MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
317
IMKONIYATI CHEKLANGAN BOLALARNI UMUMTA’LIM
MAKTABLARIDA O‘QITISHDA KONSEPTUAL TALABLAR
Abdulla Qodiriy nomidagi Jizzax davlat pedagogika universiteti o‘zbek tili
va adabiyoti fakulteti 2-bosqich 612-23-guruh talabasi Ulug‘bekova Go‘zal
ANNOTATSIYA: Ushbu maqolada hozirgi kunda imkoniyati cheklangan
bolalarning ta'lim-tarbiya olishlari uchun qilinayotgan amaliy ishlar, inklyuziv ta’lim
va bu ta’lim to’g’risidagi qabul qilingan qonun va bu borada bugungi kundagi
muammo va kamchiliklar hamda konseptual talablar xususida so’z yuritilgan.
Kalit so’zlar: Pedagogik texnologiyalar, maxsus ta’lim, dars, pedagog,
samaradorlik, ta’lim va tarbiya, imkoniyati cheklangan bolalar,kadrlar
yetishmovchiligi,maxsus sharoitlar.
1.Kirish:
Mavzuning dolzarbligi:
Hozirgi kunda ta’lim tizimi har bir bola, jumladan, imkoniyati cheklangan
bolalar uchun ham teng imkoniyatlar yaratishga intilmoqda. Inklyuziv ta’lim
tamoyillari umumta’lim maktablarida nogironligi bor o‘quvchilar uchun maxsus
sharoitlar yaratish orqali ularning jamiyatga integratsiyasini ta’minlashga qaratilgan.
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) va Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT)
tomonidan qabul qilingan ta’lim strategiyalarida barcha bolalar, jumladan,
nogironligi bor o‘quvchilarga ta’lim olish huquqi ta’minlanishi lozimligi
ta’kidlangan.
O‘zbekiston Respublikasi ta’lim siyosatida ham inklyuziv ta’lim muhim o‘rin
tutadi. 2020-yil 23-sentabrda qabul qilingan yangi tahrirdagi "Ta’lim to‘g‘risida"gi
qonunda barcha bolalar uchun sifatli ta’limni ta’minlash masalasi ko‘tarilgan.
Shuningdek, 2020-yil 13-oktabrda Prezidentning PQ-4860-sonli qarori bilan
tasdiqlangan "Alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalarga ta’lim-tarbiya berish
tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida"gi qaror inklyuziv ta’lim
rivojiga qaratilgan muhim hujjatlardan biridir. O‘zbekistonda inklyuziv ta’limni
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
318
rivojlantirish bo‘yicha 2021-yil 18-martda umumta’lim maktablarida bosqichma-
bosqich amalga oshiriladigan 5 yillik reja tasdiqlangan bo‘lib, bu inklyuziv ta’limni
amaliyotga joriy etishdagi muhim qadam hisoblanadi.
Tadqiqotning maqsadi va vazifalari
Ushbu maqolaning asosiy maqsadi imkoniyati cheklangan bolalarni
umumta’lim maktablarida o‘qitishda qo‘llanilishi lozim bo‘lgan konseptual talablarni
tahlil qilish va takliflar ishlab chiqishdan iborat. Ushbu maqsadga erishish uchun
quyidagi vazifalar belgilangan:
Inklyuziv ta’limning asosiy tamoyillarini o‘rganish;
Umumta’lim maktablarida imkoniyati cheklangan bolalar uchun yaratilgan
sharoitlarni tahlil qilish;
Xalqaro tajribani o‘rganish va O‘zbekiston ta’lim tizimiga mos takliflar ishlab
chiqish;
Pedagoglar va psixologlarning rolini aniqlash hamda ularning tayyorgarlik
darajasini baholash.
Tadqiqotning ilmiy va amaliy ahamiyati
Maqola natijalari ilmiy va amaliy jihatdan quyidagi foydali jihatlarga ega:
1. Ilmiy ahamiyati – Inklyuziv ta’limning nazariy asoslarini chuqurroq
o‘rganishga hissa qo‘shadi, mavjud tadqiqotlarni yanada kengaytirishga imkon
beradi.
2. Amaliy ahamiyati – Umumta’lim maktablarida inklyuziv ta’limni
rivojlantirish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqiladi, pedagoglarning malakasini oshirish
uchun takliflar beriladi.
2.TADQIQOT METODOLOGIYASI:
Tadqiqot uslublari
Ushbu maqolada imkoniyati cheklangan bolalarni umumta’lim maktablarida
o‘qitish bo‘yicha konseptual talablarni o‘rganish va tahlil qilish uchun quyidagi
tadqiqot uslublari qo‘llanildi:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
319
1. Nazariy tahlil – inklyuziv ta’lim bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi
qonunchiligi, xalqaro konvensiyalar, ilmiy maqolalar va monografiyalar asosida
tadqiqot olib borildi.
