiyasining asosiy falsafiy g‘oyalari tadqiq etiladi.
Bundan tashqari, maqola realizmning tarixiy konteksti va kelib chiqishini o‘rganadi,
uning ildizlarini Fukidit, Makiavelli va Gobbs kabi mutafakkirlarga qaratadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
399
Shuningdek, klasssik realizm xalqaro tuzumning anarxik tabiatini, davlatlarning o‘z
manfaatlarini va kuch uchun abadiy kurashni qanday ta’kidlaganini ifodalaydi.
Maqolada qo’llanilgan tadqiqot usullari. Maqolani tayyorlash jarayonida bir
nechta turli tadqiqot usullari qo'llanildi, jumladan: tarixiy-tahliliy usul, bu bizga
o'sha davrdagi voqealar va hujjatlar bilan bog'liq manbalarni tahlil qilish imkonini
berdi. Shu o‘rinda, qo‘llanilgan usullar qadimgi dunyo tarixidaan tortib hozirgi
davrgacha bo’lgan klassik realism evolutsiyasini ilmiy jihatdan o‘rganish hamda
uning ma’nosini kengroq yoritishga yordam berdi.
Kalit soʻzlar: Siyosiy realizm, klassik, strukturaviy realizm, xalqaro siyosat,
iteratsiya, neorealizm
Klassik realizm xalqaro munosabatlarni o‘rganishdagi eng katta ta’sirga ega
bo‘lgan nazariy asoslardan biridir. U inson tabiati va tarixiy asoslarni chuqur
tushunishga asoslangan bo‘lib, unga ko‘ra davlatlar xatti-harakatlari va global siyosat
dinamikasini tahlil qilish uchun umumiy nazariya taqdim etiladi. “Klassik” atamasi
ushbu tafakkur maktabini XX asr oʻrtalarida paydo boʻlgan strukturaviy realizm yoki
neorealizm kabi realizmning ya’ni o‘zidan keyingi amaliy shakllaridan farqlash
uchun qo‘llaniladi. Ushbu maqola klassik realizmning falsafiy asoslarini, uning
asosiy tamoyillarini va «klassik» atamasining uni belgilashdagi ahamiyatini
o‘rganadi. Klassik realizm eng qadimgi va eng ta’siri kuchli nazariy asoslardan biri
sifatida xalqaro munosabatlar nazariyasi asoslarini tushunish uchun lozim bo‘lgan
eng asosiy paradigmalardan biri sanaladi. Uning falsafiy asoslarini o‘rganish orqali
o‘quvchilar zamonaviy xalqaro munosabatlar nazariyasining intellektual ildizlarini
chuqurroq tushunishadi. Bu bilim liberalizm, konstruktivizm va neorealizm kabi
boshqa nazariy yondashuvlarni kontekstuallashtirish va tanqid qilish uchun zarur
hisoblanadi.
Klassik realizm xalqaro siyosatni shakllantirishda inson tabiati va kuch uchun
kurashning rolini ta’kidlaydi. Ushbu tushunchalarni o‘rganish nega davlatlar
ko‘pincha o‘z manfaati, xavfsizligi va kuchni axloqiy yoki umuminsoniy nuqtai
nazardan ustun qo‘yishini tushuntirishga yordam beradi. Bu istiqbol tarixiy va
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
400
zamonaviy qarama-qarshiliklarni, masalan, buyuk kuchlar raqobati, urushlar va
diplomatik muzokaralarni tahlil qilish uchun juda muhimdir. Maqolada klassik
realizmning asosiy g‘oyasi bo‘lgan xalqaro tizimdagi anarxiya tushunchasi
o‘rganiladi. Markaziy hokimiyatning yo‘qligi davlat xatti-harakatlariga qanday ta’sir
qilishini tushunish ittifoqlar, kuchlar muvozanati va Birlashgan Millatlar Tashkiloti
kabi xalqaro institutlarning cheklovlari kabi muammolarni tahlil qilish uchun asos
