MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
85
O’ZLASHTIRMOVCHI O’QUVCHILAR PSIXOLOGIYASI
Gulshoda Berdiyeva Urganch Ranch texalogiyalar unversiteti 24.01 guruhi
psixalogiya yo'nalishi magsrtanti
Annotatsiya: O’zlashtirishda orqada qolgan o’quvchilar bilan ishlashda
muvaffaqiyatga erishish uchun, eng avvalo, ularning oilasi, do’stlari to’g’risida
ma’lumotga ega bo’lishimiz lozim. Barcha mamlakatlarda bo’lgani kabi yoshlarimiz
orasida ham ta’lim olishda qiyinchilikga uchraydigan ammo qaysidir tamonlama
iqtidorli farzandlar mavjud bo’lib, ularning ta’limiga alohida e’tibor qaratish lozim
bo’ladi. “O’zlashtirishda orqada qolgan” bolalar bilan ishlash azaldan dolzarb
vazifalardan biri hisoblanadi. Mazkur maqolada shu masalaga to’xtalib o’tamiz.
Kalit so’zlar: Maktab jamoasi,qiziqarli ish, oilaviy sharoit, nazoratga olinish,
O’zlashtirishda orqada qolgan bolalar, korreksin mashg’ulotlar, Fil mashqi,
muammoni yechish, vaqtni tog’ri taqsimlash, Xushmuomala, iqtidor , ishonch,
tortinchoq, mehr, erkatoy, qalb og`rig`i.
Kirish.
Jamiyatimizda yoshlar tarbiyasida ayrim bo’shliqlar vujudga
kelayotganini dunyoqarashi past, bilimi zaif, yosh bo’lsada, jinoyatga qo’l urgan,
giyohvandlikga moyil, ichkilik va chekishga ruju qo’ygan, o’qishga qiziqmaydigan,
tarbiyasi og’ir bolalarning borligi tashvishli holdir. Bolaning maktab vaqtida
shakllanishida o’qituvchi, mutaxassis pedagog xodimlar, ya’ni sinf rahbarlari va
boshlang’ich sinf o’qituvchilarining roli kattadir. O’zlashtirishda orqada qolgan
o’quvchi qanday bo’ladi? Past o'zlashtirishuvchi o'quvchi o'quv fanlarni davlat ta'lim
standartlarida belgilab qo'yilgan darajada o'zlashtira olmayotgan ,bilim olishga
ishtiyoqi pasayib ketgan va o'ziga ishonchi yuqolgan o'quvchilardan biri bo'ladi.
Xo'sh, buning sabablari va muammo yechimi qanday bo'ladi? Vaziyatni sabablari
tahlili quyidagilarni keltirmoqda. O'quvchilarning past o'zlashtirishga quydagi
holatlardan biri yoki bir nechtasi bo'lishi mumkin.
-O'quv materialining umuman yoki qisman tushunmasligi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
86
- O'qituvchining mahorati yetishmasligi.
- O'quvchininig sinfda o'zini luda yomon his qilishi.
-O'rtog'lari oldida kamsitilishi.
- Tengdoshlari orasida yupin kiyinishi va nochorligi tufayli o'zini o'zi
kamsitishi.
-O'quvchini o'yinqaroqligi dankasaligi va xayol parastligi tufayli diqqatni
jamlay olmasligi.
-O'quvchi davomatini pastligi.
- O'qituvchi tomonidan past o'zlashtiruvchi o'quvchilar o'z vaqtida
aniqlanmasligi va e'tabor qaratilmaganligi.
-O'qituvchi past o'zlashtiruvchi o'quvchi hamda uning ota onasi bilan
muntazam, izchil reja asosida ish olib bormasligi.
- O'quvchining oilaviy ijtimoiy muhtidagi salbiy omillar.
- O'quvchining sog'ligi va psixikasi bilan bog'liq holatlar.
-O'quvchining dars qilishi, o'zlashtirishi va mustaqil ishlash uchun shart -
sharoitni yo'qligi.
-Ota- onasining doimiy nazorati va yordami yetishmasligi.
- O'quvchi ota-onasidan uzoqdaligi.
