MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
34
AYDAR ARNASOY QUSHLARINING IQLIMGA MOSLASHISHI
KOʻPAYISHI
Saparova Lobar Bektemir qizi
Jizzax Davlad Pedagogika universiteti
Annotatsiya: Ushbu maqolada Aydar-Arnasoy ko‘llar tizimi O‘zbekistonning
markaziy qismida joylashgan bo‘lib, u turli xil qush turlari uchun muhim yashash joyi
hisoblanadi. Bu hududda suv qushlari, yirtqich qushlar va quruqlikda yashovchi
qushlarning ko‘plab turlari uchraydi. Iqlim sharoitlari va ekologik omillar
qushlarning moslashishi va ko‘payish jarayonlariga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu
maqolada Aydar-Arnasoy hududida yashovchi qushlarning iqlimga moslashishi va
ko‘payish xususiyatlari tahlil qilinadi.
Аннотация: В этой статье Система озер Айдар-Арнасай
расположена в центральной части Узбекистана и является важной средой
обитания для различных видов птиц. В этом районе водятся водоплавающие
птицы, хищные птицы и многие виды наземных птиц. Климатические условия
и факторы окружающей среды оказывают существенное влияние на процессы
адаптации и размножения птиц. В данной статье будут проанализированы
особенности акклиматизации и размножения птиц, обитающих в районе
Айдар-Арнасай.
Abstract: In this article, The Aydar-Arnasoy lake system is located in Central
Uzbekistan and is an important habitat for a wide variety of bird species. Many
species of waterfowl, Raptors, and terrestrial birds are found in the area. Climatic
conditions and environmental factors have a significant impact on the adaptation and
reproduction processes of birds. This article analyzes the climatic adaptation and
breeding characteristics of birds living in the Aydar-Arnasoy area.
Kalit sozlar: Aydar-Arnasoy, qushlar, iqlimga moslashish, migratsiya,
ko‘payish, ekologiya, suv qushlari, yirtqich qushlar, oziqlanish, in qurish, tuxum
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
35
qo‘yish, tabiiy muhit, biologik xilma-xillik, himoya choralari, qurg‘oqchil iqlim,
migratsiya yo‘llari, qushlarning yashash joylari.
Ключевые слова: Айдар-арнасой, птицы, акклиматизация, миграция,
размножение, экология, водоплавающие птицы, хищные птицы, питание,
строительство гнезда, откладывание яиц, природная среда, биоразнообразие,
защитные меры, засушливый климат, миграционные пути, среда обитания
птиц.
Keywords:
Aydar-Arnasoy,
birds,
climate
adaptation,
migration,
reproduction, ecology, waterfowl, birds of prey, nutrition, in-building, egg laying,
natural environment, biodiversity, protective measures, arid climate, migration
routes, bird habitats.
Aydar-Arnasoy Hududidagi Qushlarning Iqlimga Moslashishi va Ko‘payishi
Aydar-Arnasoy ko‘llar tizimi O‘zbekistonning markaziy qismida joylashgan
bo‘lib, u turli xil qush turlari uchun muhim yashash joyi hisoblanadi. Bu hududda suv
qushlari, yirtqich qushlar va quruqlikda yashovchi qushlarning ko‘plab turlari
uchraydi. Iqlim sharoitlari va ekologik omillar qushlarning moslashishi va ko‘payish
jarayonlariga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu maqolada Aydar-Arnasoy hududida
yashovchi qushlarning iqlimga moslashishi va ko‘payish xususiyatlari tahlil qilinadi.
Aydar-Arnasoy Hududining Iqlim Xususiyatlari
Bu mintaqa qurg‘oqchil iqlimga ega bo‘lib, yozda juda issiq va quruq, qishda
esa sovuq bo‘lishi mumkin. O‘rtacha yillik yog‘ingarchilik miqdori kam bo‘lib, suv
resurslari asosan Aydar-Arnasoy ko‘llari va ularga quyiladigan daryolarga bog‘liq.
Ushbu iqlim sharoiti qushlarning yashash joylarini tanlashi va ko‘payish
jarayonlariga ta’sir ko‘rsatadi.
Qushlarning Iqlimga Moslashish Mexanizmlari
Aydar-Arnasoy hududidagi qushlar quyidagi yo‘llar bilan iqlim sharoitlariga
moslashadi:
1. Migratsiya – Qushlarning ayrim turlari, masalan, oqqushlar va turnalar qishda
iliqroq hududlarga ko‘chib ketadi, yozda esa bu hududga qaytib keladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
36
2. Tana tuzilishining moslashuvi – Issiq iqlimga moslashgan qushlar, masalan,
qirg‘ovullar, ingichka va uzun oyoqlari orqali issiqlikni samarali tarqatadi.
3. Ovqatlanish odatlarining moslashuvi – Suv qushlari ko‘llardagi baliqlar va
suv o‘tlari bilan oziqlanadi, quruqlikdagi qushlar esa hasharotlar va mayda
kemiruvchilar bilan ovqatlanishga moslashgan.
