MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
153
MAKTABGACHA TA'LIM YOSHIDAGI BOLALARDA
ELEMENTAR MATEMATIK TASAVVURLARNI SHAKLLANTIRISHDA
ALGORITMLARNING AHAMIYATI
Ergasheva Barchinoy Abduqodir qizi
Samarqand viloyati Urgut tumani 5-Maktabgacha ta’lim tashkiloti
tarbiyachisi
ANNOTATSIYA Mazkur maqolada maktabgacha yoshdagi bolalarda
elementar
matematik
tasavvurlarni
shakllantirish
jarayonida
algoritmik
yondashuvning o‘rni va samaradorligi tahlil qilinadi. Algoritmik fikrlash orqali
bolalarda matematik tushunchalarni o‘zlashtirish, tafakkurni rivojlantirish va
muammolarni hal qilish ko‘nikmalarini shakllantirish imkoniyatlari yoritiladi.
Tadqiqotlar ushbu metodik yondashuvning amaliy natijalarini tasdiqlaydi.
Kalit so‘zlar: maktabgacha ta’lim, matematik tasavvurlar, algoritm, mantiqiy
fikrlash, matematik tafakkur, pedagogik metodlar, elementar matematik bilimlar
.
Kirish
Maktabgacha yoshdagi bolalarning matematik bilimlarga bo‘lgan ilk
qadamlarini to‘g‘ri tashkil etish, ularning kelajakdagi ta’lim sifati va tafakkur
darajasini belgilovchi omil hisoblanadi. Aynan shu bosqichda elementar matematik
tasavvurlar — sanash, solishtirish, guruhlash, fazoviy va miqdoriy tushunchalar
shakllanadi. Bu jarayonda algoritmik yondashuv muhim rol o‘ynaydi.
Matematik algoritmlar yordamida bolalar predmetlar va voqealarni tartib
bilan o‘rganadi, harakatlar ketma-ketligini tushunadi, muammoli vaziyatlarni izchil
hal etishga odatlanadi. Bu esa ularda mantiqiy fikrlash, e’tibor va mustaqil ishlash
ko‘nikmalarining rivojlanishiga olib keladi.
Asosiy qism
1. Elementar matematik tasavvurlar va ularning shakllanishi
Maktabgacha yoshdagi bolalarda shakllantirilishi lozim bo‘lgan elementar
matematik tasavvurlar quyidagilardan iborat:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
154
Sanash va sonlar ketma-ketligi;
Solishtirish (ko‘p-kam, uzun-qisqa, og‘ir-yengil);
Guruhlash va klassifikatsiya (rangiga, shakliga, o‘lchamiga ko‘ra);
Fazoviy tasavvurlar (yuqorida-pastda, oldinda-ortda);
Vaqt tushunchasi (bugun, ertaga, kecha);
O‘lchash va uzunlik, hajm, massa kabi miqdorlar.
Bu tushunchalarni shakllantirishda har bir faoliyat turiga algoritmik ketma-
ketlik kiritilishi bolalarning bilimlarni puxta egallashlariga xizmat qiladi.
2. Algoritmik yondashuv orqali o‘rganishning afzalliklari
Algoritmik yondashuv quyidagi pedagogik samaralarga olib keladi:
Tartiblilik va izchillikni shakllantiradi;
Murakkab muammolarni soddalashtirib tushuntirish imkonini beradi;
O‘z fikrini mantiqiy izohlashga o‘rgatadi;
Har bir harakat natijasini oldindan ko‘ra bilishga odatlantiradi;
Tanqidiy va tahliliy fikrlashni rivojlantiradi.
3. Amaliy mashg‘ulotlarda algoritmlarning qo‘llanilishi
3.1. Sanash algoritmlari
Masalan, "1 dan 10 gacha sanash" uchun bolalar har bir sonni ovoz chiqarib
aytadilar, so‘ng raqamlarni mos raqamli kartochkalar bilan moslashtiradilar.
3.2. Solishtirish algoritmlari
Bolalarga ikki xil hajmdagi predmetlar beriladi va ulardan "ko‘pmi yoki
kammi" degan savollar orqali tahlil qilish so‘raladi. Bu yerda solishtirish bosqichma-
bosqich bajariladi: kuzatish – solishtirish – xulosa.
