MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–2_ Март –2025
403
TABIAT BILAN TANISHTIRISHDA MUTAFAKKIRLAR
MEROSIDAN FOYDALANISH
Talaba: Murtazayeva Billura Hakim qizi
Ilmiy rahbar:Alimardonova Mutabar
Shahrisabz davlat pedagogika instituti "Pedagogika"fakulteti.
Boshlangʻich taʼlim yoʻnalishi.
Annotatsiya: Ushbu maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida ekologik
tafakkurni shakllantirishda. Mutafakkirlari merosidan foydalanish, bilimlarni
o‘zlashtirishning ahamiyati, tabiiy fanlarni o‘qitishda o‘quvchilarda ekologik
mazmunidagi bilimlarni takomillashtirish, muammoli vaziyatlarni yaratish,
shuningdek, umumta’lim maktabi o‘quv rejalari vadasturlariga tabiat-jamiyat
o‘rtasidagi aloqalarni uyg‘unlashtirish,atrof-muhitga jiddiy munosabatda bolish
tabiiy resurslarni asrash atrof muhitga zarar yetkazmaslik yashil muhitni
shakllantirish oʻsmliklar dunyosini kengaytirish daraxtlar ekish. Oʻquvchilarga
tabiatning oʻrni hayotimizda qanchalik muhim ekanligi ekalogik tafakkurni
shakllantirish dunyoqarashini boyitishdir. O‘rta Osiyo mutafakkirlari merosidan
foydalanish jarayoni,o‘qitishda atrof-muhit muhofazasi, o‘qitish metodlari,
vositalari, boshlang’ich sinf o’quvchilarida ekologiyaga oid ijobiy munosabatlari va
qarashlari va tabiat o’rtasidagi munosabatlar haqidagi ilmiy manbalarni singdirish
jihatlari keltirilgan.
Kalit soʻz: Oʻsimlik, tabiat ,tabiiy resurslar, dunyoqarash, tafakkur
ekalogiya,madaniy meroslar, atrof muhitni muhofaza qilish.
Boshlang‘ich sinflarda tabiiy fanlar bo‘yicha darslarni tashkil etishda tabiiy
muhit holatining inson ta’sirida o‘zgarishi, jonli va jonsiz komponentlarga insonning
kuchli antropogen ta’siri tufayli ekologik muammolar vujudga kelayotganligi, sanoat
mahsulotlaridan atmosferaning ifloslanishi ekologik muammolarni vujudga
keltirganligi, еyuzida ekologik tang vaziyatli hududlarning keskin ko‘payishi, global
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–2_ Март –2025
404
ekologik inqiroz havfining real ekanligini o‘quvchilarga tushuntirish lozim.
O‘quvchilar tushunishlari lozimki, tabiatni muhofaza qilish hozirgi va kelgusi
avlodning ehtiyojlarini hisobga olgan holda tabiiy boyliklardan oqilona foydalanish
va atrof-muhitni saqlashdan iborat. Shu jihatdan o‘quvchilarga ekologiya va ekologik
tushunchalar haqida .ma’lumot beriladi.Xususan, ekologiya hayot jarayonlarini
o‘ziga xos metodlarda tadqiq qiladigan mustaqil fan hisoblanadi. Ekologiyaning
ijtimoiy hayot bilan bevosita bog‘langan tarmoqlari ham rivojlanmoqda. Shu bilan
birgalikda turli fanlardan ekologik muammolar jihatlari o‘rganiladi. “Ekologiya” tirik
organizmlarning (har qanday ko‘rinishdagi, barcha darajada uyg‘unlashgan) hayot
faoliyati qonuniyatlarini ular hayotida kechadigan tabiiy muhitning inson omili
ta’sirida yuzaga keladigan holatni o‘rganadigan fandir.Shunday ekan, tabiat
qonunlarining muvozanatini buzmaslik kerak. Demak, yoshlarga, kelajak avlodga
bolalikdan tabiatga mehr-muruvvatli bo‘lish tuyg‘ularini singdirib borish
lozim.Tabiat insonni ma’naviy boyitishning bitmas tuganmas manbaidir. Tabiat bilan
inson o'rtasidagi uyg‘unlikni ta’minlashda ekologik ta’lim-tarbiyaning roli nihoyatda
katta. Ta’lim tizimining barcha bosqichlarida amalga oshiriladigan uzluksiz ekologik
ta’lim va tarbiya insonning tabiatiga, qolaversa, o‘ziga nisbatan yangi
munosabatlarning shakllanishini taqozo etadi. Bu o‘z navbatida barkamol insonning
shakllanishida poydevor bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Tabiatga nisbatan muhabbat
uyg‘otish ona Vatanga, uning tabiat yodgorliklari, tarixiy obidalari, xalqimizning
an’analariga hurmat ruhida tarbiyalashga, yuksak ma’naviyatli shaxsning
shakllanishiga olib keladi.Tabiatni asrab avaylash ardoqlash insonning burchi
ekanligi haqidagi ta’limotlar Turoni Turkistondan yetishib chiqqan buyuk olimlaming
ta’limotlarida o‘z ifodasini topgan. Allomalar o‘z davrida tabiatdan foydalanish, ular
bilan bog‘liq boTgan voqea, hodisalar haqida boy ma’lumotlarni yozib qoldirganlar.
