MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
310
TILSHUNOSLIK FANINING NATIJALARI VA TARAQQIYOTI
Jizzax davlat pedagogika universiteti
O`zbek tili va adabiyoti fakulteti
614-24-guruh talabasi
Shahriyeva Muattar
ANNOTATSIYA: Maqolada tilshunoslik fani qadimiy tarixga ega. Ushbu
maqolada tilshunoslik fanining predmeti, tilning tabiati va mohiyatini haqida
ma’lumotlar keltirib o`tildi. Tilshunoslik - tilning ijtimoiy tabiati, vazifasi, ichki
tuzilishini, tillarning ish ko'rish (faoliyat) qonunlari va tarixiy taraqqiyotini
o‘rganuvchi fan.
Kalit so‘zlar: lingvistik tahlil, tasnif usuli, sinxron-formal tasnif, morfologiya,
sintaksis, leksika, stilistika.
RESULTS AND DEVELOPMENT OF LINGUISTICS
ABSTRACT: The article discusses the science of linguistics, which has an
ancient history. This article provides information about the subject of linguistics, the
nature and essence of language. Linguistics is a science that studies the social nature,
function, internal structure of language, the laws of functioning (activity) and
historical development of languages.
Keywords:
linguistic
analysis,
classification,
synchronous-formal
classification, morphology, syntax, lexicon, stylistics.
KIRISH
Tilshunoslik yoki Lingvistika tillarni oʻrganuvchi fandir.
Tilshunoslikning
amaliy va nazariy turlari mavjud boʻlib, nazariy tilshunoslik tilning strukturasi
va
uning
maʼnosi
oʻrganadi.
Grammatika — morfologiya (soʻzlarning
tuzilishi va oʻzgarishi), sintaksis
(soʻzlarning iboralarga va gaplarga biriktrilish qoidalari) va fonologiya (tilni abstrakt
tovushlar yordamida oʻrganish) fanlarini qamrab oladi. Amaliy tilshunoslik, asosan,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
311
tilshunoslikda oʻrganilgan nazariy bilimlarni amaliyotda qoʻllash bilan shugʻullanadi.
Amaliy tilshunoslik tarkibiga xorijiy tillarni oʻrganish va oʻrgatish kiradi.
Tilshunoslik, „Lingvistika“ — til haqidagi, uning ijtimoiy tabiati, vazifasi,
ichki tuzilishi, tasnifi, muayyan tillarning amal qilish (faoliyat) qonunlari, tarixiy
taraqqiyoti haqidagi fandir. Maqsadi va vazifasiga koʻra, tilshunoslikning bir nechta
yoʻnalishlari (sohalari) bor: umumiy tilshunoslik — tilni umuman insonga xos hodisa
sifatida oʻrganuvchi, asosiy vazifasi dunyo tillariga xos eng umumiy belgi-
xususiyatlarni aniqlash va yoritish boʻlgan soha; xususiy tilshunoslik— ayrim bir til
belgi-xususiyatlarini oʻrganuvchi soha; amaliy tilshunoslik — tildan foydalanish
bilan aloqador amaliy masalalarni (eksperimental fonetika, leksikografiya,
lingvostatistika, transkripsiya, transliteratsiya va boshqalar) hal qilish metodlarini
ishlab chiquvchi yoʻnalish; matematik lingvistika, strukturaviy tilshunoslik, qiyosiy-
tarixiy tilshunoslik va boshqa paralingvistika, etnolingvistika, psixolingvistika,
sotsiolingvistika kabi sohalar soʻzlovchi (shaxs)ning jamiyatdagi faoliyati bilan
aloqador til xususiyatlarini oʻrganadi.
