MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
258
"Q
ORAQALPOG
‘
ISTON
R
ESPUBLIKASI HUDUDIDA SUV RESURSLARINI
IFLOSLANTIRUVCHI INDIKATORLARNI ANIQLASH
:
MAZMUNI VA AHAMIYATI
"
Tlewmuratova Nabira Farhadovna – NDPI Aniq va tabiyiy fanlarni o’qitish
metodikasi Biologiya yo’nalishi magistratura 2 - bosqich talabasi
Annotatsiya: Maqolada Qoraqalpogʻiston Respublikasi hududida suv
resurslarini ifloslovchi asosiy omillar, ularning manbalari hamda monitoring
indikatorlari tahlil qilingan. Shuningdek, suv resurslarining ekologik holatini
baholashda indikatorlarning ahamiyati yoritilgan.
Kalit so‘zlar: suv resurslari, ifloslanish, indikatorlar, ekologik monitoring,
Orolboʻyi, ogʻir metallar, pestitsidlar.
Kirish
Suv resurslarining ifloslanishi global ekologik muammolardan biri bo‘lib, bu
holat Oʻzbekiston, xususan Qoraqalpogʻiston Respublikasida yanada dolzarb
ahamiyat kasb etadi. Ushbu hudud Orol dengizining qurishi, sanoat chiqindilari va
qishloq xoʻjaligi faoliyati natijasida suvning kimyoviy va biologik tarkibi jiddiy
o‘zgarishga uchragan.
Asosiy qism
1. Suv ifloslanishining asosiy manbalari
Qoraqalpogʻiston hududida suv resurslarini ifloslantiruvchi asosiy manbalar
quyidagilardan iborat:
Qishloq xoʻjaligidagi pestitsidlar va o‘g‘itlarning yuvilishi.
Sanoat chiqindilari, ayniqsa, kimyo va neft sanoati korxonalari.
Aholi va chorvachilik faoliyati bilan bog‘liq maishiy chiqindilar.
2. Suv ifloslanishining indikatorlari
Suv resurslarining holatini aniqlashda turli fizik, kimyoviy va biologik
indikatorlardan foydalaniladi. Ular orasida eng asosiylari quyidagilardir:
Kimyoviy indikatorlar:
Nitrat va nitritlar – qishloq xo‘jaligi faoliyatining intensivligini bildiradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
259
Ogʻir metallar (Pb, Cd, Hg, Cr) – sanoat chiqindilarining mavjudligini
bildiradi.
Ammiak, fosfatlar – organik moddalar va maishiy ifloslanish manbai sifatida
qaraladi.
Biologik indikatorlar:
Fitoplankton va zooplankton diversiteti – suv muhitidagi biologik
barqarorlikni ko‘rsatadi.
Mikroorganizmlar (E. coli) – ichimlik suvidagi sanitariya holatini bildiradi.
Fizik indikatorlar:
Rang, loyqalilik, harorat – suvning umumiy fizik holatini tavsiflaydi.
3. Ekologik ahamiyati
Ushbu indikatorlar suv resursi Qoraqalpog‘iston Respublikasi O‘zbekiston
Respublikasining eng muhim ekologik hududlaridan biri hisoblanadi. Mintaqada
joylashgan Amudaryo daryosi va boshqa tabiiy suv manbalari aholi hayoti, qishloq
xo‘jaligi va sanoat uchun asosiy resurslar bo‘lib xizmat qiladi. Shu bilan birga,
so‘nggi yillarda suv resurslarining sifatiga salbiy ta'sir ko‘rsatuvchi omillar
kuchaymoqda. Ayniqsa, antropogen faoliyat natijasida suvning ifloslanishi global va
mintaqaviy darajada ekologik muammoga aylangan. Shu sababli, suv resurslarini
ifloslantiruvchi indikatorlarni aniqlash va monitoring qilish dolzarb masalalardan
biridir.[1. 56]
Suv ifloslanishining asosiy manbalari
1.
Qoraqalpog‘iston hududida suv resurslarini ifloslantiruvchi asosiy
manbalar quyidagilardan iborat:
2.
Qishloq xo‘jaligi pestitsidlari va o‘g‘itlarining yuvilishi;
3.
Sanoat chiqindilari, ayniqsa neft, kimyo va to‘qimachilik sanoati
korxonalaridan chiqadigan oqava suvlar;
4.
Maishiy chiqindilar va kanalizatsiya tizimlarining nosozligi;
Suv tanqisligi va daryo oqimining kamayishi natijasida iflos moddalarning
kontsentratsiyasining ortishi.
Indikatorlarni aniqlash usullari
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
260
Suv sifatini monitoring qilishda biologik, fizik-kimyoviy va mikrobiologik
indikatorlar aniqlanadi. Muhim indikatorlar quyidagilar:
Kimyoviy kislorod talabi (COD) va biologik kislorod talabi (BOD);
Og‘ir metallar (qo‘rg‘oshin, simob, kadmiy) kontsentratsiyasi;
Amoniy, nitrat va fosfatlar darajasi;
Koliform bakteriyalar mavjudligi;
Suvning pH darajasi, loyqaligi va elektr o'tkazuvchanligi.
