MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
182
UMUMIY OʻRTA TAʼLIM MUASSASALARINI MODDIY-TEXNIK
JIHOZLARINI MODERNIZATSIYALASH
Oʻ.Odiljonov — Oʻzbekiston Respublikasi Taʼlimni rivojlantirish respublika
ilmiy-metodik markazi, Taʼlim tashkilotlarini jihozlashga nisbatan moddiy-texnik
talablarni ishlab chiqish boʻlimi boshligʻi;
ANNOTATSIYA: Mazkur ilmiy maqolada Oʻzbekiston Respublikasida
umumiy oʻrta taʼlim muassasalarini zamonaviy moddiy-texnik jihozlar bilan
taʼminlash masalalari tadqiq etilgan. Maqolada taʼlim muassasalarini
modernizatsiyalash sohasidagi davlat siyosati, normativ-huquqiy asoslar, xalqaro
tajriba va innovatsion yondashuvlar tahlil qilingan. Moddiy-texnik bazani
rivojlantirishning ustuvor yoʻnalishlari, moliyalashtirish mexanizmlari hamda
sohada mavjud muammolar va ularni hal etish yoʻllari koʻrsatilgan. Tadqiqot
natijasida taʼlim muassasalarining moddiy-texnik taʼminotini yaxshilash va
modernizatsiyalash boʻyicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Kalit soʻzlar: umumiy oʻrta taʼlim, moddiy-texnik baza, modernizatsiya,
raqamli taʼlim muhiti, innovatsion taʼlim texnologiyalari, STEM-laboratoriyalar,
“Aqlli maktab”.
KIRISH
Bugungi kunda Oʻzbekiston Respublikasida taʼlim tizimini rivojlantirish,
sifatli taʼlim xizmatlarini taqdim etish, zamonaviy moddiy-texnik bazani yaratish
davlat siyosatining ustuvor yoʻnalishlaridan biri hisoblanadi. Xususan, Oʻzbekiston
Respublikasi Prezidentining 2022-yil 11-maydagi “2022-2026-yillarda maktab
taʼlimini rivojlantirish boʻyicha milliy dasturni tasdiqlash toʻgʻrisida”gi PF-134-son
Farmoni umumiy oʻrta taʼlim muassasalarining moddiy-texnik bazasini
mustahkamlash va modernizatsiyalash sohasida keng qamrovli ishlarni amalga
oshirishga asos boʻldi.
Zamonaviy dunyoda taʼlim sifati koʻp jihatdan oʻquv jarayonining moddiy-
texnik taʼminoti bilan bevosita bogʻliq. Jahon taʼlim makoniga integratsiyalashuv va
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
183
raqamli iqtisodiyotga oʻtish sharoitida umumiy oʻrta taʼlim muassasalarini zamonaviy
oʻquv-laboratoriya uskunalari, axborot-kommunikatsiya texnologiyalari va
innovatsion jihozlar bilan taʼminlash dolzarb ahamiyat kasb etmoqda.
Ushbu maqolaning maqsadi Oʻzbekiston Respublikasida umumiy oʻrta taʼlim
muassasalarini moddiy-texnik jihozlarini modernizatsiyalash jarayonining hozirgi
holatini, ilgʻor xorijiy tajribani oʻrganish hamda sohani rivojlantirish boʻyicha ilmiy
asoslangan tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat.
ASOSIY QISM
1. Moddiy-texnik bazani modernizatsiyalashning normativ-huquqiy asoslari
Oʻzbekiston Respublikasida umumiy oʻrta taʼlim muassasalarini moddiy-
texnik jihozlar bilan taʼminlash masalalari bir qator muhim normativ-huquqiy
hujjatlar bilan tartibga solinadi.
Oʻzbekiston Respublikasining “Taʼlim toʻgʻrisida”gi Qonuni (2020-yil 23-
sentabr, OʻRQ-637-son) [1].