Tabiatga mehr, yuksak axloq-odobini tarbiyalash lozimligini o‘z asarida bayon
etganlar.Tabiat - bizni o‘rab olgan borliq, olam. Tabiat vaqt va fazoda cheksizdir,
to‘xtovsiz ravishda harakatda, rivojlanishda va o‘zgarishda bo‘ladi. Jamiyat ham
tabiatning, moddiy olamning o‘ziga xos bir boMagidir.Tabiiy muhit - tabiiy jism va
moddalarning, nimanidir yoki kimnidir o‘rab turuvchi, uning hayotiy faoliyati
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–2_ Март –2025
405
kechadigan tabiiy sharoitlar mujassamligi. Geografik adabiyotlarda mazkur
tushuncha, ko‘pincha, geografik qobiqning inson va uning xo‘jalik faoliyatini o‘rab
turgan qismiga nisbatan ishlatiladi.Geografik muhit - jamiyatni o‘rab turgan tabiiy
sharoit; ijtimoiy ishlab chiqarishning muayyan tarixiy koʻpbosqichida tabiatning
jamiyat bilan o‘zaro ta’sirda bo‘ladigan bir qismi. Geografik muhit jamiyat
taraqqiyotining doimiy va zaruriy sharoitlaridan biri, u mehnat taqsimotiga va xo‘jalik
tarmoqlarining joylashishiga faol ta’sir etadi.
o‘z navbatida, jamiyat ham geografik muhitga ta’sir koTsatadi. Jamiyat rivojlanib
borgani sari geografik muhit doirasi o‘zgarib, kengayib boradi.Texnogen muhit -
aholini o‘rab turgan atrof-muhitning bir qismi botib, inson tomonidan yaratilgan
obyektlar, jism va moddalar tushuniladi. Jamiyat rivojlanib borgan sari texnogen
muhit takomillashib boradi.Atrof-muhit — aholini o‘rab turgan tabiiy va texnogen
muhitni qamrab olgan yashash va mehnat qilish sharoiti. Jamiyat bilan tabiat
o‘rtasidagi ta’sir va munosabatlar makon va zamonda o‘zgarib, xilma-xillashib
boradi. Inson faoliyati maqsadga to‘g‘ri yo‘naltirilgan bo‘lsa, tabiatdan oqilona
foydalanish shu joy, hudud, o‘lkaning yashnashiga olib kelgan. Aks ta’sir esa,
noqulay sharoitning kelib chiqishiga sabab bo‘ladi. Insoniyat tarixi davomida uning
tabiat bilan boTgan munosabati doim o‘zgarib, murakkablashib borgan. Jamiyatning
tabiatga ta’sirining ortib borishi va tabiatga munosabatining o‘zgarib borishini besh
bosqichga bo‘lish mumkin.Bolalarni tabiat bilan tanishtirishning ahamiyati. Tabiatga
muhabbat - juda keng qamrovli va murakkab his-tuyg‘udir. U yuksak ruhiy va aqliy
qatlamlami o‘z ichiga oladigan murakkab bir butunlikni tashkil etadi. Maktabgacha
yoshdagi bolalarda atrofmuhitga mas’uliyatli munosabatni shakllantirishga doir
tadqiqot ishlarini olib borgan M.Umarovaning fikricha, bu hissiyotnibiyalashni
bolalikning erta yoshidan boshlash muhim pedagogik ahamiyat kasb etadi. Har bir
bolada o‘zi yashab turgan mahalliy o‘lka va 0 ‘zbekiston tabiatiga muhabbat bilan
qarash, unga ko‘ngil qo'yish ishtiyoqi o‘sib boradi. Bolalikda tug‘ilgan bu
tuyg‘umaktab yillarida rivojlanib, boyib boradi. Yuqoridagi fikrlardan kelib chiqib
aytish mumkinki, maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalarni tabiat bilan tanishtirish - bu
ularda tabiatga to‘g‘ri munosabatni tarbiyalash va hissiy tajribaga asoslangan, atrof -
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–2_ Март –2025
406
