MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
15
BADIIY ADABIYOTDA “OTA” OBRAZI TALQINI
Inobat Bazarbayeva,
Qoraqalpoq davlat universiteti, magistranti
Annotatsiya: Ushbu maqolada barcha insoniy xususiyatlarni oʻzida jam
qilgan, badiiy adabiyotda oʻrnini yoʻqotmaydigan tipik xarakter boʻlmish “Ota”
obrazi Nabi Jaloliddinning “Ota” hikoyasi orqali muayyan guruh ijtimoiy tabaqa sinf
vakillarining maʼlum davradagi xususiyatlarini va iroda yoʻnalishini, matonatini,
chidamliligini, mehr-oqibatni, ota timsoli orqali koʻrsatib beradi.
Kalit soʻz: tip, tipik xarakter, obraz, timsol, xarakter, qahramon, zamonaviy.
Abstract: In this article, the image of "Father", a typical character who
embodies all human characteristics and does not lose its place in fiction, is presented
through the story "Father" by Nabi Jalaluddin, which shows the characteristics of a
certain group of social class representatives in a certain period and the direction of
will, fortitude, endurance, kindness, through the image of the father.
Keywords: type, typical character, image, image, character, hero, modern.
Абстрактный: В данной статье рассматривается образ «Отец»,
типичного персонажа, не теряющего своего места в художественной
литературе, «Отец», включающий в себя все человеческое производство, по
той информации, которую определенная группа социального класса
показывает через рассказ «Отец», по информации, которую определенная
группа показывает социальный класс, проблемы и руководство волей,
родителями, поступками, поведением, руководство в норме, последствия
родителей, разрушение родителей позволяет.
Ключевые слова: медицина, типический персонаж, образ, символ,
персонаж, герой, современник.
Hikoyada davr va qahramon masalasi ijtimoiy hayot tasviri, xarakter talqini
asarning asosiy binoni tashkil etadi. Yozuvchi bu tushunchalarning barchasini
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
16
mukammallashtirgan holda hikoyani yaratadi. Hikoya uzoq davrdan beri didaktik
maʼno kasb etib insonlarga oʻzgalar turmushi orqali xulosa chiqarish va ularni
yaxshilikka yetaklash, insoniy fazilatlarni shakllantirish uchun xizmat qilib kelgan
ham hikoya janri badiiy adabiyotda tarbiyaviylik jihati ustuvorligi bilan ham alohida
ahamiyatga egadir. Mana shu barcha xususiyatlarni Nabi Jaloliddinning “Ota”
hikoyasi orqali koʻrish mumkin. Hikoya hayotiy lavhalar asosida qurilgani, ortiqcha
boʻrttirilmagan tasvir va ohang sezilmaydi. Yozuvchi ochib bermoqchi boʻlgan asosiy
gʻoya va mazmun ota obrazining qanchalik fidoyiligi, mehr-oqibati va oilaga boʻlgan
masʼuliyati, shuningdek, otaning har qanday holatda ham farzandlarini yaxshi
koʻrishi mehr-oqibat koʻrsatishi faqatgina oʻzining farzandlarigagina emas balki
butun dunyo bolalariga ham otalik qila olishi mumkin.
Shuningdek, zamonaviy jamiyatda ota-onaga nisbatan befarqlik tushunchasi
ham oʻrinli qoʻllangan. Bolakay boshqa bir insonning farzandi boʻlsa ham ota
oʻzining jonini bir bahya boʻlsa ham oʻylamaydi, hatto oqib ketayotgan bolakayning
qoʻlchasini koʻrishi bilanoq tanasidagi kuchsizligu, oyogʻidagi ogʻriqni ham unutib
bolakayni qutqarishga shoshiladi. “Toʻlqinchalar...Birdan oʻsha toʻlqinchalar
bagʻrida kichkina qoʻl koʻringanday boʻldi. “Yo Ollo”" deya oʻrnidan turib ketdi va
haligi qoʻl koʻringan yoqqa qattiqroq tikildi. Chol baxtiyor qoʻlidagi tasbehni yerga
tashladi. Qirgʻoq yoqalab oqin sari yugura boshlarkan chakmonini yanada tezlatdi. U
jon xolatda yugurarkan bolaga yetib olishiga ishongan joyda oʻzini suvga otdi.
