MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
276
INGLIZ TILI O‘QITUVCHISINING KASBIY-GNOSTIK
KOMPETENTSIYASINING TARKIBIY QISMLARINI
Xamdamov Erkin Ergashevich
Guliston davlat universiteti
Ingliz tili va adabiyoti kafedrasi katta o‘qituvchisi
97 224 59 58, erkinxamdamov@gmail.com
Annotatsiya: Mazkur maqolada bo‘lajak ingliz tili o‘ituvchilarining gnostic
kompetensiyalari va ularning tarkibiy qisimlari haqidagi fikr mulohazalar bayon
etilgan.
Kalit so‘zlar: kasbiy-pedagogik kompetentsiya, kasbiy-gnostik kompetensiya,
nutq kompetentsiyasi, kommunikativ xatti-harakatlar, professional vaziyat
Ingliz tili o‘qituvchisining kasbiy-pedagogik kompetentsiyasining tarkibiy
qismlarini aniqlash muammosiga bag‘ishlangan ilmiy ishlarning o‘tkazilgan nazariy
tahlili asosida biz hozirgi paytda kasbiy va gnostik kompetensiyaning ahamiyati
to‘g‘risida yakdil fikr mavjud emas degan xulosaga keldik. Tadqiqotchilar kasbiy-
pedagogik kompetensiyaning tarkibiy qismiga kiruvchi turli subkompetentsiyalarni
ajratib turadilar ("kasbiy-gnostik kompetensiya" tushunchasi tadqiqotimizning
mohiyatini yanada chuqurroq va maqsadga muvofiq aks ettiradi, shu sababli biz bu
termindan foydalandik).
Kasbiy va gnostik kompetensiyaning har bir shaxsning rivojlanishi uchun
muhit sifatida o‘rni juda katta. Shaxsni tarbiyalash shaxsning ko‘p madaniyatli
jamiyat bilan o‘zaro ta’siri jarayonida shakllanadi. Shaxsning lingvistik madaniyat
bilan aloqasi qanchalik xilma-xil va kengroq bo‘lsa, uning individual ta’lim olish
istiqbollari ham shunchalik boy bo‘ladi. Ushbu aloqalarni tashkil qilishda uzoq vaqt
davomida asosiy rol ingliz tili o‘qituvchisiga tegishli edi. Ingliz tilini o‘qitishning
asosiy maqsadi aniq faoliyat bilan tanishishdir - ingliz tilidan foydalangan holda
ma’lumotlarni uzatish va qabul qilish, ya’ni aloqa jarayonida qatnashish. Ingliz tili
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
277
darsi ingliz tili o‘qituvchisi faoliyati davomida hisobga olish kerak bo‘lgan o‘ziga xos
xususiyatga ega.
Yigirmanchi asrda olim-o‘qituvchilar N.V. Kuzmina, A.I. Shcherbakov va I.I.
Salomatovlar o‘qituvchining funktsiyalariga e'tibor qaratdilar, kommunikativ,
konstruktiv va tashkiliy funktsiya (NV Kuzmina) lar aniqlandi;: axborot, rivojlanish,
yo‘naltirish, safarbarlik va gnostik funktsiyalar (A.I.Shcherbakov) bilan to‘ldirildi,
gnostik, dizayn, konstruktiv-rejalashtirish, tashkiliy va kommunikativ funktsiyalar
ta’kidlandi (I.I.Salomatov).
Belgilangan kompenentlar sonidan qat'i nazar, pedagogik faoliyatning barcha
funktsiyalari bir-biri bilan chambarchas bog‘liq va o‘qituvchining kasbiy
faoliyatining asosini tashkil etadi. Pedagogik faoliyatning gnostik funktsiyasi
o‘qituvchi tomonidan pedagogik muammoni hal qilishning deyarli barcha
bosqichlarida amalga oshiriladi, ya’ni bu "orqali" bo‘lib, uning maxsus maqsadini
belgilaydi:
1.
Professional-gnostik (bilimlarni egallash va ulardan foydalanish
qobiliyati) (N.V. Kuzmina). Bundan tashqari, bu: a) gipotezalarni qurish va sinash
qobiliyati; b) sezish va bir-biriga mos kelmaslik; v) olingan natijalarni tanqidiy
baholash.
2.