muhit haqidagi real bilimlami anglashning ta’limiy vositasidir.0 ‘rta asrlarda 0 ‘rta
Osiyoda yashab ijod etgan olimlardan Muhammad Muso al-Xorazmiy, Abu Nasr
Forobiy, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino va boshqalar tabiatshunoslik
fanining rivojlanishiga katta hissa qo‘shganiar. Ular hali ekologiya fani dunyoga
kelmagan davrda tabiat va undagi muvozanat, o‘simlik va hayvonot dunyosi, tabiatni
e’zozlash haqida qimmatli fikrlar aytganlar.Buyuk alloma Muhammad ibn Muso al-
Xorazmiy (783-850) risolalaridan birida bunday deb yozadi: “Bilingki, daryoning
ko‘zlari yoshlansa, uning boshiga g‘am, kulfat tushgan bo‘ladi. Odamlar, daryodan
mehringizni darig‘ tutmanglar!” Daryoning “yoshli ko‘zlari” deganda Muhammad
Muso al-Xorazmiy nimalarni ko‘zda tutgan ekan? Ehtimol, u daryo suvining ortiqcha
isrof boMishini nazarda tutgandir? Vaholanki, buyuk bobomiz, eng avvalo, daryo
bilan odam laming “bir-birlarini tushunishlari”, o‘zaro mehrmuhabbat qo‘yishlarini
nazarda tutgan.847-yilda Muhammad al-Xorazmiy “Kitob surat ul-arz” nomli asarini
yozdi. Unda dunyo okeanlari, quruqlikdagi qit’alar, qutblar, ekvatorlar, choMlar,
tog‘lar, daryo va dengizlar, ko‘llar va o‘rmonlar, ulardagi o‘simlik, hayvonot dunyosi,
shuningdek, yerning asosiy boyliklari hamda boshqa tabiiy resurslar haqida
ma’lumotlar keltirilgan. Ushbu risolada matematika, geologiya, astronomiya,
etnografiya, tibbiyot, shuningdek dunyo xalqlarining tabiiy ko‘nikmalari va tarixiy-
huquqiy bilimlari umumlashtirishganAbu Nasr Farobiy. So‘nggi yillarda bolalarni
tabiat bilan tanishtirish fanining istiqbollariTarix zarvaraqlarida o‘zlarining o‘chmas,
unutilmas nomlarini qoldirgan buyuk pedagoglar boJa tarbiyasida tabiatning
ahamiyati uning bola ruhiyatiga qanday ta’sir qilishi haqida ilmiy ftkrlarni aytib
o‘tganlar. Ushbu mavzuni o‘rganishda biz G‘arb pedagoglaridan: Y.A.Komenskiy,
J.J.Russo, I.G.Pestolotsiy kabi olimlaming bola tarbiyasida tabiatning tutgan o‘rni
haqidagi ilmiy asarlari bilan tanishamiz.Rus pedagoglaridan K.D.Ushinskiyning,
“Inson tarbiya predmeti sifatida” asari bilan tanishamiz. Ushinskiy “Men o‘z hayot
tajribamda shunday xulosaga keldimki, go‘zal tabiat yosh qalbga shunday katta
tarbiyaviy ta’sir ko‘rsatar ekan, hatto pedagogikaning ta’siri ham u bilan
raqobatlashishga ojizdir”, - degan edi. Bizga ma’lumki, bola dunyoga kelar ekan ilk
yoshligidan boshlab tabiat bilan muloqotda bo‘ladi. Bu haqda buyuk pedagog
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–2_ Март –2025
407
olimlarimiz o‘zlari yashab o‘tgan davrda, bolaning har tomonlama o‘sishida
ma’naviy ozuqa beradigan tabiatning noz - ne’matidir deb, ta’kidlab o‘tganlar. Biz
hozirda o‘tmishdagi pedagoglarimizning dono fikrlari va ilmiy asarlariga suyangan
holda o‘zimizning pedagogik faoliyatimizda foydalanamiz.O'rta asrlarda tabiat
haqidagi tushunchalar Yevropa mamlakatlarida deyarli rivojlanmadi. G‘arbiy
Yevropada fan tushkunlikka tushgan bir davrda 0 ‘rta Osiyo olimlari uni
