MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
245
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA RESTAVRATSIYA
QILINADIGAN MADANIY MEROS OBYEKTLARINI O‘RGANISH VA
ULARNI REKONSTRUKSIYA QILISH UCHUN MALAKALI
RESTAVRATSIYA ISHLARINI OLIB BORADIGAN KADRLARNI
TAYORLASH
ALLANAZAROV QO‘LDOSH OLIMOVICH
Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiyalar universiteti assistenti
E-mail: quldosh0616@gmail.com
BOʻRIYEVA MUHABBAT BAHODIR QIZI
Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiyalar universiteti talabasi
E-mail: muhabbatboriyeva0@gmail.com
Annotatsiya: Ushbu maqola restavratsiya ishlarida yuqori malakali kadrlar
yetishmasligi muammosiga bag'ishlangan. O‘zbekiston Respublikasi hukumati
tomonidan madaniy merosni asrab-avaylash borasida amalga oshirilayotgan chora-
tadbirlar o‘rganildi. Bu borada xorijiy tajriba ko‘rib chiqilib, vaziyatni yaxshilash
choralari taklif etilmoqda.
Kalit so‘zlar. restavratsiya, restavratsiya ishlari mutaxassislari, O‘zbekiston
madaniy merosi, xorijiy tajriba.
ИЗУЧЕНИЕ РЕСТАВРИРУЕМЫХ ОБЪЕКТОВ КУЛЬТУРНОГО
НАСЛЕДИЯ В РЕСПУБЛИКЕ УЗБЕКИСТАН И ПОДГОТОВКА
КВАЛИФИЦИРОВАННЫХ РЕСТАВРАТОРОВ ДЛЯ ИХ
РЕКОНСТРУКЦИИ
АЛЛАНАЗАРОВ КОЛДОШ ОЛИМОВИЧ
Aссистент государственного университета инженерии и
агротехнологий термиз
E-mail: quldosh0616@gmail.com
БОРИЕВА МУХАББАТ БАХОДИР, ДОЧЬ
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
246
Cтудент термизского государственного университета инженерии и
агротехнологий
E-mail: muhabbatboriyeva0@gmail.com
Аннотация:
Статья
посвящена
проблеме
нехватки
высококвалифицированных кадров в реставрационных работах. Изучены меры,
принимаемые Правительством Республики Узбекистан по сохранению
культурного наследия. Рассматривается зарубежный опыт в этом
направлении и предлагаются меры по улучшению ситуации.
Ключевые
слова:
реставрация,
специалисты-реставраторы,
культурное наследие Узбекистана, зарубежный опыт.
STUDY OF CULTURAL HERITAGE OBJECTS UNDER
RESTORATION IN THE REPUBLIC OF UZBEKISTAN AND TRAINING
OF QUALIFIED RESTORATION WORKERS
ALLANAZAROV KOLDOSH OLIMOVICH
Assistant, termyz state university of engineering and agrotechnologies
E-mail: quldosh0616@gmail.com
BORIYEVA MUHABBAT BAKHODIR KIZI
Student of termiz state university of engineering and agrotechnologies
E-mail: muhabbatboriyeva0@gmail.com
Abstract: This article is devoted to the problem of the lack of highly qualified
personnel in restoration work. The measures taken by the Government of the Republic
of Uzbekistan to preserve cultural heritage are studied. Foreign experience in this
regard is considered and measures to improve the situation are proposed.
Keywords: restoration, restoration specialists, cultural heritage of
Uzbekistan, foreign experience.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
247
Kirish.