Nihoyat sohilga yetib bolani qirgʻoqqa chiqardi. Shu payt hali suv ichida boʻlgan chol
ogʻir va iztirobli bir ingranib, suv ostiga choʻka boshladi.
Hikoya otaning daryoga choʻkishi bilan tugarkan, boshlanishi ham daryo bilan
boshlanadi: “Hov naridagi ko‘prik ustida qiy-chuv qilib o‘ynayotgan bolalarning
ovozi xayolini bo‘ldi. Daryo uzra yo‘l solgan bu ko‘prik uning bolalik paytlarida hali
qurilmagandi, odamlaru ot-ulovlar kechuvdan o‘tishardi. Yillarning shitobligini
qarangki, qirq yilning nari-berisida qurilgan mana shu ko‘prik ham go‘yo azaldan bor
bo‘lganday tuyuladi”. Bu yerda yozuvchi daryo orqali qahramonga barcha yoshlik,
gʻanimat vaqtlarini yodiga soladi. Daryo ham o’qishdan toʻxtamagani kabi vaqt ham
oʻtishdan toʻxtamaydi. Hayot esa vaqt oʻtgan sari insonni oʻzgartiradi, kuchli qiladi,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
17
har qanday musibatga ham ruhan tik tura oladigan qiladi, ammo badanidagi kuchini
esa asta-sekin oladi, yoshlikda bemalol daryodan suzib oʻta oladigan bolakay
qariganda suzib oʻtgan daryosidagi suvga ham qoʻl solishga oʻylanib qoladi. Xuddi
shu holat hikoyaning boshlanishida qahramonning monologida kuzatiladi”.
Mana shu tezoqar daryoning bu betidan narigi betiga hatto oʻn ikki
yasharligidayam bemalol suzib oʻta olardi. Endi esa goho suvga qoʻl solgani ham
oʻylanib qoladi. Bu yerda insonning eng goʻzal chogʻlari boʻlmish bolalikni yozuvchi
oʻzining uslubiy mahorati bilan chiroyli tarzda tasvirlab beradi. Bu jumlalar, oʻqigan
insonni taʼsirlantirmasdan qolmaydi. Hatto hissiz insonning ham etini jimirlatadigan
darajada yoshlik davrini yozuvchi oʻzining oltin qalami bilan daftarga chizadi.
Hikoyada ota-anʼanaviy qadriyatlarga sodiq farzandlari uchun hayotini bagʻishlagan
mehribon inson. Uning fojiasi umrining soʻnggi yillarida yolgʻizlikni his qilishidir.
Farzand esa zamonaviy jamiyatda ulgʻaygan oʻz shaxsiy hayoti bilan band boʻlib, ota-
onaga boʻlgan masʼuliyatini unutayotgan avlod vakillaridir. Ota-onalar doimo
farzandlari uchun yashashadi.
Baʼzi manbalarda berilishicha, ilk inson yaʼni Odam Ato va Momo havoning
ham ota-onasi yoʻq, oʻzlari ota-ona boʻlishgan. Shuning uchun ham ota-onalar doimo
farzandlarini oʻylab yashaydilar. Farzandlar esa oʻzlarining farzandlari uchun
yashaydilar. Bu orada dunyoga kelishimizga, hech kimdan kam qilmasdan oʻstirgan,
baxtli boʻlishimizga sababchi boʻlgan ota-onalarimizni unutmasligimiz kerak. Ammo
hozirgi zamonaviy dunyoda avlodlarda katta tafovut kuzatilmoqda. Buni hikoyada
ham kuzatish mumkin”. Shunday katta dargohda hech kim qolmadimi, nima balo?
Zum oʻtmay chetroqdagi uydan kampiri chiqib keldi. - Necha (namuncha) hammayoq
huvillab ketibdi?”.