3.3. Guruhlash algoritmlari
Bolalarga rang-barang shakllar berilib, ularni rangiga yoki shakliga qarab
ajratish topshirig‘i beriladi. Har bir bosqich alohida ifodalangan: tanish – ajratish –
guruhlash – tekshirish.
3.4. Fazoviy va vaqt tushunchalarida algoritmik o‘yinlar
Masalan, "Robotni manziligacha yetkaz" o‘yini orqali bolalar "chapga buril",
"ikki qadam oldinga yur" kabi algoritmik ko‘rsatmalarga amal qilishadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
155
4. Tadqiqot natijalari va metodik tavsiyalar
O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha va maktab ta’limi
vazirligining (2022) izlanishlari
: Algoritmik o‘yinlarga asoslangan metodlar
qo‘llanilgan guruhlarda bolalarning mantiqiy fikrlash darajasi 20–25% ga oshgan.
NAEYC (2020)
: Bolalar algoritmik mashg‘ulotlarda ishtirok etganida
matematik ifodalarni tushunish darajasi 30% yuqori bo‘lgan.
Piaget (1952)
ta’kidlashicha, mantiqiy fikrlash maktabgacha davrdayoq
shakllanishi mumkin, buning uchun izchil ketma-ketlik (algoritm) asosida o‘rgatish
zarur.
Bruner (1966)
fikricha, bolalarda tushunchalarni o‘rganishda faol
ishtirok (amaliyot) va ketma-ketlik asosiy rol o‘ynaydi.
Sotvoldiyeva, L. N. (2025)
: Maktabgacha ta'lim tashkilotlarida
matematik algoritmlarni qo'llash mavzusidagi maqolasida ham, bolalar tafakkurining
rivojida algoritmik yondashuv muhim omil sifatida baholanadi.
Xulosa
Maktabgacha yoshdagi bolalarda elementar matematik tasavvurlarni
shakllantirishda algoritmik yondashuv nafaqat bilimlarni samarali o‘zlashtirishga,
balki mantiqiy fikrlash, muammoni tahlil qilish va mustaqil qaror qabul qilishga ham
yordam beradi. Pedagoglar tomonidan to‘g‘ri tashkil etilgan mashg‘ulotlar va
didaktik o‘yinlar orqali ushbu jarayonni samarali boshqarish mumkin.
Algoritmlar asosidagi faoliyatlar bolalarda ketma-ketlikni tushunish, sabab-
oqibatni aniqlash, aniqlik va aniqlashtirishga intilish kabi kognitiv ko‘nikmalarni
shakllantiradi. Bu ko‘nikmalar esa nafaqat matematika, balki boshqa fanlarni
o‘zlashtirishda ham asosiy tayanch bo‘lib xizmat qiladi.
Shuningdek, zamonaviy ta’lim texnologiyalari, masalan, STEAM yondashuvi
bilan uyg‘unlashtirilgan algoritmik ta’lim metodlari bolalarning ijodiy fikrlash,
hamkorlikda ishlash, yechim topish va texnologiyalar bilan ishlash qobiliyatlarini
rivojlantiradi. Shu bois, pedagoglar ushbu yondashuvni amaliyotda qo‘llab,
bolalarning intellektual rivojlanishiga kuchli turtki berishlari zarur.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
156
Kelajakda algoritmik fikrlashga asoslangan metodikalar keng ko‘lamda
amaliyotga tatbiq etilishi orqali bolalar ta’limi sifatini yanada oshirish, raqamli
texnologiyalar va muhandislikka tayyor avlodni shakllantirish imkoniyatlari
kengayadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Piaget, J. (1952). The Origins of Intelligence in Children.
2.
Bruner, J. (1966). Toward a Theory of Instruction.
3.
NAEYC (2020). Early Childhood Mathematics: Promoting Good Beginnings.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha ta’lim vazirligi (2022). Ilmiy-amaliy
tavsiyalar.
5.
Vygotsky, L.S. (1978). Mind in Society: The Development of Higher
Psychological Processes.
6.
Papert, S. (1980). Mindstorms: Children, Computers, and Powerful Ideas.
7.
Montessori, M. (1912). The Montessori Method.
8.
O‘zbekiston Respublikasi Ta’lim sifatini baholash agentligi hisobotlari (2023).
9.
Sotvoldiyeva, L. N. (2025). Maktabgacha ta'lim tashkilotlarida matematik
algoritmlarni qo'llash.
Modern Education and Development
, 22(5), 412–415.
https://scientific-jl.com/mod/article/view/6620