Hozirgi vaqtda madaniy meros obyektlarini asrab-avaylash masalasi
dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. O‘zbekiston Respublikasining birinchi Prezidenti,
I. A. Karimov: “O‘z tarixini bilmagan, kechagi kunini unutgan xalqning
kelajagi yo‘q!” deb ta’kidlagan, madaniy qadriyatlarni, maishiy turmush tarzini, hatto
muayyan davrning siyosiy sharoitlarini ham o‘zida aks ettiruvchi yaqqol meros
bugungi kungacha saqlanib qolgan me’moriy yodgorliklardir. Hukumatimiz shuni
anglagan holda 2021-2022 yillarga mo‘ljallangan chora-tadbirlar dasturini tasdiqladi,
uning vazifasi O‘zbekiston madaniy merosi obyektlarini aniqlash, hisobga olish,
muhofaza qilish, asrab-avaylash, shuningdek, targ‘ib qilish va ulardan oqilona
foydalanishdan iborat. Hokimiyat oldiga Madaniyat vazirligi huzuridagi Madaniy
meros departamenti faoliyatini modernizatsiya qilish vazifasini qo‘ydi. So‘nggi
yillarda davlat muhofazasiga olingan moddiy madaniy meros obyektlarini muhofaza
qilish va ulardan foydalanish qoidalarini buzganlik, shuningdek, yo‘q qilganlik yoki
shikastlaganlik uchun ma’muriy va jinoiy javobgarlik kuchaytirildi. Darhaqiqat,
restavratsiya moddiy madaniyat yodgorliklarini keyinchalik vayron qilishning oldini
olish va uzoq muddatli saqlash uchun maqbul sharoitlarga erishish, uning yangi, ilgari
noma'lum bo'lgan xususiyatlarini yanada kashf qilish imkoniyatini berishga
qaratilgan chora-tadbirlar majmuidir. U nafaqat qo'l mehnati majmuasini o'ziga
singdirgan, balki madaniy ob'ektning tarixi va ahamiyatini, ushbu ob'ekt xizmat
qilgan va gullab-yashnagan davrlarni o'rganishga qaratilgan tasviriy san'atga
o'xshaydi. Bu san’atni to‘laqonli amalga oshirish uchun esa o‘z hunarini mukammal
biladigan mutaxassislar shaklida “rassomlar” kerak. O‘zbekiston hududida bir asrdan
ko‘proq vaqt davomida shakllangan mashhur hunarmandchilik va restavratsiya
maktablari vakili bo‘lgan hunarmandlar oilalari xorijga ketgani yoki faoliyatini
to‘xtatganini qalbimda achchiqlik bilan tan olaman. Bu omil restavratsiya ishlarining
madaniy meros ob'ekti uchun restavratsiyadan ko'ra ko'proq halokatli bo'lishi
holatlarini keltirib chiqaradi, chunki malakasiz mutaxassislar ish jarayonida qo'pol
xatolarga yo'l qo'yadilar.
Metodologiya
. Bizning oldimizda mazkur qonun loyihalarining nafaqat
to‘g‘ri bajarilishini, balki ularning ijrosi ustidan nazoratni ham ta’minlaydigan yuqori
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
248
malakali kadrlar tayyorlash bo‘yicha dolzarb vazifa turibdi. Madaniy meros
obyektlarini konservatsiya qilish, restavratsiya qilish, rekonstruksiya qilish,
ta’mirlash, ilmiy va ilmiy-texnikaviy tadqiq etish uchun kadrlar tayyorlash hamda
ushbu sohaga yetakchi mutaxassislarni jalb qilish maqsadida O‘zbekiston
Respublikasi birinchi Prezidentining 2008 yil 20 dekabrdagi 1-son Farmoni qabul
qilindi. 06.04.2021 yildagi 5054-sonli “Turizm va sport vazirligi faoliyatini tashkil
etish toʻgʻrisida”gi qarori Turizm va sport vazirligi, Qurilish vazirligi, Oliy va oʻrta
maxsus taʼlim vazirligi, Iqtisodiy rivojlanish va kambagʻallikni qisqartirish
vazirliklarining 2021-yildan boshlab oʻquv yilini tashkil etish boʻyicha takliflarini
tasdiqlashni nazarda tutadi.