yaratadi. Ushbu nazariyaning yana bir asosiy tamoyillaridan biri bu davlatlarning o’z
manfaatini ko’zlab ish tutishidir. Milliy manfaatlar deganda bir davlatning boshqa
davlatlar bilan o‘zaro munosabatlarida erishmoqchi bo‘lgan maqsad va vazifalari
tushuniladi. Bularga xavfsizlik, iqtisodiy farovonlik, hududiy yaxlitlik, madaniy yoki
mafkuraviy qadriyatlarni targ‘ib qilish kiradi. Milliy manfaatlar klassik realizmda
kuch tushunchasi bilan chambarchas bog‘liq. Davlatlar boshqalarga nisbatan o'z
kuchlarini maksimal darajada oshirishga intiladi, shuning uchun ushbu manfaatlarni
tushunish xalqaro munosabatlardagi kuch dinamikasini yaxshiroq tahlil qilish
imkonini beradi. Siyosatchilar uchun milliy manfaatlarni aniq tushunish xalqaro
munosabatlarning murakkabliklarini hal qilishda davlat maqsadlariga mos keladigan
samarali strategiyalarni ishlab chiqish uchun juda muhimdir. Zero prezidentimiz
Shavkat Miromonovich Mirziyoyev Aqsh elchisi Entoni Blinkenning O’zbekistonga
tashrifidan so’ng, o’zi ishtirokida Termiz shahrida xalq deputatlari Surxondaryo
viloyati kengashi sessiyasida tashqi siyosatdagi ayrim holatlar, O‘zbekiston kim
tarafda turishi haqida to‘xtalib o‘tdi. “Sizlar bilinglar: zamon juda murakkab. Hozir
katta-katta davlatlar: «O‘zbekiston, sen kim tarafda. Bo‘ldi endi, neytral bo‘lib
yurishing bo‘ldi, yo u tomonga o‘tgin, yo bu tomonga o‘tgin», deya qattiq-qattiq
aytib, vakillari ham kelib shunga da’vat qilyapti. «O‘rta Osiyoda O‘zbekiston bizga
kerak, 36 million bo‘ldi, 3-4 yilda 40 million bo‘ladi, katta davlat bo‘ladi, kim
tarafsan?» - deyapti. Qarang, shunday og‘ir savolga qanday javob berish kerak? Javob
bitta: bir tomonman, millatim, xalqim, buyuk O‘zbekistonimning manfaati uchun
o‘lishga ham tayyorman, deb javob beraman”, deb ta’kidladi, yurtboshimiz.
Shuningdek ushbu nazariya Fukidit, Makiavelli va Gobbs kabi qadimgi va ilk
zamonaviy mutafakkirlarning asarlariga tayanadi. Ushbu falsafiy ildizlarni o‘rganish
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
401
kuch siyosatining tarixiy davomiyligini va zamonaviy global voqealarni
tushuntirishda klassik realistik g‘oyalarning doimiy dolzarbligini baholashga yordam
beradi. Klassik realizm neorealizm (strukturaviy realizm) va hujumkor/mudofaa
realizmi kabi keyingi nazariy rivojlanishlar uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. Uning
falsafiy asoslarini o‘zlashtirish orqali yanada murakkab va nozik xalqaro
munosabatlar nazariyalari bilan shug‘ullanish uchun yaxshi imkoniyat yaratiladi.
Chunki klassik realizm zamonaviy muammolarni tahlil qilishda juda dolzarb bo‘lib
qolmoqda, masalan:
- Buyuk kuchlar raqobati (masalan, AQSh-Xitoy munosabatlari)
- Mojarolar va urushlar (masalan, Isroil-Falastin urushi)
- Xalqaro institutlar va normativlarning roli
- Globallashuv va o‘zaro bog‘liqlik muammolari
Klassik realizmni tushunish nega davlatlar ko‘pincha o‘zaro bir biriga bog‘liq
bo‘lgan dunyoda ham o‘z manfaatlarini ko‘zlaydigan yoki tajovuzkor ko‘rinadigan
tarzda harakat qilishini tushuntirishga yordam beradi.
