MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–2_ Март –2025
395
ISLOM MEROS HUQUQIDA AYOLLARNING ULUSHLARI:
“SIROJIYA” VA “AHKOM AL-MAVORIS” ASARLARINING QIYOSIY
TAHLILI
Ahmedova Shahnoz Ganidjanovna
O‘zbekiston xalqaro islom akademiyasi
Islomshunoslik mutaxassisligi
2-bosqich magistranti
Telefon raqami +998994767623
Islom meros huquqi (faroiz ilmi) doirasida ayollarning ulushi haqidagi masala
dolzarb ahamiyatga ega. Chunki Qur’onda aniq belgilangan meros ulushlari ichida
erkak va ayol qarindoshlar o‘rtasidagi nisbatlar ko‘pincha e’tiborni tortadi. Xususan,
hozirgi kunda ba’zi munozaralarda islomdagi meros taqsimoti ayollarga nisbatan
adolatsiz emasmikan degan savollar ko‘tariladi. Bu mavzuni
ilmiy yondashuvda
o‘rganish
uchun ishonchli manbalarga murojaat qilish zarur. Ushbu maqolada aynan
ikki asosiy manbaga – hanafiy meros huquqining mumtoz qo‘llanmasi
“Sirojiya”
hamda zamonaviy olim Muhammad Toha Abu-l-Ulo Xalifaning
“Ahkom al-
Mavoris”
asariga tayangan holda tahlil olib boriladi. Tadqiqotdan ko‘zlangan
maqsad – shu ikki asarning yondashuvlarini qiyoslab, islom huquqida ayollarning
merosdagi ulushlari qanday izohlanganini yoritishdir. Shuningdek, merosdagi ayol
ulushlari va oilaviy-iqtisodiy mas’uliyatlar o‘rtasidagi bog‘liqlik fiqhiy nuqtai
nazardan ko‘rib chiqiladi. Mazkur mavzuni yoritishda G‘arb manbalari yoki
zamonaviy huquqiy tizimlar tahliliga murojaat qilinmaydi, balki faqat
islomiy
manbalar
doirasida (yuqoridagi ikki asar asosida) ilmiy mushohada yuritiladi.
Asarlarning yondashuvi: “Sirojiya” va “Ahkom al-Mavoris”
“Sirojiya”
(asl nomi
Al-Faroid as-Sirajiyya
) – hanafiy fiqhdagi meros
masalalariga doir eng mashhur an’anaviy qo‘llanmalardan biridir. Uning muallifi
Sirajiddin as-Sajavandiy
(vafoti taxm. 1203 milodiy) bo‘lib, u o‘z davrining mohir
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–2_ Март –2025
396
meros huquqi olimi edi. “Sirojiya” asari IX–XIII asrlardan boshlab musulmon
olimlari o‘rtasida keng tanilgan va o‘rganib kelingan. Ushbu asar
mantiqiy va
matematik yondashuv
bilan ajralib turadi – unda meros taqsimoti qoidalari aniq
formulalar va misollar yordamida bayon qilingan. Masalan, muallif barcha ehtimoliy
meros holatlarini tartib bilan sanab o‘tadi, ulardagi har bir vorisning ulushini
kasrlar
va o‘lchovlar
orqali hisoblashga doir qoidalarni beradi. Asarda
ilmiy uslub
va qisqa,
lo‘nda ifoda qo‘llanilgan bo‘lib, mazmun murakkab bo‘lsa-da, tili oddiy va tushunarli
tarzda bayon etilgan (Sajavandiy, n.d.). Bu qo‘llanma asrlar davomida ko‘plab sharh
va tarjimalarga sazovor bo‘lgan hamda meros masalalarini o‘rganishda
asosiy darslik
vazifasini o‘tab kelgan (Sajavandiy, n.d.).
Matematik yondashuv
deganda,
“Sirojiya”da ulushlarni chiqarishda maxsus usullar – masalan,
madorij
(ulushlarni
eng kichik umumiy maxrajga keltirish),
avl
(kasrlar yig‘indisi 1 dan oshsa, ulushlarni
kamaytirish) va
rad
(vorislar qolgan mablag‘ni qayta taqsimlashlari) kabi hisob-kitob
usullari batafsil tushuntiriladi.