Milliy taraqqiyot milliy til mavqei va nufuzi yuksalishida yaqqol ko‘zga
tashlanadi. “O‘zbekiston taraqqiyotining bugungi yangi bosqichi-milliy yuksalish
davri talablaridan kelib chiqib, ona tilimizning jamiyatdagi o‘rni va nufuzini oshirish
bo‘yicha keng ko‘lamli ishlar amalga oshirilmoqda”[1]. Mamlakatimizdagi keng
ko‘lamli islohotlar o‘zbek tilining ham Davlat tili sifatidagi maqomini
mustahkamlash, uning mavqeini ko‘tarish bo‘yicha qabul qilingan qonun va qarorlar
tilshunoslik sohasidagi ilmiy-tadqiqot ishlarining yangi bosqichga ko‘tarilishiga
sabab bo‘ldi. “Bugungi globallashuv davrida har bir xalq, har qaysi mustaqil davlat
o‘z milliy manfaatlarini ta‘minlash, bu borada avvalo o‘z madaniyatini, azaliy
qadriyatlarini, ona tilini asrab- avaylash va rivojlantirish masalasiga ustuvor ahamiyat
qaratishi tabiiydir”[2]. Shu ma‘noda o‘zbek tilshunosligining zamonaviy fan
yo‘nalishi darajasida shakllanishi va rivojlanishining ilk sahifasi sifatida tarixda
qolgan XX asr boshlaridagi tilshunoslik merosini tadqiq etish milliy manfaatlarimizni
ta‘minlash, ma‘naviy qadriyatlarimizni tiklash ishlarida katta ahamiyat kasb etadi.
O‘zbek tilshunosligida bu davr tili va tilshunosligi keng ko‘lamda o‘rganilmoqda.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
312
Turkogogiyada, jumladan, o‘zbek tilshunosligining rivojlanishiga xissa qo‘shgan
olimlarmiz, tilning barcha qirralarini ochib bergan, jahon tilshunosligi qatoriga
qo‘shishga muyassar bo‘lgan. Biroq tilshunoslik sohasi bilan shug‘ullangan
jonkuyarlarning ilmiy asarlarini o‘rganish masalasi tizimli yoritilgan emas.
XX asrning boshlarida shakllana boshlagan o‘zbek nazariy tilshunosligi bugungi
kunga kelib, zamonaviy tilshunoslikning tarkibiy qismiga aylandi. Umumturkiy
tilshunoslik uchun ham nazariy, ham amaliy manba bo’lgan M.Qoshg‘ariy, A.Navoiy,
Zamaxshariy, Abu Xayyon kabi zabardast olimlar ilmiy ishlarini eslamaslik mumkin
emas. Zamonaviy o‘zbek tilshunosligi haqida fikr bildirilganda esa Fitrat, Elbek, G‘ozi
Olim Yunusov, Ashurali Zohiriy, Abdulla Avloniy, Shorasul Zunnun kabi til ilmining
nazariy rivojiga ma‘lum darajada hissa qo‘shgan ko‘plab o‘zbek fidoyi olimlar bilan
bir qatorda E.D.Polivanov, A.K.Borovkov, N.Kononov, V.V.Reshetov, S.N.Ivanov
kabi rus olimlarining nomlarini ham tilga olib o‘tish zarur. XX asrning 20-30-yillarida
ijod qilgan o‘zbek adiblarining badiiy, ilmiy va publitsistik asarlarini tadqiq qilish
bo‘yicha bir qator ishlar amalga oshirildi. Bunga M.Qurbonova, B.To‘ychiboev,
M.Yo‘ldoshev, Yo.Sayidov, F.Bobojonov, D.Ne‘matova, T.Tog‘aev, Z.Chorieva,