Klassik realizmning falsafiy asoslari va tarixiy ildizlari
. Klassik realizm
Gʻarb tafakkurining falsafiy anʼanalarida chuqur ildiz otgan boʻlib, Fukidit, Nikkolo
Makiavelli, Tomas Gobbs kabi mutafakkirlarning ushbu nazariya shakllanishi uchun
ta’siri kuchli hisoblanadi. Klassik realizm o‘z zamirida inson tabiatiga pessimistik
qarashga asoslanadi. Realistlarning ta’kidlashicha, odamlar tabiatan o‘z manfaatlarini
ko‘zlaydi, raqobat va kuchga intilish ularning tabiatida doim mavjuddir. Bu qarash
ko‘pincha Gobbsning nazariyalariga to‘g‘ri to‘g‘ri keladi, u insonlarning tabiiy
holatini «hammaning hammaga qarshi urushi» deb ta’riflagan, va hayot «yomon,
shafqatsiz va qisqa» deb ta’kidlaydi. Xalqaro tizimda markaziy hokimiyatning
yo‘qligi doimiy ishonchsizlik holatini yaratadi, bu davlatlarni o‘z-o‘ziga yordam va
kuch to‘plashni birinchi o‘ringa qo‘yishga majbur qiladi1. Shu nuqtai nazardan,
xalqaro tizim anarxik maydon sifatida qaraladi, bu erda davlatlar, xuddi shaxslar kabi,
o‘zlarining omon qolishlari va xavfsizligini hamma narsadan ustun qo‘yishga
majburdirlar. Qadimgi yunon tarixchisi Fukidit ko‘pincha birinchi realist mutafakkir
sifatida qabul qilinadi. Fukiditning “Peloponnes urushi tarixi” asari koʻpincha
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
402
realistik fikrni aks ettiruvchi eng qadimgi matn sifatida tilga olinadi. Uning Afina va
Sparta o‘rtasidagi to‘qnashuv haqidagi hikoyasi kuch siyosatining markaziyligini va
anarxik tizimda nizolarning muqarrarligini ta’kidlaydi. Mashhur “Melian dialogi”da
uning mashhur «kuchlilar qo‘lidan kelganini qiladi, zaiflar esa keragicha azob
chekishadi» degan gapi axloqiy mulohazalar ko‘pincha kuch siyosatining
imperativlariga bo‘ysunadi degan realistik e’tiqodni qamrab oladi. Shuningdek
Peloponnes urushi haqidagi hikoyasida u davlatlarning xatti-harakatlarini
shakllantirishda kuch va qo‘rquvning rolini ta’kidladi. Shu o‘rinda Makiavelli bu
g‘oyalarni o‘zining «Hukmdor» asarida yanada rivojlantirdi va u yerda hukmdorlar
pragmatik bo‘lishi va o‘z hokimiyatini saqlab qolish uchun kuch va yolg‘ondan
foydalanishga tayyor bo‘lishi kerakligini ta’kidladi. Uning siyosatga pragmatik
yondashuvi, “maqsadlar vositalarni oqlaydi” degan g‘oyani qamrab olgan holda,
davlat manfaatlari ustuvorligiga realistik ishonch va nochiziq tizimli dunyoda
pragmatik qarorlar qabul qilish zaruriyatini aks ettiradi. Makiavelli uchun kuchga
intilish shunchaki maqsadga erishish vositasi emas, balki o‘z-o‘zidan maqsaddir.
Siyosatga bunday axloqiy tamoyillarsiz yondashish klassik realizmning xalqaro
munosabatlarda kuch ustuvorligini ta’kidlashiga zamin yaratdi. Hans Morgentauning
“Xalqlar o‘rtasidagi siyosat” asari zamonaviy klassik realizmning aniq matnidir.