Yaʼni chol oʻzini yolgʻiz his qila boshlaydi, chunki farzandlari uning borligʻi,
hatto ular yoʻq boʻlsa nafasi qisib qoladiganday tuyuladi. Ota masʼuliyatni oʻzida his
qilgani uchun ham hayotning ogʻir-yengilni koʻrgani uchun ham qarorlarini berishda
ham eʼtiborli, shuningdek oʻgʻli va kelinini yarashtirib qoʻyishda ham oqilonalik bilan
osongina oralarini yaxshilaydi. “Chol biron tadbir o‘yladimi, bir pas jim qoldi, so‘ng:
— O‘g‘liyni chaqir, moshinani yurgizsin.— dedi buyruq ohangida. Borib keliniyni
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
18
uyiga obkeb qo‘y-da, moshinani menga jo‘nat. O‘zim borib, ashi xotin uradiganminan
bi-ir gaplashib qo‘yay”. Otaning bolalariga tarbiyasini har bir holatda koʻrish
mumkin, faqatgina tarbiya bilan ham cheklanmay, bilim ham berganini koʻrish
mumkin: “U shunday tarbiya bergan, chunki azali baqir-chaqir qilib yetti mahallani
boshiga koʻtaradigan oilalarni yoqtirmaydi. Ahillik, baraka-xotirjamlikda, deydi...
Toʻngʻich oʻgʻli mana shu xoʻjalikda rais, ota kasbini qilib, yer bilan oshno tutindi.
Ikkinchi oʻgʻli katta odam — vazir, Toshkentda yashaydi. Keyingi ikki oʻgʻli —
muallim. (Ularning biri maktab direktori.) Undan keyingisi gazetada ishlaydi —
journalist”. Shu sababli ham otaning farzandlari har tarafdan yetuk boʻlib voyaga
yetadi.
Shunday boʻlishiga qaramasdan, ota umrining oxirlariga borib anchagina
yozlgʻizlanib qoladi: “Kampiri bilan oʻgʻli chiqib ketishgach, hayhotdek hovlida bir
oʻzi qolib, qulogʻi battar huvilladi. Nevaralarni obkeltirmasam boʻlmaydi shekilli,
deya oʻylab qoʻydi. Bu noxush sukunatdan qutilish uchun oʻrnidan turib, chakmonini
yechdi-da, ketmonni olib, tomorqaga tushdi”. Ota yozlgʻizlanib qolganda ham
hayotdan yoki farzandlaridan boʻlinmaydi, balki oʻzini ovutish uchun tomorqaga
ishga chiqadi. Otaga qancha tarif berilsa ham kamdir, bu soʻzni gaplar orqali ifodalab
boʻlmaydi, ifodalamoqchi boʻlinsa insonning soʻz zanjirlari yetmaydi.
Xulosa qilib aytiladigan boʻlsa, hikoyada ota obrazi orqali nafaqat oilaning bir
boshligʻi, balki bir butun jamiyatning tayanchi sifatida namoyon boʻladi. Asosiy
qismi milliy mentalitet va universal qadriyatlarning uygʻunligiga asoslangan. Bosh
obrazda esa ota obrazi keyin farzand obrazi yurarkan ikkalasi birgalikda bir butun
jamiyat, ota-markaziy qahramon, bu jamiyat va oiladagi masʼuliyat timsoli
hisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Nabi Jaloliddin “Ota” hikoyasi.ziyo.uz.
2. Barthes, R. Narrative Theory anda Structure.
3. Tursunov, D. (2019). “Oʻzbek adabiyotida oilaviy munosabatlar masalasi:
Ulugʻbek Hamdamning yondashuvi”, Adabiyot va Sanʼat Tadqiqotlari, 5(1), 12-30.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
19
4. Ismatova, 9. (2022). “Sharq falsafasi va zamonaviy nasrda ota obrazining talqini”,
Ziyonet Tadqiqot Jurnali, 4(3), 18-35.
5. Hayitmetov, A. (2015). Oʻzbek adabiyoti: An’analar va zamonaviylik. Toshkent:
Sharq nashriyoti.