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 11-maydagi “2022-2026-
yillarda maktab taʼlimini rivojlantirish boʻyicha milliy dasturni tasdiqlash
toʻgʻrisida”gi PF-134-son Farmoni taʼlim muassasalarini modernizatsiyalash
sohasidagi islohotlarning asosiy yoʻnalishlarini belgilab berdi. Milliy dasturda 2026-
yilgacha quyidagi vazifalarni amalga oshirish koʻzda tutilgan:
1,4 mingdan ortiq yangi maktablar qurish;
4,5 mingdan ortiq maktablarni rekonstruksiya qilish va kapital
taʼmirlash;
2800 ta fizika, kimyo va biologiya laboratoriya sinflari bilan jihozlash;
2030 ta axborot texnologiyalari kabinetlarini yaratish;
2000 dan ortiq STEAM-laboratoriyalar tashkil etish;
500 ta “Aqlli maktab” tizimini joriy etish [2].
Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 11-maydagi
“Maktabgacha va maktab taʼlimini rivojlantirishga oid qoʻshimcha chora-tadbirlar
toʻgʻrisida”gi 241-son qarori maktablarni moddiy-texnik jihozlar bilan
taʼminlashning aniq mexanizmlarini belgilab berdi. Qarorda umumiy oʻrta taʼlim
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
184
muassasalarini zarur oʻquv-laboratoriya jihozlari, kompyuter texnikasi va boshqa
texnik vositalar bilan jihozlashning minimal talablari, shuningdek, ularni
moliyalashtirish manbalari koʻrsatilgan [3].
2. Umumiy oʻrta taʼlim muassasalarining moddiy-texnik bazasining hozirgi
holati: muammolar va imkoniyatlar
Oxirgi yillarda Oʻzbekistonda umumiy oʻrta taʼlim muassasalarining moddiy-
texnik bazasini mustahkamlash boʻyicha keng koʻlamli ishlar amalga oshirilmoqda.
Maktabgacha va maktab taʼlimi vazirligi maʼlumotlariga koʻra, 2021-2023-yillarda
750 dan ortiq yangi maktablar qurildi, 2300 dan ortiq maktablar rekonstruksiya qilindi
va kapital taʼmirlandi.
Biroq, Tadqiqoti natijalari shuni koʻrsatdiki, qishloq joylardagi maktablarning
37,5 foizi hamon zamonaviy moddiy-texnik taʼminot bilan yetarli darajada
jihozlanmagan. Tadqiqot davomida quyidagi asosiy muammolar aniqlangan:
1.
Hududlar oʻrtasidagi tafovut
. Shahar va qishloq maktablari oʻrtasida
moddiy-texnik taʼminot darajasida sezilarli farq mavjud. Shahar maktablarining 82%
i zamonaviy oʻquv-laboratoriya uskunalari bilan taʼminlangan boʻlsa, qishloq
maktablari uchun bu koʻrsatkich 58% ni tashkil etadi.
2.
Texnik xizmat koʻrsatish muammolari
. Mavjud jihozlarga texnik
xizmat koʻrsatish va taʼmirlash boʻyicha samarali tizim yoʻqligi aniqlangan.
Soʻrovnomada ishtirok etgan maktab direktorlarining 65% i jihozlarni taʼmirlash va
yangilash masalasi eng muhim muammolardan biri ekanligini taʼkidlashgan.
3.
Zamonaviy jihozlardan foydalanish koʻnikmalarining yetishmasligi
.
Oʻqituvchilarning 47% i zamonaviy oʻquv-laboratoriya jihozlari va axborot-
kommunikatsiya texnologiyalaridan samarali foydalanish boʻyicha yetarli
koʻnikmalarga ega emasligi aniqlangan.
4.
Moliyalashtirish manbalarining cheklanganligi
. Maktab budjetidan
faqat joriy xarajatlar qoplanadi, jihozlarni yangilash va modernizatsiyalash uchun
qoʻshimcha mablagʻlar zarur [4].
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
185
3. Ilmiy tadqiqotlar va ilgʻor xalqaro tajribaning tahlili
Taʼlim muassasalarining moddiy-texnik bazasini modernizatsiyalash
masalasini oʻrganishda ilmiy tadqiqotlar asosiy ahamiyatga ega. Soʻnggi yillarda olib
borilgan ilmiy tadqiqotlar shuni koʻrsatmoqdaki, zamonaviy moddiy-texnik baza
bilan taʼminlangan maktablarda oʻquvchilarning academic koʻrsatkichlari sezilarli
darajada yuqori.