Morgentau siyosiy realizmning oltita tamoyilini bayon qilib, xalqaro siyosatda inson
tabiatining o‘rni, hokimiyat uchun kurash va axloqning chegaralanganligini
ta’kidlaydi. Uning ta’kidlashicha, davlatlar birinchi navbatda kuch nuqtai nazaridan
belgilangan milliy manfaatlardan kelib chiqadi. Morgentau asari klassik realistik
fikrni tizimlashtiradi va uni xalqaro munosabatlar nazariyasida hukmron paradigma
sifatida belgilaydi. Chunki jahon urushlari Xalqaro munosabatlarda idelalizm g‘oyasi
uchun katta zarba bo‘ldi. Urushlararo davrda hukmronlik qilgan ba’zi idealistik
g‘oyalar E.H. Karning “Yigirma yillik inqiroz” asarida tanqid qilinadi. Karrning
ta’kidlashicha, kuch xalqaro siyosatda markaziy omil bo‘lib, axloqiy va huquqiy
normalar ko‘pincha qudratli davlatlar tomonidan o‘z hukmronligini saqlab qolish
uchun foydalanadigan vositadir. Shu bilan birga, kuch xalqaro munosabatlarning
yakuniy belgilovchi omili bo‘lib, axloqiy va huquqiy normalar ko‘pincha qudratli
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
403
davlatlar tomonidan o‘z manfaatlariga xizmat qilish uchun manipulyatsiya qilinadi.
Uning ijodi klassik realizm bilan keyingi strukturaviy realistik nazariyalar orasidagi
tafovutni yo‘qqa chiqaradi.
Klassik realizmning asosiy tamoyillari
. Klassik realizm bir nechta asosiy
tamoyillar bilan tavsiflanadi:
1. Anarxik xalqaro tizim: Klassik realistlar xalqaro tizimni tabiatan anarxik
deb hisoblashadi, qoidalarni qo‘llash yoki tartibni saqlash uchun markaziy
hokimiyatga ega emas. Bunday tizimda davlatlar o‘z yashashlarini ta’minlash uchun
o‘z-o‘zidan yordamga tayanishi kerak.
2. Kuch ustuvorligi: Kuch xalqaro siyosatning markaziy valyutasidir.
Davlatlar o‘z manfaatlarini ta’minlash va potentsial tahdidlarning oldini olish uchun
o‘z kuchlarini maksimal darajada oshirishga intiladi. Bu ko‘pincha kuchlar
muvozanatiga olib keladi, bu yerda davlatlar kuchliroq aktyorlarni muvozanatlash
uchun ittifoq tuzadilar.
3. Inson tabiati va davlat xulq-atvori: Klassik realistlar davlatlarning xatti-
harakati oxir-oqibat inson tabiatining in’ikosi ekanligini ta’kidlaydilar. Insonlar
shaxsiy manfaat va hokimiyatga intilish bilan boshqarilganidek, davlatlar ham
shunday.
4. Axloqiy nomutanosiblik:
Klassik realistlar axloqning xalqaro
munosabatlardagi roliga shubha bilan qaraydilar. Ularning ta’kidlashicha, milliy
manfaatlar yo‘lida axloqiy tamoyillar ko‘p hollarda murosaga keladi. Bu axloqning
ahamiyatsizligini anglatmaydi, aksincha, u kuch va omon qolish imperativlariga
bo‘ysunadi.
5. Tarixiy davomiylik: Klassik realistlar hokimiyat siyosatining barqarorligini
ta’kidlaydilar. Ular xalqaro munosabatlarning fundamental dinamikasi texnologiya,
mafkura va xalqaro tizim strukturasidagi o‘zgarishlarga qaramay, tarix davomida
barqaror bo‘lib kelganligini ta’kidlaydilar.
