MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_Март –2025
122
YURAK ANATOMIYASI
Hasanov Dilmurod Abduvohobivich
Toshkent tibbiyot akademiyasi Termiz filiali oʻqituvchisi
Jonqobilova Qunduz Rustam qizi
Toshkent tibbiyot akademiyasi Termiz filiali talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada yurak anatomiyasi, uning tuzilishi va
funksional xususiyatlari haqida ma’lumot berilgan. Yurak – qon aylanish tizimining
markaziy organi bo‘lib, u tananing barcha hujayralariga kislorod va oziq moddalar
yetkazib berish vazifasini bajaradi. Maqolada yurakning tuzilishi, uning bo‘limlari,
klapanlari va qon aylanish doiralari haqida batafsil tushuntiriladi. Shuningdek,
yurakning elektr faoliyati va ritmi, yurak kasalliklari va ularning oldini olish usullari
ham yoritilgan. Ushbu maqola tibbiyot sohasi talabalari va yurak anatomiyasini
o‘rganmoqchi bo‘lganlar uchun foydalidir.
АНАТОМИЯ СЕРДЦА
Хасанов Дилмурод Абдувахобович
Преподаватель Термезского филиала Ташкентской медицинской
академии
Жонкобилова Кундуз, дочь Рустама
Студентка Термезского филиала Ташкентской медицинской академии.
Абстрактный:
В данной статье представлена информация об
анатомии сердца, его строении и функциональных свойствах. Сердце –
центральный орган системы кровообращения, доставляющий кислород и
питательные вещества ко всем клеткам организма. В статье подробно
объясняется строение сердца, его отделов, клапанов и кругов кровообращения.
Также освещены электрическая активность и ритм сердца, болезни сердца и
методы их профилактики. Эта статья полезна для студентов-медиков и тех,
кто хочет изучать анатомию сердца.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_Март –2025
123
ANATOMY OF THE HEART
Hasanov Dilmurod Abduvohobovich
Teacher of the Termez branch of the Tashkent Medical Academy
Jonqobilova Kunduz Rustam’s daughter
Student of the Termez branch of the Tashkent Medical Academy
Annotation:
This article provides information about the anatomy of the heart,
its structure, and functional characteristics. The heart is the central organ of the
circulatory system, responsible for delivering oxygen and nutrients to all the cells of
the div. The article explains the structure of the heart, its chambers, valves, and
circulatory pathways in detail. Additionally, it covers the heart’s electrical activity
and rhythm, heart diseases, and preventive measures. This article is useful for
medical students and those interested in learning about heart anatomy.
Kalit soʻzlar:
Yurak, anatomiya, qon aylanish, yurak bo‘limlari, yurak
klapanlari, miokard, elektr faoliyat, yurak ritmi, yurak kasalliklari, yurak
yetishmovchiligi.
Asosiy qism
Yurak – odam organizmining eng muhim a’zolaridan biri bo‘lib, qon aylanish
tizimining markaziy organi hisoblanadi.Yurak koʻkrak qafasida pastki koʻks
oraligʻining oʻrta qismida joylashib, konussimon shaklga ega. U tananing barcha
hujayralariga kislorod va oziq moddalar yetkazib berish, shuningdek, moddalar
almashinuvi natijasida hosil bo‘lgan karbonat angidrid va boshqa chiqindilarni
chiqarib yuborish vazifasini bajaradi. Yurak doimiy ravishda qisqarib, qonni tananing
barcha a’zolariga haydaydi. Ushbu maqolada yurakning anatomik tuzilishi, asosiy
bo‘limlari va qon aylanish tizimidagi o‘rni haqida batafsil ma’lumot beriladi.
1.Yurakning umumiy tuzilishi
Yurakning boʻylama oʻqi qiyshiq boʻlib, orqadan oldinga,yuqoridan pastga va
oʻngdan chapga yoʻnalgan boʻladi. Uning toraygan yurak uchi
(apex cordis)
chapga,
pastga va oldinga, keng yurak asosi
(basis cordis)
yuqoriga va orqaga qaragan.
Yurakning oldingi toʻsh qovurgʻa yuzasi
(facies sternocostalis)
qavariq boʻlib, toʻsh
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_Март –2025
124
va qovurgʻaning orqa yuzasiga qaragan. Pastki diafragma yuzasi
(facies
diaphragmaticag)
diafragmaning pay markaziga tegib turadi. Yurakning yon
yuzalari oʻpkaga qaragan boʻlib, oʻng va chap oʻpka yuzalari
(facies pulmonalis
dextra et sinistra)
deb ataladi. Yurakning yuzasida boʻlmacha va qorinchalar
oʻrtasida chegara boʻlib,toj arteriyasining egati
(sulcus coronarius)
oʻtadi.