- Ota-ona va o'quvchi o'rtasida aloqa yo'qligi, bor bo'lsada ota-ona
e'tiborsizligi. -O'quvchi tarbiyasi birovlar qo'lida mutloqa nazoratsizligi tufayli va
boshqalar Ta’lim muassasasida o’zlashtirishda orqada qolgan o’quvchilar bilan
amalga oshiriladigan ishlar tartibi: O’zlashtirishda orqada qolgan bolalar uchun
alohida kuzatuv ishlarini olib borish; O’zlashtirishda orqada qolgan bolaning yashash
joyida ham nazoratga olinishini ta’minlash; Voyaga yetmagan oquvchilarning ijobiy
yoki salbiy tomonga o’zgarishini doimiy nazorat qilib borish; Mahallada hamda
maktabda O’zlashtirishda orqada qolgan bolaning qiziqarli ish bilan shug’ullanishini
ta’minlash. Maktab psixologi bilan hamkorlikda O’zlashtirishda orqada qolgan
o’quvchilarning psixik holatlarini kuzatib borish. Zamonaviy raqamli texnologiyalari
davrimizda ta’limning eng muhim sifatlari uchun sharoyitlar, imkoniyatlar juda xam
ko‘pdir.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
87
O‘qituvchi dars mashg‘ulotlarida maqsadga erishishda o‘zining mahorati,
qo‘llanilgan dars uslubi, o‘quv xonasining jihozlanganligi albatta o‘quvchini
ko‘nikma olishida muhim ro‘l hisoblanadi. Dars mashg’uloti maqsadi, mazmuni,
shakl, uslub va vositalari ta’lim jarayonlari mazmunini tahlil qilish uchun
qo‘llaniladigan an'anaviy kategoriyalar bo‘lib hisoblanadi. Aynan shu kategoriyalar
ma'lum predmet, mutaxassislik yoki ixtisoslik bo‘yicha o‘quv-tarbiyaviy jarayonni
tashkil qiluvchi pedagog faoliyatining predmeti sifatida yuzaga chiqadi. Qayd etilgan
pedagogik yo‘naltirilgan pedagogik faoliyatning qonuniyat va mezonlarini
tizimlashtiruvchi omil vazifasini bajaradi. Hozirgi kunning zamonaviy o‘qituvchisi
dars jarayonida «aktyor» emas, aksincha «rejissyor» bo‘lishi kerakligini anglashi
lozim. Buning uchun esa u bir necha yangicha ta’lim usullarini yaxshi bilishi kerak.
Shu yerda Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev "Mustaqil o‘ylay oladigan tafakkur
yuritib to‘g‘ri ma’qqul va maqbul ish tuta oladigan vatanparvar shaxslarni
shakillantirish va tarbiyalash kerak deb ta'kidlaydi hurmatli yurtboshimiz o‘z
nutqlarida. Ushbu yuqoridagi prezidentimiz ta’kidlaganidek, bugungi kunning
o’qituvchisi xar tomonlama yetuk, bilim saviyaga ega bo’lgan, dunyo qarashi keng
bo’lgan motivator xam bo’lishi lozim. Hozirda kunda ta’lim tizimida o’quvchilar
amaliy ko’nikmalarni olishlarida muommolar kamroqday, lekin davomati past va
bo‘sh o’zlashtiruvchi uy ta’limida o’qiyotgan o’quvchilar uchun muommolar bor
desak adashmaymiz. Bu muommolarni bartaraf etishda hozirgi kunda qilinayotgan
ishlar zamirida maktablarda inklyuziv ta’lim joriy qilinishi, professor-o’qituvchilarga
qo‘ oliy ta’lim tizimlarida imkoniyati cheklangan o’quvchilar bilan ishlashda ilmiy
ishlarni ko’payganini guvohi bo’lyapmiz. Tadqiqotlar, kuzatishlar asosida ayta
olamizki, boshlang‘ich ta’lim davrida o‘quvchida o‘yin faoliyatining o‘rnini o‘qish
faoliyati egallaydi. O‘qib-o‘rganish bolaning vazifasi, ijtimoiy burchi bo‘lib qoladi.