“Ahkom al-Mavoris”
esa Misr olimi
Muhammad Toha Abu-l-Ulo Xalifa
(2008) qalamiga mansub zamonaviy asardir. Bu kitob nomidan ma’lum bo‘lishicha
(
“Ahkom al-Mavoris” – Meros hukmlari
), u islom meros huquqini keng qamrovli
tarzda tadqiq qiladi. Muallif asarning tag sarlavhasida uni
“1400 ta merosga oid
masalani o‘z ichiga olgan amaliy tadqiqot (dirasa tatbiqiyya)”
deb ta’riflagan
(Xalifa, 2008).
Tafsiriy va maqosidga asoslangan yondashuv
deganda, Xalifa
meros hukmlarini faqat raqam va formulalar bilangina cheklab qo‘ymay, balki
ularning
Qur’ondagi manbalarini tafsir qiladi
va
shariat maqsadlari (maqosid
ash-sharia)
nuqtai nazaridan izohlaydi. Asar avvalida muallif meros oyatlarining
nozil bo‘lish sabablari hamda islom payg‘ambari davrida ayollarning meros olish
huquqiga oid voqealarga to‘xtalib o‘tadi. Shuningdek, u har bir voris turining ulushi
orqasida yotgan
hikmat va adolat mezonlarini
muhokama qiladi. Masalan,
*“Ahkom al-Mavoris”*da merosdagi 2:1 nisbat (ya’ni erkakning ulushi ayolnikidan
ikki baravar ko‘pligi)
oilaviy mas’uliyatlar bilan bog‘lab
tushuntiriladi - erkakning
moliyaviy yuklari ko‘proq ekani tufayli uning ulushi katta bo‘lishi shariat adolatiga
muvofiq deb izohlanadi (Xalifa, 2008). Umuman olganda, Xalifa asari
klassik
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–2_ Март –2025
397
qoidalarga sodiq qolgan holda
, ularni zamonaviy o‘quvchiga yangicha uslubda -
Qur’on va sunnat dalillari, hayotiy misollar va maqosid al-shariat nuqtai nazari orqali
- yetkazishni maqsad qilgan. Demak,
“Sirojiya”
va
“Ahkom al-Mavoris”
asarlari
meros masalalarini yoritishda biri –
an’anaviy-matematik
, ikkinchisi –
tafsiriy-
maqosidiy
uslubni namoyish etadi, har bir bandni Qur’on sunnat dalillari bilan
bog‘laydi.
Ayol ulushi va iqtisodiy mas’uliyatlar o‘rtasidagi fiqhiy bog‘liqlik
Islom huquqida merosdagi ayol va erkak ulushlari o‘rtasidagi tafovutlar
bevosita ularning
oilaviy-iqtisodiy majburiyatlari
bilan uzviy bog‘liq holda
belgilangan (Xalifa, 2008). Bu fiqhiy bog‘liqlikni tushunish uchun islom oilaviy
huquqidagi bir nechta prinsiplarni esga olmoq lozim.
Birinchidan
, erkak kishi o‘z
oilasining boquvchisi va mas’ulidir. Qur’onda erkaklar “ayollarning muhofizi va
ta’minotchisi” ekani aytiladi (an-Niso, 4:34) – bu degani, ota o‘z farzandlarini, er o‘z
xotini va farzandlarini moddiy jihatdan ta’minlashga majbur. Ayollarga esa shariatda
nafaqa majburiyati
yuklanmagan: onaning farzandlarini moddiy ta’minlashi farz
hisoblanmaydi (balki otaning zimmasida), xotin ham erga nisbatan moliyaviy
ta’minot berish majburiyatiga ega emas.
Ikkinchidan
, islom huquqida ayol kishi
nikohlanayotganda mahr oladi va nikoh qurilgach, uning butun ta’minoti er
zimmasiga tushadi – ya’ni ayolning shaxsiy moliyaviy xavfsizligi uchun boshqa
mexanizmlar mavjud. Erkak esa aksincha, nikohda mahr to‘laydi, oilasini moddiy
qo‘llab-quvvatlaydi va hatto qarindosh ayollarga (onasi, opa-singillari, qizlari)
zarurat tug‘ilsa, homiylik qiladi. Demak,
erkakning umumiy moliyaviy yuklamasi
ayolnikiga qaraganda og‘irroq
.