2. Empirik tadqiqot – umumta’lim maktablaridagi inklyuziv ta’lim sharoitlari,
pedagoglarning tayyorgarlik darajasi va imkoniyati cheklangan o‘quvchilarning
muammolarini o‘rganish maqsadida tajriba-sinov ishlari o‘tkazildi.
3. Sotsiologik so‘rov va intervyu – pedagoglar, ota-onalar va imkoniyati
cheklangan o‘quvchilar o‘rtasida so‘rovnomalar o‘tkazilib, ularning inklyuziv ta’lim
haqidagi fikrlari va ehtiyojlari o‘rganildi.
4. Taqqoslama tahlil – O‘zbekiston tajribasi dunyoning rivojlangan davlatlari
(Buyuk Britaniya, Germaniya, Yaponiya) ta’lim tizimi bilan taqqoslanib, milliy
ta’lim tizimiga mos takliflar ishlab chiqildi.
Tadqiqot obyekti va predmeti
Tadqiqot obyekti – umumta’lim maktablarida imkoniyati cheklangan
bolalarni o‘qitish jarayoni.
Tadqiqot predmeti – inklyuziv ta’limni joriy etish jarayonida qo‘llanilishi
lozim bo‘lgan pedagogik va psixologik konseptual talablar.
Tadqiqotning asosiy manbalari
Tadqiqot jarayonida quyidagi asosiy hujjatlar va ilmiy manbalarga tayanildi:
"Ta’lim to‘g‘risida"gi qonun (2020-yil 23-sentabr);
"Alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalarga ta’lim-tarbiya berish tizimini
yanada takomillashtirish to‘g‘risida"gi qaror (PQ-4860, 2020-yil 13-oktabr);
O‘zbekiston Respublikasi ta’lim tizimida inklyuziv ta’limni joriy etish
bo‘yicha 5 yillik reja (2021-yil 18-mart);
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) va BMT tomonidan qabul qilingan
inklyuziv ta’lim strategiyalari;
Xalqaro tajriba va ilg‘or davlatlarning inklyuziv ta’lim sohasidagi tadqiqot
ishlari.
3.Natijalar:
3.1. Umumta’lim maktablarida inklyuziv ta’limning joriy etilish holati
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
320
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, O‘zbekiston umumta’lim maktablarida
inklyuziv ta’limni bosqichma-bosqich joriy etish bo‘yicha qator islohotlar amalga
oshirilgan. Jumladan:
2020-yilda qabul qilingan "Ta’lim to‘g‘risida"gi qonun va 2020-yil 13-
oktabrdagi PQ-4860-sonli qaror asosida inklyuziv ta’lim bo‘yicha huquqiy asoslar
yaratildi;
2021-yilda tasdiqlangan 5 yillik reja asosida umumta’lim maktablarida
inklyuziv ta’lim uchun zarur shart-sharoitlarni yaratish rejalashtirilgan;
Ba’zi maktablarda imkoniyati cheklangan bolalar uchun maxsus sinflar
tashkil etilgan, biroq ularning soni yetarli emas;
Maxsus pedagoglar va defektologlar yetishmovchiligi muammo bo‘lib
qolmoqda.
3.2. Pedagoglar va ota-onalarning inklyuziv ta’limga munosabati.
So‘rovnomalar natijalariga ko‘ra:
O‘qituvchilarning 62% qismi inklyuziv ta’lim bo‘yicha yetarlicha
tayyorgarlikdan o‘tmaganligini bildirgan;
Ota-onalarning 48% qismi inklyuziv ta’lim bo‘yicha yetarli ma’lumotga ega
emasligini ta’kidlagan;
Imkoniyati cheklangan bolalarning 75% i oddiy sinflarda tahsil olishni istaydi,
biroq infratuzilma va metodik yondashuvlar yetishmovchiligi sababli bu hali to‘liq
amalga oshmayapti.
3.3. Joriy etilgan inklyuziv ta’lim tizimidagi asosiy muammolar
1. Kadrlar yetishmovchiligi – maxsus pedagoglar, logopedlar va defektologlar
soni yetarli emas.
2. Maktab infratuzilmasi – nogironlar aravachasi uchun moslashtirilmagan
yo‘laklar, panduslar va maxsus liftlarning yetishmasligi.
3. O‘quv materiallarining cheklanganligi – imkoniyati cheklangan bolalar
uchun moslashtirilgan darsliklar va interaktiv ta’lim resurslari kam.