Jumladan, A.Abdujabborov va S.Tursunova tomonidan oʻtkazilgan “Taʼlim
muassasalarining moddiy-texnik bazasi va oʻquvchilar yutuqlari oʻrtasidagi aloqa”
(2023) nomli tadqiqot natijalariga koʻra, zamonaviy laboratoriya uskunalari bilan
jihozlangan maktablarda oʻquvchilarning aniq fanlar (fizika, kimyo, biologiya)
boʻyicha oʻzlashtirish darajasi 22-27% ga yuqori ekanligi aniqlangan [5].
Bundan tashqari, D.Mamatov tomonidan oʻtkazilgan “Raqamli taʼlim
texnologiyalarining taʼlim sifatiga taʼsiri” (2022) nomli tadqiqot natijalariga koʻra,
zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalari bilan jihozlangan sinflarda
oʻquvchilarning axborotni idrok etish va tahlil qilish qobiliyati 31% ga, kreativ
fikrlash qobiliyati esa 24% ga oshishi aniqlangan [6].
Xalqaro tajribani oʻrganish ham muhim ahamiyatga ega. Jahon banki va
YUNESKO tomonidan 2021-2022-yillarda oʻtkazilgan “Education 4.0” tadqiqotiga
koʻra, moddiy-texnik bazani modernizatsiyalash boʻyicha eng ilgʻor tajribalar
quyidagi davlatlarda kuzatiladi:
1.
Finlandiya
. Taʼlim muassasalarini “open learning space” (ochiq taʼlim
muhiti) konsepsiyasi asosida jihozlash. Bu yerda oʻquvchilar loyiha ishlari, mustaqil
tadqiqotlar va guruh ishlarini samarali amalga oshirishi uchun barcha sharoitlar
yaratilgan.
2.
Janubiy Koreya
. “Smart School” konsepsiyasini joriy etish. Barcha
oʻquv jarayoni raqamlashtirilgan, oʻquvchilar planshetlar yordamida interaktiv
darslik va materiallardan foydalanadi, oʻqituvchilar esa real vaqt rejimida
oʻquvchilarning individual yutuqlarini kuzatib boradi.
3.
Singapur
. STEM (Science, Technology, Engineering, Mathematics)
taʼlimini rivojlantirish uchun maxsus jihozlangan laboratoriyalar yaratish. Bu yerda
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
186
oʻquvchilar amaliy tajribalar, modellashtirish va robototexnika bilan shugʻullanishlari
mumkin [7].
Bu xalqaro tajriba Oʻzbekistondagi taʼlim muassasalarini modernizatsiyalash
jarayonida muhim ahamiyatga ega boʻlishi mumkin.
4. Moddiy-texnik bazani modernizatsiyalashning ustuvor yoʻnalishlari
Oʻtkazilgan tadqiqotlar natijalari va xalqaro tajribani oʻrganish asosida
Oʻzbekistonda umumiy oʻrta taʼlim muassasalarining moddiy-texnik bazasini
modernizatsiyalashning quyidagi ustuvor yoʻnalishlarini ajratib koʻrsatish mumkin:
1.
Raqamli taʼlim muhitini yaratish
. Barcha umumiy oʻrta taʼlim
muassasalarini yuqori tezlikdagi internet, zamonaviy kompyuter texnikasi,
multimedia proyektorlari, interaktiv doskalar bilan taʼminlash. “Aqlli sinf”
konsepsiyasini joriy etish, oʻquv jarayonini boshqarish va monitoring qilish uchun
maxsus dasturiy taʼminotdan foydalanish.
2.
Zamonaviy oʻquv-laboratoriya bazasini yaratish
. Fizika, kimyo,
biologiya kabinetlarini zamonaviy laboratoriya uskunalari, virtual laboratoriyalar,
3D-modellashtirish vositalari bilan jihozlash. Oʻquvchilarda amaliy koʻnikmalarni
shakllantirish uchun maxsus jihozlangan STEM laboratoriyalarini yaratish.