O‘qish jarayonida u darsliklarini va o‘quv qurollarini saranjom saqlash, o‘z vaqtida
o‘rnidan turish, maktabga belgilangan vaqtda borish, uyga berilgan vazifalarni
bajarish yuzasidan ko‘nikmalarni o‘zlashtiradi. O‘quvchi tobora mas'uliyatli bo‘lib
boradi. Bilimlar bolaning saviyasini o‘stiradi, aqliy rivojlanishini ta’minlaydi,
sezgilari va irodasining o‘sishiga ta'sir ko‘rsatadi. Biroq, bu davrda ham bolaning
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
88
diqqati hali beqaror bo‘ladi. O’zlashtirishi past o‘quvchi xotirasida ham o‘zgarishlar
ro‘y beradi. O‘quvchida mustahkamlash yaxshi bo’lsa, ta’lim jarayonida o‘quv
materialining ko‘p qismini ixtiyoriy ravishda eslab qoladi. Shu bilan birga o‘z- o‘zini
doimo nazorat qilib borishi lozim. Buning natijasida o‘quvchining xotirasi
takomillashadi, tafakkuri va fikrlashi o‘sadi. Ular o‘zlari idrok etgan yoki tasavvur
qilgan narsalar haqidagina fikr yuritadilar. Mantiqiy tafakkurning dastlabki
ko‘rinishlari shakllana boshlaydi. Ma’lumki, tarbiya uzluksiz jarayon bo’lib, u inson
dunyoga kelishidan to umrining oxirigacha davom etadi. Bu jarayon davomida atrof-
muhitdagi voqe – hodisalar shaxsga salbiy yoki ijobiy ta’sir etishi mumkin va bu
uning shaxsiy fazilatlarining shakllanish darajasini belgilab beradi. Bu esa ta’lim
sohasi oldidagi eng dolzarb muammolardan biri hisoblanadi. Bu muammoning
yuzaga kelishi sabablarini chuqur tahlil qilar ekanmiz, eng avvalo, tug’ilgan bolaning
uni dunyoga keltirgan shaxslarning kimligi, ikkinchidan u qanday ijtimoiy muhitda
tug’ilib voyaga yetib, ulg’ayotganligiga e’tibor qaratish lozim. Shuningdek,
O’zlashtirishda orqada qolganlik bu muammoni bir qancha tashqi sabablarga bog’lash
mumkin, ya’ni hozirgi vaqtda axborot oqimining yuqoriligi ( uzluksiz televizor
ko’rish, kompyuterda xar hil o’yinlar o’ynash, internet tizimidagi norasmiy saytlar
orqali har xil nomaqbul axborotlarni o’zlashtirish ) yoki kattalarning e’tibori, oiladagi
iqtisod va hokazolar. “O’zlashtirishda orqada qolgan” degan ibora o’ta salbiy ma’noni
bildirmaydi. U yomon buzilgan, ishonchsiz bola emas. “O’zlashtirishda orqada
qolgan” bolaga alohida munosabat, e’tibor va individual yondashuv zarur. Har
qanday kasalni vaqtida davolagan maqul. E’tiborsiz qoldirilgan mayda-chuyda
narsadan katta baxtsizlikka duchor bo’lish ehtimoli tug’iladi. Bolani “O’zlashtirishda
orqada qolgan” holatga olib boruvchi yagona sabab yo’q. Shuningdek ularni
bilimsizlikdan sog’aytirib, mo’minqobil qilib qo’yadigan yagona shifobaxsh vosita
ham yo’q. Lekin shunisi ham aniq-ki, jamoatchilik nazoratining bo’shlig’i tufayli
og’irlashgan noqulay shart-sharoitlar, tarbiya ishlarida yuzakilikka yo’l qo’yish
o’smir hayotida salbiy oqibatlarga olib keladi. Tarbiya inson uchun kurash demakdir.
Bolaning qanday bo’lishi – bu shaxsiy ish bo’lmay, balki jamoatchilikni qiziqtirgan
muammodir bolani tarbiyalaganda, u qilgan munosabatining mohiyatini yaxshi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
89
anglamasligi oqibatida nima bilan tugashini hali tasavvur qila bilmasligini hisobga
olish ham muhim.
Quyida o’quvchilar bilan olib boorish mumkin bo’lgan mashqlar. “Fil
hikoyasi”. Bir fil qishloqqa kelib qolibdi. Bir-birini yetaklashib kelayotgan olti nafar
ko‘rlar filga duch kelishibdi. Ular bunday hayvonni ilk bor uchratishlari ekan.
Birinchi ko‘r odam filning yoniga kelib: «Fil katta devorga o‘xshaydi», debdi.
Boshqasi filning dumini ushlab “fil arqonga o‘xshaydi” debdi. Uchinchi ko‘r odam
filning oyog‘iga urilib: «Ikkalangiz ham adashyapsizlar. Fil katta daraxt tanasiga
o‘xshaydi debdi. To‘rtinchisi filning qulog‘ini paypaslab debdi: "Fil yelpig‘ichga
o‘xshar ekan".Beshinchi ko‘r odam fil tishiga urilib: - Senlar nima deyabsanlar o‘zi!