Yurakning toʻsh qovurgʻa yuzasida qorinchalararo oldingi egat
(sulcus
interventricularis anterior),
pastki yuzasida qorinchalararo orqa egat
(sulcus
interventricularis posterior)
yotadi.Bu ikkala egat yurakning uchida yurak
chuqqisidagi kemtik
(incisura apicis cordis)
hosil qilib qoʻshiladi.
Yurak ichi bo‘sh mushak a’zo bo‘lib, taxminan mushtdek kattalikda bo‘ladi
va ko‘krak qafasining chap tomonida joylashgan. Kattalar yuragining o‘rtacha
og‘irligi 250-350 grammni tashkil etadi. Yurak uchta asosiy qavatdan iborat:
Endokard – yurak bo‘shliqlarining ichki qatlamini qoplaydi va qonning silliq
oqishini ta’minlaydi.
Miokard – yurakning asosiy mushak qatlami bo‘lib, kuchli qisqarishlarni
amalga oshiradi.
Epikard – yurakning tashqi himoya qavati hisoblanadi.
Shuningdek, yurak tashqi tomondan perikard deb nomlanuvchi ikki qavatli
parda bilan o‘ralgan bo‘lib, u yurakni mexanik ta’sirlardan himoya qiladi va
ishqalanishni kamaytiradi.
Yurak 4 kameradan iborat.
2. Yurak bo‘limlari va klapanlari
1.O‘ng bo‘lmacha
(atrium dextrum)
kub shaklida boʻlib chap
boʻlmachadan boʻlmachalar oʻrtasidagi toʻsiq
(septum interatriale)
vositasida ajrab
turadi. Toʻsiqda bitib ketgan oval teshik qooldigʻi boʻlgan oval chuqurcha
(fossa
ovalis)
yaqqol koʻrinadi.
2.Chap bo‘lmacha
(atrium sinistrum)
notoʻgʻri kub shaklida boʻlib,oʻng
boʻlmachadan silliq boʻlmachalar orasidagi toʻsiq vositasida chegaralanib turadi.
Unda joylashgan oval chuqurcha oʻng qorincha tomonida yaxshi bilinadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_Март –2025
125
3.O‘ng qorincha
(ventriculus dexter)
uchi pastga qaragan uch qirrali
piramida shaklida boʻlib,devorining qalinligi 5-8 mm. Uning medial devori
qorinchalar oʻrtasidagi toʻsiq
(septum interventricularae)
hosil qilib,koʻp qismi
mushakdan
(pars muscularis)
va yuqori boʻlmachaga yaqin qismi pardadan
(pars
membranasea) iborat.
4.Chap qorincha
(ventriculus sinister)
asosi yuqoriga qaragan konus
shaklida boʻladi. Uning yuqori keng qismining oʻng tomonida aorta teshigi
(ostium
aortae)
chap tomonida chap boʻlmacha va chap qorinchalar orasidagi teshik
joylashgan.
Yurak ichidagi qon harakati maxsus klapanlar yordamida tartibga solinadi.
Ular qonning bir tomonga harakatlanishini ta’minlaydi va orqaga qaytishini oldini
oladi. Yurakda quyidagi asosiy klapanlar mavjud:
Mitral klapan – chap bo‘lmacha va chap qorincha orasida joylashgan.
Trikuspid (uch tabaqali) klapan – o‘ng bo‘lmacha va o‘ng qorincha orasida
joylashgan.
O‘pka arteriyasi klapani – o‘ng qorincha va o‘pka arteriyasi orasida
joylashgan.
Aorta klapani – chap qorincha va aorta orasida joylashgan.
3. Yurak qon aylanish tizimi
Yurak organizmda ikkita asosiy qon aylanish doirasini ta’minlaydi:
Kichik qon aylanish doirasi
(o‘pka aylanishi): O‘ng qorinchadan kislorodsiz
qon o‘pkaga borib, u yerda kislorod bilan boyitiladi va chap bo‘lmachaga qaytadi.
Katta qon aylanish doirasi:
Chap qorinchadan chiqqan kislorodli qon butun
tana bo‘ylab tarqaladi va kislorodsizlangan holatda o‘ng bo‘lmachaga qaytadi.