O‘qituvchining kasbiy-gnostik (kognitiv faoliyati): 1) atrofdagi dunyoni
chuqur va har tomonlama anglash; 2) o‘z shaxsiyatining fazilatlariga qarab jarayonlar
va tadqiqot natijalarini tahlil qilish; 3) qiyinchiliklarni aniqlash va muvaffaqiyatli
ilmiy ish olib borish uchun sharoit yaratish maqsadida talabalar, magistrantlar,
doktorantlarning ilmiy faoliyatini tahlil qilish.
3.
Kasbiy va gnostik kompetensiya: a) pedagogik vaziyatlarni tahlil qilish;
b) pedagogik vazifalarni shakllantirish; v) yangi bilimlarni egallash; d) muammolarni
hal qilish jarayonini tahlil qilish; f) natijalar va real vaziyatni taqqoslash; g)
belgilangan maqsadlardan natijalarni ajratish; h) og‘ishlarning sabablarini tahlil
qilish; i) ushbu sabablarni bartaraf etish choralarini ishlab chiqish; j) yangi o‘qitish
usullarini izlash (O.S. Dubovik).
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
278
Ushbu professional va gnostik faoliyat modelini amalga oshirish uchun kasbiy
fazilatlar talab etiladi. Shuni ta’kidlash kerakki, gnostik faoliyat predmetli va tashqi
bo‘lishi mumkin. Bu sezgi yoki ramziy faoliyat bo‘lishi ham mumkin. Amaliy
faoliyatdan farqli o‘laroq, gnostika ichki bo‘lishi ham ehtimoldan holi emas.
Kasbiy-gnostik kompetensiya tuzilmasini ko‘rib chiqishga bag‘ishlangan bir
qator ishlarni tahlil qilib, ingliz tili o‘qituvchisining professional-gnostik
kompetensiyasining tarkibiga aniqlik kiritish zarur deb hisoblaymiz. Biz ingliz tili
o‘qituvchisining kasbiy-gnostik malakasini shakllantirish va takomillashtirish uning
barcha tarkibiy qismlarining birligida sodir bo‘ladi deb o‘ylaymiz.
- nutq kompetentsiyasi (asosiy nutq faoliyatida - gapirish, tinglash, o‘qish va
yozishda muloqot qobiliyatlarini amalda qo‘llash va tahlil qilish qobiliyatida
namoyon bo‘ladi);
- diskursiv kompetensiya (berilgan kommunikatsion vaziyatga muvofiq
bayonot tuzish, yangi vaziyatlarni shakllantirish qobiliyatida ifodalanadi);
- lingvistik kompetensiya (til tizimini (fonetika, lug‘at, grammatika) bilish,
undan foydalanishning grammatik qoidalari, lingvistik birliklarni kasbiy va gnostik
maqsadlarda ishlatish ko‘nikmalarini shakllantirishdan iborat);
- ijtimoiy-madaniy kompetensiya (ona tilida so‘zlashuvchilarning ijtimoiy va
nutqiy xulq-atvorining milliy madaniy xususiyatlari, ushbu bilimlardan chet tili bilan
muloqot jarayonida foydalanish yo‘llari va ona tilida tarjima qilingan mamlakat
madaniyati bo‘yicha umumiy va o‘ziga xos xususiyatlarni ta’kidlash ko‘nikmalarini
shakllantirish);
- kompensatorlik kompetensiyasi (madaniyatlararo muloqot jarayonida til
vositalari, mintaqaviy bilimlar, jamiyatdagi ijtimoiy-madaniy xulq-atvor normalari,
chet tili jamiyatining hayotining turli sohalari yetishmasligi bilan bog‘liq bo‘lgan
qiyin vaziyatdan chiqib ketishga tayyorligi va qobiliyatidan iborat. Ushbu
kompetentsiya tarkibiga quyidagilar kiradi: 1) tarkibiy elementlarni bilish ingliz tilida
muloqot qilish uchun zarur bo‘lgan til (grammatik, leksik, fonetik) va ularni og‘zaki
va yozma muloqot holatlarida ishlatish ko‘nikmalari va qobiliyatlari; 2) ingliz tilida
muloqot qilishda zarur bo‘lgan qayta tashkil etiladigan formulalar to‘plamini bilish
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
279
va egallash; 3) ko‘p tilli sheriklar o‘rtasida aloqa va o‘zaro tushunishni o‘rnatishga
imkon beradigan nutqni amalga oshirish qobiliyati; 4) til va nutq hodisalarining milliy
va madaniy xususiyatlarini bilish; 5) chet tilidagi muloqot jarayonida kommunikativ
qiyinchiliklar sharoitida og‘zaki kompensatsiya vositalari to‘g‘risida bilish; 6)
o‘rganilayotgan chet tili madaniyati vakillarining kommunikativ xatti-harakatlarining
og‘zaki bo‘lmagan elementlari, lingvistik, pragmatik va ijtimoiy-madaniy
bo‘shliqlarni to‘ldirish uchun ishlatiladi; 7) aloqa qiyinchiliklarini bartaraf etish
uchun og‘zaki / og‘zaki bo‘lmagan kompensatsiya vositalaridan foydalanish
ko‘nikmalari va qobiliyatlari. Kasbiy va gnostik funktsiya nuqtai nazaridan barcha
kompetensiyalar o‘quv natijalariga ta’sir ko‘rsatadigan shart-sharoitlarni aniqlashi, til
va pedagogik vaziyatlarni tahlil qilishi, vazifalarni shakllantirishi, o‘quvchi va
guruhning shaxsini o‘rganishi kerak.
