BOSHLANGʻICH TAʼLIM TABIIY FANLARIDA EKSKURSIYA DARSLARI

MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT

Выпуск журнала №-23

Часть–3_Март –2025

118

BOSHLANGʻICH TAʼLIM TABIIY FANLARIDA EKSKURSIYA

DARSLARI

Shahrisabz davlat pedagogika instituti pedagogika. fakulteti Boshlang’ich

ta’lim yõnalishi . Ilmiy rahbar

Alimardonova Mutabar Xolmoʻminova

.Talabsi:

Normuotova Gulruh Shokir qizi

Annotatsiya

.Ushbu maqolada boshlangʻich taʼlim tabiiy fanlarida ekskursiya

darslarining ahamiyati va afzalliklari haqida. Ekskursiyalar o'quvchilarning tabiatga

nisbatan qiziqishini oshirib, amaliy tajribalar orqali bilimlarni chuqurlashtirish va

shu bilan birga zamonaviy texnologiyalar orqali ekskursiyalarni tashkil qilishimiz

mumkin,virtual ekskursiyalar, mobil ilovalar, interaktiv yondoshuvlar va amaliy

tadqiqotlar orqali ekskursiyalarni samarali o‘tkazish usullari va shu ekskursiyalar

yordamida o‘quvchilar tabiatni yaxshiroq tushunib, o‘rganilayotgan fanlar bo‘yicha

bilimlarini mustahkamlashlari haqida yoritilgan..

Kalit soʻzlar.

Boshlang'ich ta'lim, tabiiy fanlar, ekskursiya, virtual

ekskursiyalar, interaktiv darslar, mobil ilovalar, ekologiya, amaliy tadqiqotlar,

qiziqish,atrof-muhit.

Boshlang‘ich ta’limda tabiiy fanlar o‘quvchilarni atrof-muhit bilan

tanishtirish va ilmiy dunyoqarashlarini shakllantirishda muhim ahamiyatga ega.

Tabiiy fanlar o‘quvchilarga nafaqat nazariy bilimlarni, balki amaliy ko‘nikmalarni

ham o‘rgatishi kerak. Ekskursiya darslari — bu tabiiy fanlar o‘qitishda

o‘quvchilarning bevosita tabiat bilan muloqot qilishlarini ta'minlaydigan samarali

metodlardan biridir. Ekskursiyalar o‘quvchilarga o‘rganilayotgan mavzularni

amaliyotda ko‘rish imkonini beradi va ilmiy-izlanish ko‘nikmalarini

rivojlantir.Tabiiy fanlarda ekskursiya darslarining ahamiyati va afzalliklari

quyidagilardan iborat:

- Amaliy tajriba: Oʻquvchilar nazariy bilimlarni amaliyotda qo'llash imkoniga

ega bo'ladilar, bu esa o'qitishni samarali va qiziqarli qiladi.

MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT

Выпуск журнала №-23

Часть–3_Март –2025

119

- Qiziqishni oshirish: Tabiat bilan bevosita tanishish bolalarning qiziqishini

kuchaytiradi, ular o'quv jarayoniga faol ishtirok etadilar.

- Ekologik tushunchalar: Ekskursiyalar orqali ekologik bilimlarni

rivojlantirish, tabiatni muhofaza qilish va uning ahamiyatini tushunish imkoniyati

yaratiladi.

- Ijodiy fikrlash: Tabiyatni o'rganish kreativ fikrlashni va tahlil qila olish

ko'nikmalarini rivojlantiradi.

- Jamoada ishlash: Ekskursiyalar davomida oʻquvchilar birgalikda ishlashga

o'rganishadi, bu esa ijtimoiy ko'nikmalarni oshiradi.

- Tarbiyaviy aspekt: Tabiatga munosabat, etika va mas'uliyat hissini oshiradi.

Ekskursiya darslarining turli usullari.

1. Tushuncha va maqsadni belgilash: Ekskursiyaning muvaffaqiyatli o‘tishi uchun

uning maqsadi va vazifalarini aniqlab olish zarur. Darsdan oldin o‘quvchilarga

qanday ilmiy va ekologik maqsadlar ko‘zda tutilganini tushuntirish, ekskursiyaning

ahamiyatini va o‘rganish yo‘nalishlarini belgilash muhimdir.O‘quvchilarga

ekskursiya oldidan savollar yoki topshiriqlar berish, ularni diqqatni jamlashga

undaydi.

2. Interaktiv yondoshuvlar: Ekskursiyaning yanada samarali bo‘lishi uchun interaktiv

texnologiyalarni qo‘llash mumkin. Bu orqali o‘quvchilar ekskursiya davomida

o‘zlarini faol ishtirokchi sifatida his qilishadi. Mobil qurilmalar yordamida

o‘quvchilar ekologik tizimlarni va tabiiy jarayonlarni o‘zlari kuzatib, ma'lumotlar

to‘plashlari mumkin. Shuningdek, real vaqt rejimida kuzatishlar olib borish, misol

uchun, biologik turli o‘simlik va hayvonlarni aniqlash hamda ularni sanab chiqish

mumkin.