- Toshkent arxitektura-qurilish universiteti va Samarqand davlat arxitektura-
qurilish universitetida madaniy meros obyektlarini saqlash fakultetlari;
- Buxoro arxitektura-qurilish kollejida madaniy meros obyektlarini asrab-
avaylash yo‘nalishlari. Bu chora-tadbirlar yangi avlod yuqori malakali kadrlarni
tarbiyalash, O‘zbekistonning ko‘plab me’moriy yodgorliklarini asrab-avaylash va
keyingi avlodlarga yetkazish, ularning aksariyati YUNESKOning Butunjahon merosi
ro‘yxatiga kiritilgan.
Tahlil/natijalar
. Masalan, YUNESKOning Butunjahon merosi roʻyxatiga
Oʻzbekistonning birqancha madaniy obʼyekti kiritilgan: SHulardan Buxoro tarixiy
markazi (1993-yilda roʻyxatga olingan), Shahrisabz tarixiy markazi (2000-yilda
roʻyxatga olingan), Ichan-qalʼa (1990-yilda roʻyxatga olingan), Samarqand –
madaniyatlar chorrahasi (2012-yilda roʻyxatga olingan) 2016-yilda Shahrisabz tarixiy
markazi ham Xavf ostidagi Jahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan. Bundan tashqari,
Oʻzbekistonning Dastlabki roʻyxatida 30 ta obʼyekt mavjud boʻlib, bu obʼyektlarning
milliy roʻyxati (Arab-Ota maqbarasi, Qoʻqon shahrining tarixiy markazi,
Shoximardon, Boysun, Paykent, Hazorasp, Vobkent minorasi, Shayx Muxtor Valiy
majmuasi va boshqalar) har bir ishtirokchi davlat koʻrib chiqmoqchi. Bularning
barchasi ona zaminimiz madaniy merosi butun dunyo mulki ekanligini anglatadi. Bu
betakror va betakror sharqona lazzatni ko‘rish uchun tarixiy shaharlarimizga
shunchalik ko‘p sayyohlar kelishi bejiz emas. Buyuk bobomiz Amir Temur
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
249
aytganidek: “Bizning qudratimizga hukm qilmoqchi bo‘lsangiz, biz qurgan binolarga
qarang!”. Bizning vazifamiz nafaqat yangi buyuk O‘zbekistonni barpo etish, balki
bugungi kungacha saqlanib qolgan tarixni, birinchi navbatda, madaniy meros
ob’yektlarini, me’moriy yodgorliklarni asrab-avaylashdir. Menimcha, bu maqsadlar
uchun biz nafaqat o'z yo'limizga qarab o'z uslubimizni yaratishimiz, balki chet elda,
ayniqsa Frantsiya, Buyuk Britaniya, Ispaniya, Italiya, Yaponiya, Gretsiya va boshqa
ko'plab mamlakatlarda buni qanday qilishni o'rganishimiz kerak. Rivojlangan
mamlakatlar ularning bu boradagi tajribasi qimmatli, chunki ular faqat ma’lum
ob’yektlarni saqlab qolishga intilishmaydi, balki zamonaviy shaharlar tarkibida butun
tarixiy mahallalarni saqlash va uyg‘un yashashni ta’minlashga intiladilar. Bunga
misollarni quyida Yevropadagi o‘tmishdagi va hozirdagi binolar va ko‘chalarni
solishtirgan fotosuratlarda ko‘rish mumkin:
Kvedlinburg, Germaniya. Endi bu kichkina uyda sayyohlik idorasi
mavjud. 1903 va 2020 yillar. Internet-resurslarda bemalol topish mumkin bo‘lgan
boshqa ko‘plab misollarga e’tibor qaratsak, ushbu mamlakatlar, eng muhimi,
aholining o‘z yodgorliklari va shaharlari qiyofasini saqlashga bo‘lgan munosabati eng
yuqori darajada ekanini tushunishimiz mumkin. Xalqimizda o‘z tarixi yodgorliklariga
ham shunday munosabat shakllanishi uchun ularning bu boradagi tajribasini
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
250
o‘rganishimiz kerak. Masalan, Fransiyada meʼmoriy obʼyektlarni saqlash
boʻyicha birinchi qonun hujjatlari va chora-tadbirlar 1800-yillarda boshlangan. 1830
yilda Frantsiyada yodgorliklarni muhofaza qilish bo'yicha bosh inspektsiya paydo
bo'ldi. Bugungi kunga qadar Fransiya hududida tarixiy shaharlarning markazlarini
ifodalovchi 76 ta himoya zonalari yaratilgan. Himoya qilinadigan hudud uchun
hujjatlar xaritani, eslatmani va binolarni buzish va daraxtlarni kesish bo'yicha
cheklovlarni belgilaydigan me'yoriy hujjatni o'z ichiga oladi. . Masalan: Germaniya
yodgorliklarini muhofaza qilish fondi, Melina Merkuri fondi, Gretsiya madaniyati
fondi va boshqalar. Bu maqsadlarni amalga oshirish uchun davlat ham homiylarni
jalb qiladi.