3.
Inklyuziv taʼlim uchun sharoitlar yaratish
. Maxsus taʼlim ehtiyojlari
boʻlgan oʻquvchilar uchun qulay muhit yaratish, maxsus oʻquv-rivojlantiruvchi
jihozlar, panduslar, liftlar, sanitariya xonalari bilan taʼminlash.
4.
Energiya samaradorligi va “yashil texnologiyalar”ni joriy etish
.
Maktab binolarini ekologik toza materiallar bilan qurish va taʼmirlash, qayta
tiklanadigan energiya manbalari (quyosh panellari, issiqlik nasoslari)dan foydalanish,
suv va energiya sarfini kamaytirish boʻyicha innovatsion texnologiyalarni joriy etish.
5.
Maktablarni “aqlli” boshqarish tizimlarini joriy etish
. Maktab
faoliyatini boshqarish, monitoring va nazorat qilish uchun zamonaviy axborot
tizimlari (“Aqlli maktab”, “Elektron jurnal”, “Elektron kutubxona”)ni joriy etish.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
187
5.
Moddiy-texnik
bazani
modernizatsiyalashning
moliyalashtirish
mexanizmlari
Umumiy
oʻrta
taʼlim
muassasalarining
moddiy-texnik
bazasini
modernizatsiyalash uchun quyidagi moliyalashtirish manbalaridan foydalanish
tavsiya etiladi:
1.
Davlat byudjeti mablagʻlari
. 2022-2026-yillarda maktab taʼlimini
rivojlantirish boʻyicha milliy dastur doirasida ajratilgan mablagʻlardan maqsadli
foydalanish.
2.
Davlat-xususiy sheriklik mexanizmlari
. Taʼlim sohasidagi loyihalarni
amalga oshirish uchun xususiy sektor investitsiyalarini jalb qilish.
3.
Xalqaro moliya institutlari va donor tashkilotlar mablagʻlari
. Jahon
banki, Osiyo taraqqiyot banki, YUNESKO, YUNISEF kabi xalqaro tashkilotlar bilan
hamkorlikda loyihalarni amalga oshirish.
4.
Maqsadli jamgʻarmalar va homiylik mablagʻlari
. Mahalliy hokimiyat
organlari, biznes-strukturalar va fuqarolik jamiyati institutlari bilan hamkorlik qilish,
homiylik mablagʻlarini jalb qilish.
5.
Innovatsion moliyalashtirish mexanizmlari
. Kraudfanding, ijtimoiy
obligatsiyalar,
taʼsir
investitsiyalari
kabi
innovatsion
moliyalashtirish
mexanizmlaridan foydalanish.
XULOSA VA TAVSIYALAR
Oʻzbekistonda umumiy oʻrta taʼlim muassasalarining moddiy-texnik bazasini
modernizatsiyalash — bu sifatli, zamonaviy va raqobatbardosh taʼlim tizimini
yaratishning muhim shartidir. Olib borilgan tadqiqotlar natijalari shuni koʻrsatadiki,
zamonaviy moddiy-texnik baza bilan taʼminlangan maktablarda oʻquvchilarning
bilim va koʻnikmalari sezilarli darajada yuqori.
Umumiy
oʻrta
taʼlim
muassasalarining
moddiy-texnik
bazasini
modernizatsiyalash jarayonini takomillashtirish uchun quyidagi tavsiyalar ishlab
chiqildi:
1.
Raqamli transformatsiya dasturini ishlab chiqish va amalga
oshirish
. Barcha umumiy oʻrta taʼlim muassasalari uchun raqamli transformatsiya
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
188
dasturini ishlab chiqish, zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini keng
joriy etish.
2.
Moddiy-texnik bazani modernizatsiyalash boʻyicha uzoq muddatli
strategiyani ishlab chiqish
. 2030-yilgacha boʻlgan davrda umumiy oʻrta taʼlim
muassasalarining moddiy-texnik bazasini modernizatsiyalash boʻyicha uzoq muddatli
strategiyani ishlab chiqish.