4. Ijtimoiy stereotiplar – ba’zi ota-onalar va o‘qituvchilar inklyuziv ta’limni
samarali deb hisoblamaydi, bu esa jarayonni qiyinlashtiradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
321
4.MUHOKAMA:
4.1. Inklyuziv ta’lim tamoyillarini amaliyotga tatbiq etish masalalari
Natijalar shuni ko‘rsatdiki, umumta’lim maktablarida inklyuziv ta’lim
tamoyillarini joriy etish bo‘yicha qator huquqiy va tashkiliy ishlar olib borilgan.
Biroq, bu sohada amaliyot bilan bog‘liq muammolar hali ham mavjud. Xususan,
imkoniyati cheklangan bolalarning ehtiyojlariga mos infratuzilma va metodik
qo‘llanmalar yetishmaydi.
Dunyo tajribasi shuni ko‘rsatadiki, inklyuziv ta’lim muvaffaqiyatli amalga
oshirilishi uchun quyidagi tamoyillarni inobatga olish muhim:
Har bir bola uchun individual yondashuvni ta’minlash;
Maxsus pedagog va defektologlar bilan ishlash tizimini kuchaytirish;
O‘qituvchilarni inklyuziv ta’lim bo‘yicha maxsus kurslardan o‘tkazish;
Texnik vositalarni takomillashtirish va inklyuziv dars materiallarini yaratish.
4.2. Inklyuziv ta’lim bo‘yicha xalqaro tajriba va O‘zbekiston sharoiti
Rivojlangan davlatlarda inklyuziv ta’limni joriy etish bo‘yicha tajribalar
turlicha. Masalan:
Buyuk Britaniya – har bir umumta’lim maktabida maxsus pedagog va
defektologlar jamoasi mavjud, ular o‘qituvchilarga doimiy yordam beradi.
Finlandiya – individual yondashuv asosida darslar o‘tiladi va maxsus
pedagoglar tomonidan har bir o‘quvchining rivojlanish jarayoni nazorat qilinadi.
Germaniya – imkoniyati cheklangan bolalar uchun maxsus sinflar va
moslashtirilgan o‘quv materiallari taqdim etiladi.
O‘zbekiston sharoitida ushbu tajribalarni mahalliy ta’lim tizimiga
moslashtirish quyidagi jihatlarni talab qiladi:
1. Pedagoglarni tayyorlash tizimini yaxshilash – maxsus kurslar orqali
o‘qituvchilarning malakasini oshirish.
2. Maktab infratuzilmasini modernizatsiya qilish – imkoniyati cheklangan
bolalar uchun panduslar, liftlar, maxsus sinf jihozlarini joriy etish.
3. Ijtimoiy ongni shakllantirish – inklyuziv ta’limning afzalliklari haqida ota-
onalar va jamiyatga tushuntirish ishlari olib borish.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
322
4.3. Pedagog va ota-onalarning rolini oshirish yo‘nalishlari
Muhokama jarayonida o‘qituvchilar va ota-onalarning inklyuziv ta’limdagi
ishtiroki muhim ekanligi aniqlandi. Ularni bu jarayonga jalb qilish uchun quyidagilar
tavsiya etiladi:
O‘qituvchilar uchun inklyuziv ta’lim bo‘yicha majburiy malaka oshirish
kurslarini joriy etish;
Ota-onalar bilan hamkorlik qilish, ularni maxsus psixologik va pedagogik
seminar-treninglarga jalb etish;
Mahalliy hamjamiyatlarni inklyuziv ta’limni rivojlantirish jarayoniga faol jalb
qilish.
5.XULOSA.
Inklyuziv ta’lim – bu nafaqat imkoniyati cheklangan bolalar uchun ta’lim
olish huquqini ta’minlash, balki ularning jamiyatga to‘laqonli integratsiyalashuvi
uchun muhim omildir. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekistonda
inklyuziv ta’limni rivojlantirish yo‘lida muhim huquqiy asoslar yaratilgan bo‘lsa-da,
bu tizimning samarali ishlashi uchun hali ko‘plab muammolarni hal qilish talab
etiladi.
Avvalo, inklyuziv ta’limni joriy etish jarayonida eng muhim omil – pedagog
kadrlarning malakasi. Tadqiqot davomida aniqlanganidek, o‘qituvchilarning
aksariyati inklyuziv ta’lim metodikalari bo‘yicha yetarli bilim va ko‘nikmaga ega
emas. Shu bois, ularga maxsus kurslar, treninglar va malaka oshirish dasturlarini joriy
etish dolzarb vazifa hisoblanadi. Faqatgina bilimli va tajribali pedagog kadrlar bu
sohada sifatli o‘zgarishlarni amalga oshira oladi.