3. Virtual ekskursiyalar: Hozirgi kunda axborot texnologiyalari yordamida

o‘quvchilar uchun virtual ekskursiyalarni tashkil etish mumkin. Virtual ekskursiyalar

onlayn resurslar orqali o‘quvchilarga tabiatni ko‘rish va o‘rganish imkoniyatini

beradi. Bu metod, ayniqsa,tabiiy ob'ektlarga tashrif buyurishning imkoni bo‘lmagan

holatlarda foydalidir. Google Expeditions, Google Earth va boshqa platformalar

MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT

Выпуск журнала №-23

Часть–3_Март –2025

120

yordamida o‘quvchilar turli geografik hududlarni va ekologik tizimlarni onlayn tarzda

o‘rganishlari mumkin.

4. Mobil ilovalar va dasturlar: O‘quvchilar uchun mo‘ljallangan mobil ilovalar

orqali ekskursiyalarni yanada interaktiv va samarali o‘tkazish mumkin. Masalan,

iNaturalist ilovasi yordamida o‘quvchilar tabiatda uchragan o‘simlik yoki

hayvonlarni aniqlash va ularni dastur orqali boshqalar bilan bo‘lishishlari mumkin.

Bundan tashqari, geografiya va ekologiya fanlarida Geocaching kabi ilovalar

yordamida o‘quvchilarni ma'lumotlarni izlash va ilgari surish, shuningdek, o‘rganish

jarayonini qiziqarli va interaktiv qilish mumkin.

5. Praktik tadqiqotlar: Ekskursiya davomida o‘quvchilarga amaliy tadqiqotlar

o‘tkazish imkoniyatlarini yaratish zarur. Misol uchun, biologiya fanida o‘quvchilar

turli o‘simliklar va hayvonlar ustida tadqiqotlar o‘tkazib, ekologik ta'sirlarni

baholashlari mumkin. Kimyo darslarida esa o‘quvchilar atrof-muhitni tadqiq qilish va

kimyoviy jarayonlarni amaliy tarzda o‘rganishlari mumkin.

Ekskursiya tabiiy fanlarda o‘quv jarayonini jonlantiradi. Bu darslar

o‘quvchilarga nazariy bilimlarni amalda qo‘llash imkonini beradi, tabiatni bevosita

kuzatish orqali o‘rganishga yordam beradi.

Ekskursiyalar davomida o‘quvchilar:

- Tabiat hodisalari va biosistemalarning ishlash prinsiplari bilan tanishadilar.-

O‘simliklar va hayvonot dunyosining xilma-xilligini o‘rganadilar.

- Tashkil etilgan faoliyatlar orqali jamoaviy ishni rivojlantiradilar.

Ushbu ko‘nikmalar o‘quvchilarda ekologik ongi va tabiatga mehr-muhabbatni

rivojlantiradi. Ekskursiyalar uchun tabiiy bog‘lar, muzeylar va qishloq xo‘jalik

maydonlari kabi joylar juda mos keladi.

1. Tabiat bog‘lari: Bu joylar o‘simliklar va hayvonlarni kuzatish, ekologik

tizimlarni o‘rganish uchun mukammal imkoniyat yaratadi.

2. Zoologik bog‘lar: Hayvonlarni o‘rganish, ularning yashash sharoitlarini va

xususiyatlarini bilish uchun yaxshidir.

3. Botanika bog‘lari: Turli xil o‘simliklarni va ularning o‘sish sharoitlarini

o‘rganish uchun qulay.

MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT

Выпуск журнала №-23

Часть–3_Март –2025

121

4. Muzealar: Tabiiy tarix muzealari tabiiy fanlar bo‘yicha ko‘plab qiziqarli

eksponatlar taqdim etadi. Bu joylarda tarixiy va tabiiy objektlarni o'rganish

imkoniyati mavjud.

5. Danelar (suv inshootlari): Daryo, ko‘l, suv havzalari atrofi biologik xilma-

xillikni o‘rganish uchun qulay joylardir.

6. Qishloq xo‘jaligi maydonlari: O‘sish jarayonlarini, ekinlarni va agronomik

bilimlarni amaliy o‘rganishga yordam beradi.

Ushbu joylar orqali o‘quvchilar tabiatni bevosita kuzatib, ko‘proq amaliy

tajriba oladilar.

Xulosa

Boshlang‘ich ta’limda tabiiy fanlar darslarida ekskursiyalarni o‘tkazish

o‘quvchilarga nazariy bilimlarni amaliyotga tatbiqqilgan holda koʻrsatish, ekologik

va ilmiy tafakkurlarini rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi. Ekskursiyalar yordamida

o‘quvchilar tabiatni bevosita o‘rganishi, ekologik mas'uliyatni his qilish va turli tabiiy

jarayonlarni o‘rganishda amaliy tajriba orttiradilar.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI.

1.

Google

Expeditions.

(n.d.).

Google

Expeditions.

Retrieved

from

https://edu.google.com/products/expeditions/

2.iNaturalist. (n.d.). iNaturalist. Retrieved from https://www.inaturalist.org/

3.Kuzmina, T. (2020). "Tabiiy fanlar o‘qitish metodikasi." Pedagogika va innovatsion

texnologiyalar.

4.Shamova, T. (2019). "Boshlang‘ich ta’limda tabiiy fanlarni o‘rganishda

ekskursiyalarni qo‘llash." Ta'lim va ilm-fan.