Muhokama va Tavsiyalar.
Arxitektura yodgorliklarini asrab-avaylash
xalqimizning o‘z davomiyligini his etishi, tarixini bilishi bilan birga kelajak
avlodning o‘zligini, vatanparvarligini samarali anglashga xizmat qiladi, bu esa
iqtisodiy farovonlik va davlatchilik taraqqiyotini ta’minlashning muhim mezoni
hisoblanadi. Hukumatimiz tomonidan ko‘rilayotgan chora-tadbirlar o‘z vaqtida
to‘g‘ri bo‘lib, bu sohaning muvaffaqiyatli rivojlanishini ta’minlaydi. Ammo yuqori
mahsuldorlik uchun siz bu borada xorijiy tajribadan ham foydalanishingiz kerak,
xususan:
- restavratsiya ishlariga xorijiy mutaxassislar guruhlarini jalb qilish;
- bu sohaga qiziquvchi xususiy investorlar uchun ko‘proq imtiyoz va
imtiyozlar yaratish;
- merosni asrab-avaylashga oid qonun hujjatlari asoslarini har tomonlama
ishlab chiqish;
- madaniy merosni asrab-avaylash jarayonlarini nazorat qilish va ushbu
sohada nodavlat notijorat tashkilotlari va xususiy jamg'armalar paydo bo'lishini
rag'batlantirish uchun inspeksiyalar yaratish;
- tarixiy jarayonlarga bir yoqlama qarashga amal qilgan holda, yosh avlodni
o‘z mamlakati tarixi va madaniyatini o‘rganishga yoshligidan boshlab kirish.
Yuqorida muhokama qilingan takliflar madaniy meros obyektlarini asrab-
avaylash borasida rivojlangan mamlakatlarning ko‘p yillik tajribasiga asoslangan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
251
Ularning bilim va tajribasi bilan yaqindan tanishib, bu boradagi ilg‘or tajribalarimiz
bilan sintez qilsak, albatta, oldimizga qo‘ygan maqsadlarga erishamiz. Ulug‘ meros
esa siz va mendana o‘tib ketganidek, keyingi avlodga ham o‘tadi. Madaniy merosni
asrab-avaylash masalasi muhim ahamiyatga ega va biz bunga bor kuchimizni
sarflashimiz kerak!
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
I. A. Karimov. Yuksak ma’naviyat - yengilmas kuch. - Toshkent: Ma’naviyat,
2.
https://lex.uz -O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy
bazasi.
3.
S. S. Podyapolskiy. Arxitektura yodgorliklarini restavratsiya qilish. - M .:
Arxitektura
4.
https:/ru.unesco.org –BMT Ta'lim, fan va madaniyat masalalari bo'yicha
tashkilotining rasmiy sayti. https://whc.unesco.org/en/statesparties/uz
5.
Olimovich A. Q., Khudoymurodovich O. K. The role and importance of plants
in environmental protection //ACADEMICIA: An International Multidisciplinary
Research Journal. – 2021. – Т. 11. – №. 9. – С. 937-941.