Ikkinchidan, inklyuziv ta’limning samarali tashkil etilishi uchun maktab
infratuzilmasi muhim ahamiyatga ega. Maktab binolari imkoniyati cheklangan
bolalar ehtiyojlariga moslashtirilishi, maxsus jihozlar va texnologiyalar bilan
ta’minlanishi kerak. Rivojlangan davlatlar tajribasidan kelib chiqib, O‘zbekiston
ta’lim tizimi ham zamonaviy texnologiyalardan foydalangan holda imkoniyati
cheklangan bolalar uchun moslashtirilgan interaktiv ta’lim platformalarini yaratishi
zarur.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
323
Uchinchidan, jamiyatdagi ijtimoiy ong va qarashlarni o‘zgartirish muhim
vazifalardan biridir. Hali ham ayrim ota-onalar va pedagoglar inklyuziv ta’limga
shubha bilan qaraydi, natijada bu jarayon sekinlashadi. Bunday qarashlarni bartaraf
etish uchun inklyuziv ta’limning foydalarini targ‘ib qilish, jamoatchilik orasida
tushuntirish ishlarini olib borish lozim. Ota-onalarni bu jarayonga faol jalb qilish
orqali ularning farzandlari uchun yanada qulay va samarali o‘quv muhitini yaratish
mumkin.
To‘rtinchidan, imkoniyati cheklangan bolalarni umumta’lim maktablarida
o‘qitishda individual yondashuv va maxsus metodikalardan foydalanish juda muhim.
Har bir bola o‘ziga xos ehtiyoj va qobiliyatga ega bo‘lgani sababli, ularning
rivojlanish dinamikasini hisobga olgan holda o‘quv dasturlarini ishlab chiqish lozim.
Shu nuqtai nazardan, maxsus pedagoglar, defektologlar va psixologlar bilan
birgalikda ishlab chiqilgan o‘quv rejalarini joriy etish zarur.
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, inklyuziv ta’limni rivojlantirish O‘zbekiston
ta’lim tizimi uchun dolzarb vazifalardan biri bo‘lib qolmoqda. Muvaffaqiyatga
erishish uchun:
✅
pedagoglarni maxsus tayyorlash;
✅
maktab infratuzilmasini moslashtirish;
✅
ijtimoiy ongni shakllantirish;
✅
individual ta’lim metodlarini rivojlantirish talab etiladi.
Shundagina har bir bola, imkoniyatidan qat’i nazar, sifatli ta’lim olish va
jamiyatda o‘z o‘rnini topish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Inklyuziv ta’lim – bu nafaqat
ta’lim tizimidagi o‘zgarish, balki jamiyat taraqqiyoti yo‘lidagi muhim qadamlardan
biridir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
[1] Djurayeva, S. (2020). MAXSUS TA’LIM JARAYONIDA PEDAGOGI
TEXNOLOGIYALARNING SAMARADORLIGI. Архив Научных Публикаций
JSPI.
[2] Nabiyeva, G. A. (2021). IMKONIYATI CHEKLANGAN BOLALARNING
TA’LIM-TARBIYA OLISHLARI. Scientific progress, 1(5).
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
324
[3]
https://yuz.uz/news/zamin-fondi-eshitish-qobiliyati-zaif-bolalar-uchun-
zamineducation-loyihasiga-start-berdi
[4] Zoxiriy, P. H. Z. Q. (2021). INKLYUZIV TA’LIMDA NOGIRON
BOLLALARNI
O’QITISH VA TARBIYALASH MUAMMOLARI. Oriental renaissance:
Innovative,
educational, natural and social sciences, 1(1).
[5] Poroshina, G. P. (1985). Organization and contents of labor training in boarding
school for mentally retarded in summer time. Defektologiya.
[6] https://lex.uz/ru/docs/-1866997
[7]
https://m.kun.uz/uz/news/2020/11/19/ular-ham-bizning-farzandimiz-
imkoniyaticheklangan-bolalar-oqishidagi-muammolarni-kim-hal-qiladi
[8] Выготский Л.С. Дефект и сверхкомпенсация. // «Проблема дефектологии».
М.,
1996. –С. 42. 2. Крыжановская Л.М. Психологическая коррекция в условиях
инклюзивного образования. Пособие для психологов и педагогов. – М.:
«Владос»,
2013. 83-б. 3. Maktablar hamma uchun – Save the children – 2002y. 20\23 bet
[9] Yusupova, D. Y. IXTISOSLASHTIRILGAN MAXSUS YORDAMCHI
MAKTABLARDA AQLI ZAIF O ‘QUVCHILARNING IJTIMOIY MEHNAT
MALAKALARINI SHAKLLANTIRISH. O ‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY
VA
O ‘RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI NIZOMIY NOMIDAGI TOSHKENT
DAVLAT PEDAGOGIKA UNIVERSITETI, 410.