L.Jalolova va boshqalarning ishlarini ko‘rsatish mumkin[4,5,8,9,10]. Mustaqillik
yillariga nazar soladigan bo‘lsak, o’zbek tilshunosligiga hissa qo’shgan olimlarda
ilmiy asarlari o’rganish bilan bog’liq bo’lgan ayrim ishlar qilingan.b
Tilshunosligimizning ilmiy-nazariy tadqiqot ob‘ekti bo‘lishi mumkin bo‘lgan
muammolar XX asrning 30-yillaridan boshlab jiddiy o‘rganila boshlandi. Aynan shu
davrda o‘zbek tilshunosligida rus olimlari A.N.Kononov, S.E.Malov K.K.Yudaxin,
E.D.Polivanov, A.K.Borovkov, V.Reshetov kabi yirik tilshunoslar bilan bir qatorda
o‘zbek tilshunosligida o‘z maktabini yaratgan olim A.G‘ulomov iste‘dodli
tilshunoslar F.Abdullaev, T.Ibrohimov, A.Ibrohimov, S.Usmonov, F.Kamolov,
T.Salimov, U.Tursunov, E.Fozilovlar qatorida edi. Olim o‘zbek tili grammatik
qurilishi tizimini yaratish maqsadida jahon lingvistik tahlil va tasnif usulini asosiy
mezon sifatida belgilab, o‘z qarashlarini sinxron-formal tasnif metodi vositasida
yaratdi. Olimning ishlariga sinchkovlik bilan e‘tibor qaratilsa, o‘zbek ilmiy
tilshunosligi taraqqiyotida ham sistem struktur, ham substantsional tilshunoslikning
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
313
haqiqiy asoschilaridan ekanligiga amin bo‘lamiz. Sinxron-formal tasnif metodi XX
asrning 40-80 yillariga qadar o‘zbek tilshunosligida yetakchilik qilganligiga qaramay,
70-yillardan boshlab Sh.Shoabdurahmonov, G‘.Abdurahmonov, M.Asqarova,
O.Usmonov,
A.Rustamov,
M.Mirzaev, F.Ubaeva, A.Xojiev, M.Mirtojiev,
I.Qo‘chqortoev kabi va ulardan keyingi bir qator etakchi olimlar ishlarida kuzatildi.
O‘zbek tilshunosligidagi yechimini topmayotgan muammolar xususida
olimlarimiz tunu kun izlanishlar olib bormoqdalar. Jumladan, tilshunos olimlaridan biri
B.To‘ychiboev o‘zining «O‘zbek nazariy tilshunosligi asoschisi yohud «Ayyubona
tadqiq» xususida so‘z» maqolasida «...barcha fanlar kabi tilshunoslikka ham har bir
davr o‘z talabini qo‘ygan. Shuning uchun tilshunoslik tarixini o‘z tarixi bilan bog‘lab
kuzatish maqsadga muvofiqdir» - deb aytib o‘tgan. Masalaga shu nuqtai nazar bilan
yondashadigan bo‘lsak, o‘tgan asrning qirqinchi yillaridan boshlab o‘zbek tilini
nazariy jihatdan o‘rganish davr talabiga aylandi. O‘zbek tili ilmiy grammatikasining
nazariy asoslarini yaratish uchun esa Sharq va G‘arb filologiyasining ilg‘or g‘oyalari
bilan qurollangan, mumtoz til, xalq tili, xalq og‘zaki ijodi namunalari tili va adabiy
tilning ichki imkoniyatlarini, shuningdek, taraqqiyot qonuniyatlarini chuqur his
qiluvchi hamda yaxshi biluvchi zabardast olim zarur edi», - deyar ekan, to‘la haqli
edi[6]. «40-yillardan o‘zbek tili ilmiy jihatdan atroflicha, chuqur o‘rganila boshlandi.