6.
АЛЛАНАЗАРОВ О., CAЛОХИТДИНОВ А. Т. ЮҚОРИ ПОТЕНЦИАЛЛИ
ИККИЛАМЧИ
ИССИҚЛИК
ЭНЕРГИЯСИ
РЕСУРСЛАРИДАН
ФОЙДАЛАНИШ //ЭКОНОМИКА. – С. 761-765.
7.
Жураев, С., & Беккамов, М. (2022). КЛАССИФИКАЦИЯ ВИСЯЧИХ
МЕТАЛЛИЧЕСКИХ КОНСТРУКЦИЙ (ТРОСОВЫХ И МЕМБРАННЫХ)
ПОКРЫТИЙ. O'ZBEKISTONDA FANLARARO INNOVATSIYALAR VA
ILMIY TADQIQOTLAR JURNALI, 2(14), 997-1002.
8.
Жураев, С., & Сатторов, К. (2023). Расчет Тросовых Висячих Покрытий В
Пк Лира. Periodica Journal of Modern Philosophy, Social Sciences and Humanities,
16, 119-123.
9.
Жўраев, С. (2023). АЛИШЕР НАВОИЙ ДАВРИ ИМОРАТЛАРИНИНГ
АРХИТЕКТУРАСИ. O'ZBEKISTONDA FANLARARO INNOVATSIYALAR
VA ILMIY TADQIQOTLAR JURNALI, 2(16), 142-146.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
252
10.
Turayev, S., & Sanjar, J. (2023). ZILZILA VAQTIDA BINO VA ZAMIN
GRUNTLARINING O’ZARO TA’SIRI. Finland International Scientific Journal of
Education, Social Science & Humanities, 11(2), 410-414.
11.
Sanjar,
J.
(2023).
DEVELOPMENT
OF
CULTURE
AND
ENTERTAINMENT PARKS. American Journal of Pedagogical and Educational
Research, 9, 49-52.
12.
Жураев, С., & Тураев, Ш. (2023). ДВУХПОЯСНЫЕ ПРЕДВАРИТЕЛЬНО
НАПРЯЖЕННЫЕ СИСТЕМЫ. IJODKOR O'QITUVCHI, 3(29), 77-81.
13.
Жураев, С., & Сатторов, К. (2023). ТЕРМИНОЛОГИЯ И
КЛАССИФИКАЦИЯ ВИСЯЧИХ И ВАНТОВЫХ МОСТОВ. Innovations in
Technology and Science Education, 2(9), 197-206.
14.
Хурсандов, Э. Ў. (2024). ЭГИЛУВЧИ ЭЛЕМЕНТЛАРНИ ҲИСОБЛАШ
ВА
УЛАРНИНГ
АФЗАЛЛИКАРИ.
ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА
И
ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ, 47(5), 73-76.
15.
Mamatmurod ogli J. S. et al. QURILISH BOSH PLANI, MATERIAL VA
KONSTRUKSIYALARNI
OMBORLARGA
JOYLASHTIRISH
//ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. –
Т. 47. – №. 5. – С. 66-72.
16.
Mamatmurod
ogli
J.
S.
et
al.
ASOS,
PODEVORLAR
VA
ORAYOPMALARNI
KUCHAYTIRISH
VA
ULARNING
MONTAJ
SAMARADORLIGINI
OSHIRISH
//ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА
И
ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. – Т. 47. – №. 5. – С. 54-59.
17.
Abdurahmon og T. S. et al. EGILUVCHAN-QATTIQ VANTLAR BILAN
MUSTAHKAMLANGAN
KATTA
ORALIQLI
SILINDRSIMON
MEMBRANALARNI HISOBLASH //JOURNAL OF INNOVATIONS IN
SCIENTIFIC AND EDUCATIONAL RESEARCH. – 2024. – Т. 7. – №. 3. – С. 135-
139.