4. Yurakning elektr faoliyati va ritmi
Yurakning ishlashi elektr signallari orqali boshqariladi. Ushbu jarayon
yurakning ichki elektr tizimi tomonidan nazorat qilinadi. Sinus tuguni yurak ritmini
belgilovchi asosiy markaz hisoblanadi. Yurakning qisqarishi ikki asosiy bosqichdan
iborat:
Diastola – yurak mushaklari bo‘shashib, bo‘lmachalar qonga to‘ladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_Март –2025
126
Sistola – yurak mushaklari qisqarib, qonni arteriyalarga haydaydi.
Agar yurak ritmi buzilsa, aritmiya, bradikardiya yoki taxikardiya kabi
kasalliklar yuzaga kelishi mumkin.
5. Yurak kasalliklari va oldini olish
Yurakning normal ishlashiga ta’sir qiluvchi omillar quyidagilar:
Yuqori qon bosimi (gipertoniya)
Qandli diabet
Noto‘g‘ri ovqatlanish
Jismoniy harakatsizlik
Chekish va alkogol iste’mol qilish
Stress va psixoemotsional bosim
Yurak kasalliklarining oldini olish uchun quyidagi tavsiyalar beriladi:
Sog‘lom ovqatlanish – yog‘ va tuzni kam iste’mol qilish, ko‘proq sabzavot va
mevalar iste’mol qilish.
Muntazam jismoniy faollik – kuniga kamida 30 daqiqa yurish yoki yengil
mashqlar bajarish.
Stressni kamaytirish – meditatsiya, yoga va boshqa dam olish usullaridan
foydalanish.
Zararli odatlardan voz kechish – chekish va spirtli ichimliklarni iste’mol
qilishdan tiyilish.
Shifokor ko‘rigidan o‘tish – yurak salomatligini doimiy nazorat qiladi.
Yurak yetishmovchiligi – bu yurakning organizm ehtiyojini qondirish uchun
yetarli darajada qon hayday olmasligi bilan tavsiflanadigan patologik holatdir. Bu
kasallik asosan yurak mushaklari zaiflashishi yoki qattiqlashishi natijasida yuzaga
keladi. Yurak yetishmovchiligi surunkali yoki o‘tkir shaklda bo‘lishi mumkin.
Yurak yetishmovchiligini keltirib chiqaruvchi sabablar:Yurak ishemik
kasalligi – yurak mushaklarining qon bilan yetarli ta’minlanmasligi.Arterial
gipertenziya – uzoq davom etgan yuqori qon bosimi yurakni haddan tashqari
yuklaydi.Miokard infarkti – yurak mushaklari nekrozi yurakning qisqarish
qobiliyatini pasaytiradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_Март –2025
127
Xulosa:
Yurak inson tanasining asosiy organi bo‘lib, uning normal ishlashi butun
organizm faoliyatiga ta’sir qiladi. Yurakning sog‘lom ishlashi uchun to‘g‘ri
ovqatlanish, muntazam jismoniy faollik va stressni kamaytirish muhim ahamiyatga
ega. Yurak kasalliklarining oldini olish har bir inson uchun sog‘lom hayot
kechirishning eng muhim shartlaridan biridir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI:
1.
Rahima I., Jo‘raqulov N., Qodirov A. “Normal anatomiya” – Toshkent:
O‘zbekiston Fanlar Akademiyasi, 2019. 260-265 b
2.
Xodjayev A., Karimov S. “Odam anatomiyasi” – Toshkent: Tibbiyot nashriyoti,
2021.178-181 b
3.
Norqobilov U., Safarov M. “Fiziologiya asoslari” – Toshkent: Sharq nashriyoti,
2020.112-115 b
4.
Mo‘minov A., Yo‘ldoshev R. “Yurak va qon tomir kasalliklari” – Toshkent:
Tibbiyot universiteti nashriyoti, 2022.87-92 b
5.
O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni Saqlash Vazirligi. “Klinik anatomiya va
fiziologiya bo‘yicha amaliy qo‘llanma” – Toshkent, 2021.149-155 b
6.
Matkarimov A., Jo‘rabekov U. “Pediatriya va kardiologiya asoslari” – Toshkent:
O‘zbekiston tibbiyot akademiyasi nashriyoti, 2023.315-319 b
7.
O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni Saqlash Vazirligi. “Yurak-qon tomir
kasalliklarining oldini olish bo‘yicha tavsiyalar” – Toshkent, 2022.45-51 b