Nega aynan «Klassik» atamasi? “Klassik” atamasi ushbu tafakkur maktabini
realistik nazariyaning keyingi rivojlanishidan, xususan, XX asr oʻrtalarida paydo
boʻlgan strukturaviy realizm yoki neorealizmdan farqlash uchun ishlatiladi. Klassik
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
404
realizm Fukidit, Makiavelli, Gobbs falsafiy an’analaridan kelib chiqqan bo‘lib, Hans
Morgentau tomonidan o’zining “Xalqlar o’rtasidagi siyosat” (1948) asarida
rasmiylashtirilgan, va u xalqaro siyosatni shakllantirishda inson tabiati va tarixiy
asoslarning rolini ta’kidlaydi. Unda davlatlar o'z manfaatlarini ko'zlab harakat
qiladilar va hokimiyatga intiladilar, chunki odamlar tabiatan xudbin, raqobatbardosh
va hukmronlik qilish irodasi bilan boshqariladi. Ushbu nazariya asosan strukturaviy
realism yoxud neorealizm nazariyasidan farq qiladi. Ushbu nazariya, Kennetz Volts
tomonidan o’zining “Xalqaro siyosat nazariyasi” (1979) kitobida keltiriladi. Bu
nazariya klassik realizmning mantiqiy davomi sifatida qaraladi. Unda asosiy e’tiborni
inson tabiatidan ko‘ra ko‘proq xalqaro tizim tuzilishiga qaratadi. Voltsning
ta’kidlashicha, davlatlar yoki shaxslarning o‘ziga xos tabiati emas, balki xalqaro
tizimning anarxik tuzilishi davlat xatti-harakatlarining asosiy omili hisoblanadi, ya’ni
bu tizim davlatlarning ichki funksiyalari yoki xususiyatlari va davlat yetakchilarning
maqsadlaridan qat’i nazar, ularni muayyan yo‘llar bilan harakat qilishga majbur
qiladi. Bunda asosiy e’tibor, individual (rahbarlar, qaror qabul qiluvchilar) tahlilga
emas asosan tizimlilik darajasi (xalqaro tizimda kuchning taqsimlanishi) ga
qaratilgan.
“Klassik” atamasi ilk realist mutafakkirlar tomonidan bildirilgan g‘oyalarning
doimiy dolzarbligini ham aks ettiradi. Yangi nazariy yondashuvlar paydo boʻlganiga
qaramay, klassik realizm kuch siyosatining mohiyati va xalqaro munosabatlar
muammolari haqida qimmatli tushunchalar berishda davom etmoqda. Uning inson
xulq-atvorining abadiy jihatlariga va kuch dinamikasining tarixiy uzluksizligiga urg‘u
berish uning global siyosatni o‘rganishda doimiy dolzarbligini ta’minlaydi.
Klassik realizmning zamonaviy talqinlari.
Klassik realizmning zamonaviy
nazariyalari xalqaro munosabatlardagi zamonaviy murakkabliklarni hal qilishda
oldingi mutafakkirlarning asosiy g’oyalariga tayanib , rivojlanishda davom etmoqda.
Klassik realizm ko'pincha Gans Morgentau, E.H. Karr va Reinhold Niebuhr kabi ilk
realizm maktabi mutafakkirlari bilan bog'langan bo'lsada, hozirda ham zamonaviy
olimlar klassik realistik g'oyalarni zamonaviy global muammolarni hal qilish uchun
qayta ko'rib chiqib moslashtirmoqdalar. Ulardan biri Maykl Uilyams hisoblanadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
405
Uilyams zamonaviy xalqaro siyosatni tushunishda uning dolzarbligini ta'kidlash
uchun klassik realizmni, xususan, Morgentau ishini qayta ko'rib chiqqan zamonaviy
olimdir. Uilyams o'zining "Realistik an'ana va xalqaro munosabatlar chegaralari"
(2005) kitobida klassik realizm strukturaviy realizmga (neorealizm) qaraganda kuch
va axloqni yanada nozikroq tushunishni taklif qiladi, deb ta'kidlaydi. U davlat xulq-
atvorida inson tabiati, liderlik va axloqiy mulohazalar muhimligini ta'kidlaydi, bu
ko'pincha strukturaviy yondashuvlarda e'tibordan chetda qoladi.
Klassik realizmni tanqidchilarga qarshi himoya qilgan yana bir zamonaviy
mutafakkir Rojer Spegeledir. U oʻzining “Xalqaro nazariyadagi siyosiy realizm”
(1996) kitobida klassik realizm xalqaro munosabatlarni, xususan, inson tabiati va
yetakchilik roliga eʼtibor qaratishini tushunish uchun yanada boyroq va
moslashuvchan asosni taqdim etishini taʼkidlaydi. Richard Ned Lebou esa klassik
realistik g'oyalarga, xususan, inson psixologiyasi va hissiyotlarining xalqaro
siyosatdagi e’tirof etgan zamonaviy xalqaro munosabatlar nazariyotchisi hisoblanadi.