4. Uy qurish joylarini tanlash – Ko‘pchilik qushlar in qurishda suv havzalari
yaqinida yoki qamishzorlarda xavfsiz joylarni tanlaydi.
Ko‘payish Xususiyatlari
Aydar-Arnasoy hududida qushlarning ko‘payishi tabiiy omillar va inson
faoliyatiga bog‘liq. Muhim jihatlar quyidagilardan iborat:
Tug‘ruq mavsumi – Ko‘pchilik qushlar bahor va yoz oylarida tuxum qo‘yadi,
chunki bu davrda oziqa ko‘proq bo‘ladi.
In qurish joylari – Qushlar inlarini qamishzorlar, qoya bo‘shliqlari yoki daraxt
shoxlariga quradi.
Tuxum va jo‘jalar xavfsizligi – Tabiiy yirtqichlar (tulkilar, ilonlar, yirtqich
qushlar) va iqlim o‘zgarishlari qushlarning ko‘payishiga tahdid solishi
mumkin.So‘nggi yillarda Chordara suv omboridan Aydar-Arnasoy ko‘llar tizimiga
chuchuk suv quyilayotgani yo‘q. Suv sathining pasayishi va tarkibining sho‘rlanishi
natijasida qirg‘oqlari ayrim joylarda 15−50 m ga chekinib, 15−20 sm gacha tuz
qatlami hosil bo‘ldi, suvning sho‘rlanish darajasi keskin oshdi. Senatorlar va
Ekologiya qo‘mitasi rahbari o‘rinbosarlari Orol dengizining kuni boshiga tushishi
mumkin bo‘lgan ekotizim muammolari haqida gapirdi.
Aydar-Arnasoy ko‘llar tizimi boshiga Orol dengizining kuni tushishi
mumkinSenatning Agrar, suv xo‘jaligi va ekologiya qo‘mitasi raisining o‘rinbosari
Risqul Siddiqov ko‘llar tizimining ekologik va biologik muhitini yaxshilash
maqsadida «Aydar-Arnasoy ko‘l tizimi direksiyasi» DUK tashkil etilib, qurilish
ishlari olib borilayotganini ta’kidladi. Sohilbo‘yi hududlarida baliqchilik xo‘jaliklari,
inkubatsiya ustaxonalari va baliq yetishtirish hovuzlari barpo etilmoqda. Shu bilan
birga, Jizzax va Navoiy viloyatlarida joylashgan Aydarko‘l, Tuzkon va Sharqiy
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
37
Arnasoy ko‘llarini o‘z ichiga olgan ko‘llar tizimidan foydalanishda bir qator
muammoli masalalar saqlanib qolmoqda.
Ko‘llar tizimining suv hajmi 1994−2000 yillarda 44,1 milliard kub metrni,
hududi 350 ming gektarni, uzunligi esa 250 kilometrni tashkil etgan bo‘lsa,
2013−2021 yillarda suv yetishmovchiligi tufayli Qozog‘istonning Turkiston viloyati
hududida joylashgan Chordara suv omboridan ko‘l tizimiga suv tashlanmagani bois
suv hajmi 37,7 milliard kub metrgacha kamaydi, dedi senator.
Risqul Siddiqov ko‘llarda suv sathi 2 m ga pasayganini, minerallashuv darajasi
10 yil ichida 5,1 g/l dan 8,6 g/l gacha oshganini, Boymurod hududi atrofida esa bu
ko‘rsatkich 12 g/l dan oshganini ta’kidladi.
«Suv sathining pasayishi va suv tarkibining sho‘rlanishi natijasida ayrim
qirg‘oqbo‘ylari 15−50 metrgacha ortga chekinib, shu chekingan maydonda 15−20
sm, ba’zi joylarda undan ham yuqori hajmda tuz qatlami hosil bo‘lgan. Bu esa kuchli
shamol vaqtida tuzli changlarga sabab bo‘lishi olib kelmoqda. Shu bilan birgalikda,
qishloq xo‘jaligidagi ekin yer maydonlariga va inson salomatligiga ta’sir
ko‘rsatmoqda», — dedi u.Uning so‘zlariga ko‘ra, ko‘llar tizimida baliqchilik
tarmog‘ini rivojlantirish borasidagi ishlar ham yetarlicha yo‘lga qo‘yilmagan. Baliq
zaxiralarining saqlanishi va muhofaza qilinishini nazorat qilish tizimi noto‘g‘ri yo‘lga
qo‘yilgani sababli noqonuniy baliq ovlash holatlari ko‘payib bormoqda.
Ko‘l tizimi hududida belgilangan me’yorlar asosida tizimli baliqlantirish, baliq
mahsulotlarini qayta ishlash, ekoturizmni rivojlantirish, suvning sho‘rlanish
darajasini yumshatish ishlari tashkil etilmagan.