Fil nayzaga o‘xshaydi’ debdi. Yo‘q, - debdi oltinchi ko‘r, filning xartumini ushlab: -
Fil ilonga o‘xshaydi! Ular filning nimaga o‘xshashligi haqida tortishib, hali hamon
yo‘l ustida o‘tirishgan deyishadi. Ular fil haqida qisman taassurotga ega bo‘lishgan
edi, xolos. Agar ular barchasini umumlashtira olganlarida haqiqatga yaqin kelishgan
bo‘lardi..
•Ushbu hikoya fikr almashish, nizolarni hal qilish, empatiya va bugungi
mavzu, ya’ni muammolarni hal qilish singari asosiy hayotiy ko‘nikmalar kursida
ishtirokchilar o‘rgangan ko‘nikmalariga qanday bog‘liqligi haqida munozara olib
boring. Quyidagi savollarning barchasini yoki bir nechtasini so‘rang: -Ushbu
hikoyadan qanday hulosa chiqardingiz? -Shu hikoya kabi vaziyatga o‘z hayotingizda
duch kelganmisiz - vaziyat barchaga turlicha ko‘rinadi? 60 -Qay tarzda turli xil nuqtai
nazarlar qaror qabul qilishni yoki muammoni hal qilishni osonlashtiradi yoki natijada
yaxshiroq echim topishga ko‘mak beradi? Ular doskada fil voqeasi asosida misollar
keltirib, u yerdagi muammo va uning yechimini keltirib berishdi Xulosa qiling: har
birimizning o‘z o‘tmishimiz, o‘z nuqtai nazarimiz bor. Agar biz birgalikda ishlasak,
yashasak va o‘ynasak, biz bir-birimizning nuqtai nazarimizni hurmat qilish yo‘llarini
izlashimiz lozim. Shuningdek, biz bir-birimizdan o‘rganishimiz va imkoniyatlar
haqida ko‘proq tasavvurga ega bo‘lishimiz mumkin (masalan, ko‘r odamlar singari
boshqalarning nfikrini hisobga olsak). Bu hikoya metaforadir. Shu bilan birga, yagona
yechim bo‘lmay, barcha muammoga ko‘plab yechimlar topish mumkinligini
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
90
ta’kidlang “Real hayotiy muammolar”. O‘zingiz aniqlagan muammoni hal qilish va
tahlil qilish uchun guruhingiz bilan (yoki sheriklaringiz bilan) ishlang. Ish daftaridan
qo‘llanma sifatida foydalaning va fikrlaringizni baham ko‘rishga tayyor bo‘ling.
Shuni yodda tutingki, turli xil javoblar «to‘g‘ri» sanalib, bu vaziyatda ko‘plab
natijalar bo‘lishi mumkin. Guruhlardan o‘z hulosalarini topshrishlarini so‘rayman.
•Ishtirokchilarga 5 daqiqa vaqt bering, so‘ng har bir guruhdan hisobot berishlarini
so‘rang. Ayting:” Hozirgacha qanday xulosaga kelganingizni eshitaylik. Dastlab har
bir guruh muammoni hal qilganliklari to‘g‘risida hisobot berishlarini istardim”.
•Muammoni hal qilish jarayonini bosqichma-bosqich amalga oshiring va har bir
guruhni o‘z fikrlari bilan o‘rtoqlashishga chaqiring. Ehtimol, bu ba’zi bir qiziqarli
fikrlarni keltirib chiqarishi mumkin, chunki guruhlar muammoga boshqa burchakdan
qarashlari yoki turli xil variantlarni tanlash ustidan o‘ylashlari mumkin.