Tilshunoslikning tildagi har bir sath birliklarini o‘rganishga qaratilgan fonetika,
morfemika, so‘z yasalishi, leksikologiya, morfologiya, sintaksis kabi bo‘limlari
shakllana boshladi. 1940-yilda bu davrni A.G‘ulom o‘zining «O‘zbek tilida
aniqlovchilar» mavzusidagi nomzodlik dissertatsiyasi bilan boshlab berdi», -degan
fikri ayni haqiqatdir[6]. Olimning A.G‘ulomov haqida aytgan bu fikrlari
ko‘pchilik tomonidan e‘tirof etilgan. XX asrning 40-80-yillari o‘zbek tilshunosligi
taraqqiyoti haqidagi ishlarda, aynan shu fikrlarning qanchalik to‘g‘ri ekanligini
ta‘kidlovchi dalillar bilan to‘qnashganmiz, haqiqatan ham, A.G‘ulomov o‘zbek
nazariy tilshunosligining poydevorini qo‘ygan, favqulodda iste‘dodga ega bo‘lgan
betakror tilshunos edi. O‘zbek nazariy tilshunosligining shakllanish davri haqida gap
borar ekan, A.G‘ulomovdan bir yil keyin nomzodlik dissertatsiyasini yoqlagan
prof.U.Tursunov ilmiy foaliyati haqida to‘xtalmaslik mumkin emas. A.G‘ulomov
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
314
1940-yilda nomzodlik dissertatsiyasini himoya qilgan bo‘lsa, U.Tursunov, bir yildan
keyin o‘z ilmiy ishini yakunlash bilan, o‘zbek nazariy tilshunosligining shakllana
boshlanganligini to‘la namoyon etdi. Qizig‘i shundaki, A.G‘ulomov «O‘zbek tilida
aniqlovchilar» monografiyasi bilan o‘zbek nazariy grammatikasining poydevorini
qo‘ygan, oxir-oqibat yirik tilshunoslik ilmiy maktabini asoschisiga aylangan bo‘lsa,
U.Tursunov yuqorida qayd etilgan tadqiqoti bilan o‘zbek nazariy tilshunosligi
poydevorini mustahkamladi va Samarqand tilshunoslik ilmiy maktabining
asoschisiga aylandi.
O‘zbek nazariy tilshunosligining shakllanishi va taraqqiyotiga, katta hissa
qo‘shgan boshqa olimlar faoliyatiga to‘xtalishdan avval shuni alohida
ta‘kidlamoqchimizki, arab tilshunosligi rivojiga hissa qo‘shgan, shu bilan birga
umuman, jahon tilshunosligi taraqqiyotini ta‘minlagan Forobiy, Beruniy, Ibn Sino,
Qoshg‘ariy, Zamaxshariy, Navoiy, Bobur, Abubakr Sakkokiy, Yoqut Hamaviy, Abu
Hayyon, Jaloliddin Abu Muhammad Abdulloh turkiy, Abu Mansur as-Saolibiy kabi
ko‘pgina sharq olimlarining, shuningdek, XIX asr ikkinchi yarmi va XX asr boshlarida
tilshunoslikka oid ilmiy tadqiqotlar olib borgan rus turkologlari: F.E.Korsh,
A.E.Krimskiy, M.A.Kazembek, N.I.Ilminskiy, V.A.Bogoroditskiy, N.I.Ashmarin,
L.Z.Budagov,
P.M.Melioranskiy,
V.V.Radlov,
S.E.Malov,
E.D.Polivanov,
K.K.Yudaxin, A.K.Borovkov, A.N.Samoylovich kabi yirik olimlar va XX asrning 20-
30-yillarida tilshunoslik sohasida tadqiqotlar olib borgan va yuqorida tilga olingan
o‘zbek olimlari, keyingi davr o‘zbek tilshunosligi taraqqiyotini belgilashda muhim
o‘rinni egallaydilar. O‘zbek nazariy tilshunosligining shakllanishida ularning ilmiy
izlanishlari asosiy manba hisoblanadi. Mazkur tadqiqotlarsiz o‘zbek tilshunosligining
keyingi ilmiy bosqichini belgilash qiyin. Ma‘lumki, o‘zbek milliy, ilmiy
tilshunosligining shakllanishini ana shu olimlarning izlanishlari, qarashlari
ta‘minladi. Bu tadqiqotlar: a) turkiy tilshunoslikning shakllanishi uchun bosh manba
bo‘lgan; b) o‘zbek tilshunosligining alohida ajralib chiqishini ta‘minlagan; v) o‘zbek
adabiy tili mavqeini belgilash uchun xizmat qilishi mumkin bo‘lgan amaliy
masalalarni hal etishga qaratilgan; g)
milliy
ilmiy
tilshunoslikning
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
315
shakllanishiga shart-sharoit yaratgan bo‘lib, mazkur jarayonda bu olimlar hissasi juda
katta bo‘lgan.