3.
Texnik xizmat koʻrsatish va taʼmirlash tizimini takomillashtirish
.
Mavjud jihozlarga texnik xizmat koʻrsatish va taʼmirlash boʻyicha samarali tizim
yaratish, mahalliy darajada texnik yordamni tashkil etish.
4.
Oʻqituvchilarning malakasini oshirish
. Zamonaviy oʻquv-laboratoriya
jihozlari va axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan samarali foydalanish
boʻyicha oʻqituvchilar uchun maxsus kurslar tashkil etish.
5.
Davlat-xususiy sheriklik mexanizmlarini rivojlantirish
. Taʼlim
muassasalarini moddiy-texnik taʼminlash jarayoniga xususiy sektorni faol jalb qilish,
investitsiyalarni ragʻbatlantirish.
6.
Moddiy-texnik taʼminot standartlarini takomillashtirish
. Umumiy
oʻrta taʼlim muassasalarini moddiy-texnik taʼminlash standartlarini muntazam
yangilab borish, xalqaro tajribani hisobga olish.
7.
Monitoring va baholash tizimini yaratish
. Umumiy oʻrta taʼlim
muassasalari moddiy-texnik bazasining holatini muntazam monitoring qilish va
baholash tizimini yaratish.
8.
Innovatsion loyihalarni qoʻllab-quvvatlash
. Moddiy-texnik bazani
modernizatsiyalash sohasidagi innovatsion loyihalarni qoʻllab-quvvatlash uchun
maxsus grantlar va tanlovlar tashkil etish.
Ushbu tavsiyalarni amalga oshirish Oʻzbekistonda umumiy oʻrta taʼlim
muassasalarining moddiy-texnik bazasini samarali modernizatsiyalash, taʼlim sifatini
oshirish va raqobatbardosh kadrlar tayyorlashga xizmat qiladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
189
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI
1.
Oʻzbekiston Respublikasining "Taʼlim toʻgʻrisida"gi Qonuni (2020-yil 23-
sentabr, OʻRQ-637-son). https://lex.uz/docs/5013007
2.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “2022-2026-yillarda xalq taʼlimini
rivojlantirish boʻyicha milliy dasturni tasdiqlash toʻgʻrisida”gi PF-134-son Farmoni
(2022-yil 11-may). https://lex.uz/docs/-6008663?ONDATE=11.05.2022%2000
3.
Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Maktabgacha va maktab
taʼlimini rivojlantirishga oid qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi 241-son qarori
(2022-yil 11-may). https://lex.uz/ru/docs/-6008665
4.
"Oʻzbekiston umumiy oʻrta taʼlim muassasalarining moddiy-texnik bazasi
holatini oʻrganish" tadqiqoti. Toshkent, 2023-yil.
5.
Abdujabborov A., Tursunova S. “Taʼlim muassasalarining moddiy-texnik
bazasi va oʻquvchilar yutuqlari oʻrtasidagi aloqa”. “Taʼlim va innovatsiyalar” jurnali,
2023-yil, №2, 34-42 betlar.
6.
Mamatov D. “Raqamli taʼlim texnologiyalarining taʼlim sifatiga taʼsiri”.
Monografiya. Toshkent: “Fan va texnologiya”, 2022-yil, 215 bet.
7.
YUNESKO va Jahon banki. “Education 4.0: Shaping the Future of Education”.
Joint report, 2022. 127 p.
8.
Akramova
G.R.
“Zamonaviy maktabning moddiy-texnik bazasini
shakllantirish asoslari”. Oʻquv qoʻllanma. Toshkent: “Yangi asr avlodi”, 2021-yil,
176 bet.
9.
Qodirov Sh.Sh. “Taʼlim muassasalarini moddiy-texnik jihozlashning xalqaro
tajribasi”. “Xalqaro taʼlim tizimida ilgʻor tajribalar” toʻplami, Toshkent, 2023-yil, 87-
96 betlar.
a