Indikatorlarni aniqlashning ahamiyati
Suv ifloslantiruvchi indikatorlarni aniqlash quyidagi sabablar bilan muhim
hisoblanadi:
Aholining sog‘lig‘ini saqlash va ichimlik suvining xavfsizligini ta'minlash;
Qishloq xo‘jaligi va sanoat uchun zarur toza suv zaxiralarini boshqarish;
Ekotizimlarning barqarorligini ta'minlash;
Ekologik monitoring va bashorat qilish tizimlarini rivojlantirish.[2. 90]
Qoraqalpog‘iston Respublikasida suv resurslarini ifloslovchi indikatorlarni
aniqlash nafaqat ilmiy-tadqiqot va monitoring faoliyati uchun, balki amaliy
boshqaruv qarorlarini qabul qilishda ham muhim rol o‘ynaydi. Ushbu indikatorlar
asosida ifloslanish darajasi, manbalari va salbiy oqibatlari baholanadi. Bu esa,
ekologik barqarorlikni ta'minlash va aholi salomatligini himoya qilish yo‘lida muhim
qadamdir.
Qoraqalpogʻiston Respublikasida suvning ifloslanishining oldini olish
bo‘yicha choralar haqida yozilgan ilmiy maqolalar, davlat dasturlari va boshqa
adabiyotlar mavjud. Quyida shu mavzu bo‘yicha asosiy choralar va foydalanishingiz
mumkin bo‘lgan adabiyotlar ro‘yxatini keltiraman:
Qoraqalpog‘iston Respublikasida suv resurslarini ifloslovchi indikatorlarni
aniqlash nafaqat ilmiy-tadqiqot va monitoring faoliyati uchun, balki amaliy
boshqaruv qarorlarini qabul qilishda ham muhim rol o‘ynaydi. Ushbu indikatorlar
asosida ifloslanish darajasi, manbalari va salbiy oqibatlari baholanadi. Bu esa,
ekologik barqarorlikni ta'minlash va aholi salomatligini himoya qilish yo‘lida muhim
qadamdir.[3. 24]
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
261
Qoraqalpog‘iston hududida suv ifloslanishining monitoringi uchun
ishlatiladigan indikatorlar asosan quyidagi turlarga bo‘linadi:
1. Fizik indikatorlar
Suvning harorati – ekologik muvozanatga ta’sir qiladi, suvdagi kislorod
miqdorini belgilaydi.
Loyqalilik (turbidlik) – suvdagi qattiq zarralarning konsentratsiyasini
ko‘rsatadi.
Rang va hid – organik moddalar va ba’zi kimyoviy birikmalar natijasida
yuzaga keladi.
2. Kimyoviy indikatorlar
pH darajasi – suvning kislotali yoki ishqoriyligini ko‘rsatadi.
Kimyoviy kislorod talabi (COD) – suvdagi organik moddalarning oksidlanish
darajasini ko‘rsatadi.
Biologik
kislorod
talabi
(BOD)
– mikroorganizmlar tomonidan
parchalanadigan organik moddalar miqdori.
Og‘ir metallar – qo‘rg‘oshin (Pb), simob (Hg), kadmiy (Cd), mis (Cu), rux
(Zn) va boshqalar.
Amoniy (NH₄⁺), nitrat (NO₃⁻), nitrit (NO₂⁻), fosfat (PO₄³⁻) – asosan qishloq
xo‘jaligi oqimlaridan keladi.
Neft mahsulotlari va pestitsidlar – sanoat va dehqonchilik faoliyatining
natijasi.
3. Biologik va mikrobiologik indikatorlar
Koliform bakteriyalar (E. coli) – ichimlik suvi xavfsizligini baholashda
muhim.
Fitoplankton va zooplankton – suv ekotizimi holatini ko‘rsatadi.
Bioindikator organizmlar – ma’lum toksik moddalar ta’sirida yashashi yoki
yo‘qolishi bilan belgilanadi.[4. 88]
Qoraqalpogʻiston Respublikasi suv resurslari ekologik holati jihatidan
Oʻzbekistonning eng muammoli hududlaridan biridir. Suvning sifati va xavfsizligini
belgilovchi indikatorlar — kimyoviy, biologik va fizik parametrlar — nafaqat atrof-
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
262
muhit salomatligini, balki aholi sogʻligʻini taʼminlashda ham katta ahamiyat kasb
etadi. Ifloslanish manbalarini aniqlash va ularni tizimli ravishda nazorat qilish suv
resurslarini muhofaza qilishning asosiy shartidir.
Shuningdek, ekologik monitoring tizimini yanada kuchaytirish, zamonaviy
texnologiyalar asosida suv tahlillarini kengaytirish va indikatorlarga asoslangan
baholash usullarini rivojlantirish zarur. Faqat shundagina mintaqada suv
resurslarining barqarorligi va ekologik xavfsizligi ta'minlanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Karimov A.M., Xalimov B.T. Ekologiya asoslari, Toshkent, 2021.
2.
Jalilov N.S. Orolbo‘yi hududida ekologik muammolar va ularni hal qilish
yo‘llari, Nukus, 2020.
3.
Abdullayev A.A. Suv resurslarini boshqarish va muhofaza qilish, Toshkent,
2019.
4.
State Committee of Ecology and Environmental Protection of Uzbekistan –
Environmental Monitoring Report, 2022.