XULOSA
O‘zbek tilshunosligining XX asrning 40-80-yillarida prof.A.G‘ulomov,
S.Usmonov va boshqa yirik olimlarning jahon tilshunosligi, shu jumladan, rus
tilshunosligidagi ilg‘or qarashlar, yutuqlar asosida yaratilgan nazariy fikrlari,
mulohazalari tayanch manba bo‘lganligi hammaga ma‘lum. Jahon tilshunosligining
shu davr ruhi bilan sug‘orilgan jiddiy nazariy fikrlari, ilmiy asoslangan qarashlari va
meroslari allaqachon o‘zbek xalqining qadriyatlari qatoridan mustahkam o‘rin
egallagan. A.G‘ulomov deyarli barcha yutuqlaridan bahramand bo‘lgan, ilg‘or
qarashlarga nisbatan o‘z bahosini bera oladigan, o‘zbek tilshunosligiga tatbiq
etadigan darajada ekanligi bilan ajralib turardi. Bular merosini jiddiy tadqiq qilmay
turib, ularga munosib bahoni bermay turib, o‘zbek ilmiy tilshunosligining keyingi
istiqbolini belgilash maqsadga muvofiq emas. Zero, bu olimlarning ilmiy-nazariy
qarashlari zamonaviy ilmiy tilshunoslik taraqqiyotini belgilovchi asosiy nazariy
manba bo’lib xizmat qiladi. Nomlari yuqorida zikr etilgan olimlarning ilmiy
me‘roslari, ma‘lumki, birinchidan, noyob manbalarga aylanib bo‘lgan; ikkinchidan,
bu manbalar, ilmiy qarashlar hali jiddiy tadqiq etilmagan, to‘laligicha o‘quvchilarga
yetkazilmagan; uchinchidan, sho‘rolar davri tilshunosligidagi barcha ilmiy-nazariy
qarashlar, shu jumladan yetakchi, tan olingan olimlarning ilmiy merosi mustaqillik
davri milliy ruhi nuqtai nazaridan mukammal baholanishi lozimligi, 40-80 yillardagi
muhim ilmiy qarashlarning zamonaviy tilshunoslikning yuzaga kelishida manba
bo‘ganligini asoslash masalasi ham bor. XX asr o‘zbek nazariy tilshunosligi
taraqqiyotini A.G‘ulomov ilmiy qarashlarisiz tasavvur etib bo‘lmaydi. Shundan kelib
chiqib maqolada 40-80-yillar o‘zbek milliy tilshunosligining ana shu vakili ilmiy
merosi haqida imkon doirasida to‘liq ma‘lumot berishga, jiddiy ilmiy qarashlariga,
ularga nisbatan bildirilgan mulohazalarga munosabat bildirishga, tahlilga tortishga
harakat qildik.
ADABIYOTLAR RO`YXATI
1.
Abdurahmonov F., ShukurovSh. Historical grammar of the Uzbek language.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
316
-
Tashkent: Teacher, 1973.
2.
Djalolova L. Linguistic research of Abdullah Qadiri's novel "The Past": Philol. Ph.D.
diss. rework. - Tashkent, 2007.
3.
Qurbonova M. Fitratningtilshunoslikmerosi: Filol. Ph.D. diss. rework.
-
Tashkent, 1993.
4.
Toychiboev B. Historical numbers. –Guliston: Ziyo, 2011. - P. 29–39.
5.
Toychiboev B. Fitrat is a linguist. - Tashkent, 1995.
6.
Tog'aev T. AshuraliZohiriyvauningtilshunoslikmerosi: Ph.D. diss.
rework.
-
Tashkent, 2005.