Baliq ovlash konturlarini ijaraga berish, ijara haqini undirish, baliq zahiralarini
muhofaza qilish, baliq ovlash qoidalariga rioya etilishini nazorat qilish, baliq
ovlashda foydalaniladigan asbob-uskunalarni hisobga olish va nazorat qilish turli
davlat organlari zimmasiga yuklatilgan, ularning faoliyati muvofiqlashtirilmagan,
dedi senator.
U ko‘l tizimidan foydalanish bilan bog‘liq hujjatlardagi nomuvofiqliklar haqida
ma’lum qildi. Ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish sohasidagi nazorat
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
38
bo‘yicha hududiy inspeksiyalariga Aydar-Arnasoy ko‘llar tizimini muhofaza qilish
bo‘yicha shtat birliklari ajratilmagan.Orolbo‘yi mintaqasini rivojlantirish qo‘mitasi
raisi Boriy Alixonov Aydar-Arnasoy ko‘llar tizimi paydo bo‘lgan 1969 yildan yarim
asr o‘tganini va bu yerda tegishli ekotizim shakllanganini eslatdi. Uning so‘zlariga
ko‘ra, oxirgi yillarda ko‘llar holatining yomonlashuv tendensiyasi kuzatilmoqda.
«Birinchidan, hozir minerallashuv haqida gap ketdi. Agarda kelgusida sho‘r
suvlar oqibatida Aydar-Arnasoy suvining minerallashuv darajasi ko‘payib boradigan
bo‘lsa, hozir 12 g/l deyapti, Aydar tarafda hatto 14 ga ham chiqqan. 17 g/l bo‘ladigan
bo‘lsa, chuchuk suvda yashaydigan baliqlarning yashashga imkonlari yo‘qoladi.
Ya’ni baliqlarning o‘z-o‘zidan urchishi, o‘z-o‘zidan chovoqlashi masalasi yo‘q
bo‘ladi. Ya’ni chuchuk suvda tabiiy usulda baliq ovlash umuman mumkin bo‘lmay
qoladi», — dedi senator.
Xulosa
Aydar-Arnasoy hududidagi qushlar qurg‘oqchil iqlim sharoitlariga moslashib,
migratsiya, oziqlanish va in qurish kabi mexanizmlar orqali yashashga moslashgan.
Ularning ko‘payishi tabiiy muhit va inson faoliyatiga bog‘liq bo‘lib, ekologik
muvozanatni saqlash muhim ahamiyat kasb etadi. Kelajakda bu hududni himoya
qilish choralari ko‘rilmasa, qushlarning yashash joylari qisqarishi va ayrim turlar
kamayishi mumkin. Shuning uchun ushbu hududdagi qushlarni himoya qilish va
ularning ko‘payish sharoitlarini yaxshilash bo‘yicha tadqiqotlar davom ettirilishi
lozim.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. B.S.Islomov, M.A.Hasanov Botanika (darslik). (2)Samarqand 2020.
2. O’. Pratov, A.S. To’xtayev, F.O’. Azimova. Botanika Toshkent - 2005.
3. I.Xamdamov.,I.Shukrullayev.,YE.Tarasova. va boshqalar. (1).Botanika asoslari.T.,
"Mehnat'', 1990-yil
4. Lavrenova G. V., Lavrenov V. K. Dorivor o'simliklar entsiklopediyasi. 2-jild. -
Donetsk: Donechchina, 1997. - S. 422
5. Tursunboeva Gulbahor Sultanovna, Komilova Shoira Rafiqovna.(3) Botanika
asoslari (o’quv qo’llanma). Toshkent 2009.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
39
6. Xolida Mirfayoz qizi Maxkamova. Botanika.T. «O‘qituvchi», 1995 yil.
7. O’. Pratov, L.Shamsuvaliyeva, E.Sulaymonov, X.Axunov, k.Ibodov,
V.Mahmudov. Botanika (morfologiya, anatomiya, sistematika, geobotanika). Talim
nashriyoti Toshkent-2010.
8. S. M. Mustafayev Botanika( 1)(anatomiya, morfologiya, sistematika). Toshkent
ʼʼOʻzbekistonʼʼ 2002
9. A.A. Matkarimova, T.X. Mahkamov, M.M. Maxmudova, X.Ya. Azizov, G.B.
Vaisova Botanika (o’quv qo’llanma) Toshkent-2018.
10. Maxmedov A., Togaev I. U. Yuksak osimliklar boyicha amaliy mashgulotlar.
Toshkent «Universitet». 1994y
11. Maxmedov A. M. Botanika fanidan ma`ruzalar. F. 2003
12. O.Mavlonov “Biologiya”. – Toshkent “Nihol”, 2008, 512 bet.
13. R.N.Babayeva “Botanika va o’simliklar fiziologiyasi” – Toshkent 2016
14. I.U. Tog’ayev va boshqalar “Botanikadan amaliy mashg’ulotlar” Toshkent 2002.