rivojlantirdilar. 0 ‘rta asrlarda 0 ‘rta Osiyo olimlari hali ekologiya fani umuman yo‘q
bo‘lgan davrda tabiat, undagi muvozanat, tabiatni e’zozlash haqida qimmatli fikrlarni
aytganlar. Tabiat va uning mahsuli inson uchun ekan, undan oqilona va odilona
foydalanish kerak. Yerga, suvga, hayvonlarga boigan munosabatlarimizni y
axshilashimiz bilangina ona tabiatimizni asrab qolishimiz mumkin.Maktabgacha
yoshdagi bolalarga mehnat tarbiyasini berish ularni mehnatsevarlik ruhida tarbiyalash
mehnatga bo‘lgan qiziqishlarini oshirish, kattalar yaratgan mehnat mahsulini
e’zozlash, uning qadriga yetish ruhida tarbiyalashni bolalik davridan boshlashi lozim.
Bolalarning mehnat tarbiyasi burchagida gulzorda, o‘simliklar va hayvonlarni
parvarishlash jarayonida amalga oshiriladi. Mehnat tarbiyasi har bir guruhning yosh
xususiyatini hisobga olgan holda amalga oshirilsa, maqsadga muvofiq bo’ladi.Kichik
guruhda mehnat tarbiyasini berishda bolalar tarbiyachi bilan birga xonadagi
o‘simliklarga suv quyadilar, akvariumdagi baliqlarga ovqat beradilar, qushlarga don
tashlaydilar, bog‘cha hovlisidagi poliz ekinlarini yig‘ib - terib olishda ishtirok
etadilar.0 ‘rta guruhda mehnat tarbiyasi bir oz murakkablashadi, maktabgacha ta’lim
tashkilotlarining yer maydonchasidagi o‘simliklarni o‘zlari parvarish qiladilar. Tabiat
burchagidagi hayvonlarni o‘zlari ovqatlantiradilar, parvarishlaydilar.Katta tayyorlov
guruhlarda amalga oshiriladigan mehnat tarbiyasi ham bir muncha o‘ziga xosligi,
murakkabligi bilan ajralib turadi. Bolalarning o‘simliklarga bo‘lgan munosabati,
mehnat qilishlari jonli tabiatga, Vatanga bo‘lgan muhabbatni yanada oshiradi. Tabiat
vositasida tarbiya berish umumiy tarbiyaning bir qismi bo‘lib, u o‘z oldiga
bolalarning yosh xususiyatlarini, bilish jarayonlari, qobiliyatlarini yaxshi bilgan holda
tarbiya berishni vazifa qilib qo‘yadi.
Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, O‘rta Osiyo mutafakkirlarining ekologiyaga oid
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–2_ Март –2025
408
meroslarini o‘rganish jarayonida boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida tabiatni avaylab
asrash, tabiiy resurslarni kelajak avlodlarga еtkazish zarurligi haqidagi tushunchalar
shakllanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Mirziyoyev Sh.M. “Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga
quramiz” T 2017 y.
2. Mirziyoyev Sh.M. “Erkin va farovon demokratik 0 ‘zbekiston davlatini
birgalikdda barpo etamiz” T 2016y
3. Mirziyoyev Sh.M. “Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini
ta’minlash-yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi” T 2016 У-
4. “Maktabgacha ta’lim tizimi boshqaruvini tubdan
takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”. 2017-yil 30-sentabr,
5198-sonli farmoni. - Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi.
5. 0 ‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha
harakatlar strategiyasi. 0 ‘zbekiston Respublikasi Prezidentining
farmoni. 0 ‘zbekiston