Lebou o'zining "Siyosatning fojiali tomonlari: axloq, manfaatlar va tartiblar" (2003)
kitobida klassik realizm davlatlar duch keladigan axloqiy dilemmalar va fojiali
tanlovlarni tushunish uchun yanada kengroq asos yaratishini ta'kidlaydi. U
neorealizmni moddiy kuchga haddan tashqari e'tibor qaratganligi va insonning
vakolati va axloqiy jihatlariga e'tibor bermasligi uchun tanqid qiladi.
Xulosa
Klassik realizm xalqaro munosabatlar nazariyasining asosi bo‘lib qolmoqda
va davlatlar xatti-harakatlari va xalqaro tizim dinamikasini tushunish uchun asosli
asosni taklif qiladi. Uning Fukidit, Makiavelli va Gobbs asarlarida ildiz otgan falsafiy
asoslari jahon siyosatini shakllantirishda kuch, inson tabiati va tarixiy davomiylik roli
haqida abadiy qarashni ta’minlaydi. «Klassik» atamasi ushbu tafakkur maktabini
realizmning keyingi iteratsiyalaridan ajratib ko‘rsatishga xizmat qiladi, uning xalqaro
munosabatlar nazariyasi rivojlanishidagi asosiy rolini ta’kidlaydi. Dunyo hokimiyat
siyosatining murakkabliklari bilan kurashishda davom etar ekan, klassik realizm
tushunchalari har doimgidek dolzarb bo‘lib qolmoqda. Klassik realizm xalqaro
munosabatlarni tushunish uchun jiddiy asos yaratsada, u inson tabiatiga pessimistik
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
406
qarashi, nodavlat sub’ektlari va tizimli omillarni e’tiborsiz qoldirgani uchun tanqidga
duch keldi. Kennet Volts kabi neorealistlar inson tabiatiga emas, balki xalqaro tizim
tuzilishiga e’tibor qaratib, klassik realistik g‘oyalarga asoslanadi. Konstruktivistlar va
liberal nazariyotchilar ham davlat faoliyatini shakllantirishda g‘oyalar, me’yorlar va
institutlarning rolini ta’kidlab, klassik realizmga qarshi chiqdilar. Ushbu tanqidlarga
qaramay, klassik realizm xalqaro siyosatdagi kuch va ziddiyatning doimiy rolini
tushuntirishda dolzarbligicha qolmoqda. Uning falsafiy asoslari buyuk kuchlar
raqobati, kuchlar muvozanati va xalqaro hamkorlik chegaralari kabi masalalar
bo‘yicha zamonaviy munozaralarni davom ettirmoqda. Klassik realizm zamonaviy
xalqaro munosabatlarda dolzarbligicha qolmoqda, chunki u global siyosatda
yetakchilik, axloq va inson tabiatining rolini tushunish uchun asos yaratadi. Bu,
ayniqsa, buyuk kuchlar raqobati, populizmning kuchayishi va tashqi siyosatdagi
axloqiy dilemma kabi masalalarni tahlil qilish uchun muhim nazariya hisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Hobbes, T. (1914). Leviathan. London: J M. DENT & SONS LTD Aldine House.
2. Machiavelli, N. (2009). Prince. New York: Penguin Random House.
3. Morgenthau, H. J. (1948). Politics among nations, the struggle for power and peace.
New York: Alfred A. Knopf, Inc.
4. Moylan, T. (2013). Review - History of the Peloponnesian War. 3-5.
5. Thucydides. (1950). History of the Peloponnesian war. New York: E.P.DUTTON
AND COMPANY, INC. LONDON: J. M. DENT AND SONS, LIMITED .
6. Waltz, K. (1979). Theory of International Politics. Reading, Massachusetts:
Addison-Wesley Publishing Company.
7.
O‘zbekiston
Respublikasi
Prezidentining
rasmiy
veb-sayti
https://president.uz/oz/lists/view/5489
8.
https://kun.uz/news/2023/03/13/shavkat-mirziyoyev-tashqi-siyosatda-ozbekiston-
kim-tarafda-turishi-haqida-gapirdi
9. Michael Williams
The Realist Tradition and the Limits of International
Relations
(2005)
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
407
10. Richard Ned Lebow. The tragic vision of politics (2003). Cambridge University
Press
11. Roger Spegele Political Realism in International Theory (1996)