XULOSA Yoshlarimiz dars mavzusini uning mohiyatini qisman yoki
umuman tushunmasligi bola bu holatni o'zi tushunmasligi mumkin.Yoki anglasa ham
aytishga tortinishi mumkin.Bu holatda o'qituvchi o'zining pedagogik mahoratini ishga
solib, dars mavzusini soddalashtirib,o'xshash misollar yordamida yotig'I bilan
tushuntirishi
mumkin.Yoki
har
xil
o'yinlar
yordamida;
masalan;''Eng
birinchi''[Topshiriq sodda qlib beriladi, vaqt belgilanadi, javobni past o'lashtiruvchi
o'quvchidan so'raladi. Javob kam bo'lsa ham ijobiy tomoni ko'proq oshirilrb maqtab,
harakatlarini qo'llab- quvvatlab o'zi biladi, o'zi aytadi faollikka jalb etishi
lozim.Rasmlar orqali topshiriq beriladi.Javobni bo'sh o'zlashtiradigan o'quvchidan
so'raladi. Eng birinchi vazifani bo'sh o'zlashtiradigan o'quvchidan doim so'ralsa bu
toifa o'quvchi o'z ustida izlanib tayyorgarlik ko'rib darsda faol bo'ladi.E'tiborsiz
o'tirmaydi. O'quvchi sinfda o'zini erkin his etmasa bu o'quvchida o'zida ishonch va
mehr yetishmaydi. O'qituvchi xushmuomalali bo'lib bu o'quvchini hech kimdan kam
emasligini unda ham iqtidor borligini takror va takror aytib o'ziga ishonchini
o'yg'otish shart Bu toifa o'quvchilarga alohida mustaqil topshiriq berib javobini bir
ozdan so'ng so'ralsa o'quvchida ishonch tuyg'usi paydo bo'la boshlaydi.Har bir darsda
o'quvchiga e'tibor berilsa o'quvchini o'ziga bo'lgan ishonchi to'la kamol
topadi.O'quvchi mavzuni noto'g'ri aytsa savollarga javob berolmasa sinfdoshlari uni
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
91
ustidan kulsa bu o'quvchi darsda umuman gapirmaslikni, jim o'tirishni afzal ko'radi.
Bu toifa o'quvchini gapirtirishdan avval o'qituvchi o'quvchilarga hech kimni javobi
noto'g'ri emas siz qo'rmasdan fikringizni ochiq bayon qiling deb o'quvchini quvvatlab
borish yaxshi samara beradi. Bu usulda mavzuni to'g'ri yoki 61 noto'g'riligida emas
,o'quvchi tengdoshlari oldida o'z fikrini bayon eta olishida.E'tiborni shunga qaratish
kerak.Navbatdagi javobda qisman haqsan , lekin mana bu fikring salgina noto'g'ri deb
to'g'rilab yuborish lozim.O'quvchi fikrini erkin bayon qilishga shart - sharoit yaratish
muhim. Agar o'quvchida dankasalik ,o'yinqaroqlik sezilsa, mavzuga qiziqmasa
,diqqatni darsga jalb etolmasa u holda bu toifadagi o'quvchilar uchun sinfda musabaqa
tashkil etib har bir savol , topshiriqni to'g'ri, aniq bajarishga jalb qilib, uni
rag'batlantirib borish yaxshi natija beradi..Masalan; ona tili va adabiyot, tarix,
geografiya va boshqa fanlardan ‘'Ertak”, Egizaklar”, 'Auksion”, ”Janjir” kabi o'yinlar
orqali bu toifa o'quvchilarga dars mavzusini tushuntirish mumkin.Kim bu - ballni
qo'lga kiritsa o'qituvchidan sezilarli rag'bat olsa va o'zi ham nimagadir qodir
ekanligini his qilsa eng o'yinqaroq ,past o'zlashtiruvchi o'quvchi shu onda eng faol
o'quvchiga aylanadi. Aziz ustozlar va ota-onalar farzandingizga psixologik
muammolarni bartaraf etishda, ulg’ayish azobining oson kechishini istasangiz
quyidagilarga ahamiyat bering: “Gо’zal sifat va husni xulq siyratlari bezamagan
kishini hech qanday chiroyli kiyimlar kо’rkam qilolmas, gunoh va xatolardan
saqlanmagan kimsaning qalbi sira aybdan forig’ bо’lmas!”
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR/ИСПОЛЬЗУЕМАЯ
ЛИТЕРАТУРА/REFERENCES:
1. Doston Xolmatov “Hikoyalarda davr va qahramon masalasi” maqola. SCIENTIFIC
PROGRESS Farg’ona davlat universiteti
2. Normatov U. Umidbaxsh tamoyillar. –T., “Ma’naviyat”, 2000. -112 bet
3. B. Shukurova “Yangi davr hikoyachiligining o’ziga xos xususiyatlari”
“O’zbekistonda ilmiyamaliy tadqiqotlar” Respublika ilmiy konferensiyasi
4. Tadjiyeva S.N. Sabirova.A.D. “Oila va bolalar bilan ijtimoiy ish” Kurs o’tkazish
uchun xrestomatiya.