Shu sababli, meros taqsimotida Alloh taolo
erkak va ayol ulushlarini
tenglashtirmagan
, balki
har kimning ehtiyojlari va mas’uliyatlariga mos adolatli
nisbatni joriy qilgan. Masalan, o‘g‘il va qiz farzand o‘rtasidagi
2:1 nisbat
(yoki aka-
uka va singil o‘rtasidagi 2:1) bejiz emas – o‘g‘il farzand olgan merosining katta
qismini keyinchalik oilasiga, opa-singillariga yoki boshqa qarindoshlariga sarflashi
mumkin, qiz esa olgan ulushini asosan o‘z ehtiyojiga sarflaydi yoki boqimandasi
bo‘lgan taqdirda ham, uning mavjud moli undan tortib olinmaydi. Haqiqatda, islom
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–2_ Март –2025
398
meros tizimida
ayolning mol-mulk huquqi kafolatlangan
: u merosda olgan o‘z
ulushiga to‘liq egalik qiladi va bu molni hech kim (hatto eri ham) undan tortib
ololmaydi – boshqa tomondan esa, erkak olgan meros mablag‘ini oilasi manfaati
yo‘lida ishlatishi shart bo‘lishi mumkin (masalan, voyaga yetmagan singillarini
turmushga berish, onasiga qarash va hokazo).
“Ahkom al-Mavoris”
muallifi ushbu
bog‘liqlikni maqosid al-shariatga muvofiq ravishda sharhlab,
merosdagi nisbatlar
genderlar o‘rtasidagi umumiy iqtisodiy muvozanatni ta’minlashini qayd etadi (Xalifa,
2008). **“Sirojiya”**da esa bu bog‘liqlik bevosita matnda ko‘p ochib berilmaydi,
lekin ba’zi o‘rinlarda erkak vorislarning ayollarga nisbatan ustun qo‘yilishi sababi
sifatida
“erkaklar qavvam (mas’ul) ekanliklari”
eslatib o‘tiladi (Sajavandiy, n.d.).
Masalan, asarda vorislar sanab o‘tilganda:
“Erkaklar ayollarga nisbatan avval zikr
qilindi, chunki ular ayollar ustida qavvamdir (mas’uldir)”
mazmunidagi jumla
mavjud (Sajavandiy, n.d.). Bu ishora ham aslida yuqoridagi Qur’on printsipiga borib
taqaladi. Shunday qilib, fiqhiy manbalarda ayollarning merosdagi nisbatan kichikroq
ulushi
ular zimmasidagi kichikroq iqtisodiy mas’uliyatlar
bilan bog‘lanadi. Islom
huquqi nuqtai nazaridan, bu bog‘liqlik adolat tamoyilini buzmaydi, balki aksincha,
oilada har kim o‘z vazifasiga yarasha haqga ega bo‘lishini ta’minlaydi. Zero, ayol
kishi merosdan tashqari ham eridan nafaqa oladi va shu kabi
qo‘shimcha himoyalarga
ega; erkak esa ko‘pincha o‘z merosidan tashqari, boshqalarga ham sarf qilish yo‘li
bilan oilaviy qarzlarini ado etadi.
Xulosa o‘laroq, mazkur maqolada “Sirojiya” va “Ahkom al-Mavoris”
asarlariga tayanib, ayollarning merosdagi ulushlari fiqhiy va iqtisodiy asosda tahlil
qilindi. “Sirojiya”da an’anaviy, qisqa va matematik yondashuv mavjud bo‘lsa,
“Ahkom al-Mavoris” esa tafsiriy, daliliy va maqosidiy yondashuvni taklif qiladi. Har
ikki asarda ayollarga belgilangan ulushlar Qur’oni karim asosida aniq bayon etilgan
bo‘lib, ularning har biri fiqhiy jihatdan asosli hisoblanadi.
Ayollarning merosdagi ulushlari o‘zlarining jamiyatdagi ijtimoiy maqomi va
iqtisodiy mas’uliyatlariga muvofiq tarzda taqsimlangan. Bu ulushlar nafaqat tenglik,
balki adolat mezonlariga asoslanadi. Fiqhiy manbalar bu borada ayollar huquqlarini
himoya qilgan va ularning merosdagi o‘rnini ishonchli asoslar bilan belgilab bergan.