Shunday qilib, turli xil kasbiy vaziyatlarda nazariy bilimlarni amaliy ishlarda
muvaffaqiyatli qo‘llay oladigan, turli xil nutq muammolarini hal qilish uchun zarur
bo‘lgan kasbiy fazilatlarga ega bo‘lgan nutqning o‘zaro ta’sirini amalga oshirish
uchun turli xil professional vaziyatlarda nazariy bilimlarni amaliy ravishda ishlatishga
qodir bo‘lgan ingliz tili o‘qituvchisi shaxsini rivojlantirish juda zarur, bu bizning
fikrimizcha, lingvistik, nutqiy, diskursiv, ijtimoiy-madaniy va kompensatsion
kompetensiyalarni, ma’lum bir mintaqaviy va sotsiolingvistik bilim va ko‘nikmalarni
o‘zlashtirishni nazarda tutadigan ko‘p faktorli integral yaxlitlik sifatida kasbiy va
gnostik kompetensiyani maqsadga muvofiq shakllantirish deganidir.
Ingliz tili o‘qituvchisining kasbiy va gnostik kompetentsiyasini amalga
oshirishkasbiy-pedagogik faoliyat funksiyalarida namoyon bo‘ladi. Uslubiy
adabiyotlarda ingliz tili o‘qituvchisining kasbiy faoliyatiga xos bo‘lgan quyidagi
funktsiyalar ajratiladi: rivojlanayotgan, tarbiya beradigan, kommunikativ, gnostik,
konstruktiv, tashkiliy, safarbarlik, yo‘naltiruvchi. Biz nomlagan ingliz tili
o‘qituvchisining kasbiy kompetentsiyasining tarkibiy qismlari ushbu funktsiyalarning
bajarilishiga ta’sir qiladi.
Hulosa o‘rnida shu aytish mumkinki, biz sanab o‘tgan funktsiyalarni ikki
guruhga bo‘lish mumkin: maqsadni belgilaydigan funktsiyalar va operatsion-tarkibiy
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
280
funktsiyalar. Tanlangan pedagogik funktsiyalarni muvaffaqiyatli amalga oshirish
tegishli umumiy pedagogic-uslubiy kompetensiya tizimiga ega bo‘lishni va zaruriy
bilim hajmini talab qiladi. Tadqiqotda biz asosan operatsion-tarkibiy funktsiyalarga,
xususan, kasbiy va gnostik funktsiyalarga e’tibor qaratamiz.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. E.E. Hamdamov - Bulletin of Gulistan State University, 2021 Technology Forming
the Gnostic Competence of Future Teachers of Foreign Language
2. Hamdamov. E. E. The content of the language professional-gnostic training of an
English teacher. Bulletin of Gulistan State University, 2021
3. Ergashevich, H. E. (2022). Bo‘lajak Ingliz Tili O‘qituvchisining Kasbiy-Gnostik
Kompetensiyasi va Uning Didaktik Ahamiyati. Miasto Przyszłości, 25, 302–304.
https://miastoprzyszlosci.com.pl/index.php/mp/article/view/378
6-shoba. Hududlarni innovatsion rivojlantirishda kadrlar tayyorlash va ilg‘or
bilimlarni qo‘llashda ta’lim tizimining yangilanishi va malakali mutaxassislarni jalb
qilishning ilmiy va amaliy jihatlari, intellektual, innovatsion texnologiyalar.
