MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–2_ Март –2025
164
MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALAR SAVODXONLIGINI
RIVOJLANTIRISHDA BADIIY KITOBLARNING O`RNI
Jovliyeva Sohiba Bahodir qizi
Qiziriq tuman 3-sonli Maktabgacha ta'lim
tashkiloti direktor o`rinbosari mentor
Annotatsiya:
Mazkur
maqolada
maktabgacha
yoshdagi
bolalar
savodxonligini shakllantirishda badiiy adabiyotlarning ahamiyati tahlil qilinadi.
Bolalarning nutqini rivojlantirish, so‘z boyligini kengaytirish, tinglash va tushunish
ko‘nikmalarini mustahkamlashda badiiy kitoblarning tutgan o‘rni amaliy misollar va
ilmiy manbalar asosida ochib beriladi. Tadqiqotda metodik yondashuvlar orqali
badiiy adabiyotlarning ta’siri o‘rganilib, muhim xulosalar va takliflar ilgari suriladi.
Kalit so‘zlar: savodxonlik, maktabgacha yosh, badiiy adabiyot, o‘qish
ko‘nikmasi, bolalar kitoblari, nutq rivoji.
Bugungi kunda maktabgacha ta'lim tizimi bolalarning har tomonlama
intellektual va ijtimoiy-emotsional rivojiga asoslangan holda shakllanmoqda.
Ayniqsa, bolalarning savodxonligini erta yoshdan boshlab rivojlantirish zarurati ortib
bormoqda. Bunda badiiy adabiyotlar, bolalar kitoblari, ertaklar, she’rlar va hikoyalar
muhim vosita sifatida xizmat qiladi. Savodxonlik faqat o‘qish va yozish
ko‘nikmalarini emas, balki fikrlash, tushunish, eslab qolish, so‘z boyligini oshirish
kabi muhim jihatlarni o‘z ichiga oladi.
Badiiy matndаgi yetakchi xususiyatlаr, bolalаrni ma’naviy barkamоllik sari
yetaklovchi badiiy unsurlаr, asаrdаgi asosiy fikr, yetakchi g‘oya va badiiy qudrat
qisqartirib yubоrilgаn. Natijada quruq, axbоrot yoki nasihat shaklidаgi matn paydo
bo‘lgаn, ya’ni aytish kerаkki, bugungi kichik tarbiyalanuvchilаr mazkur o‘quv
materiallаrini tayyоrlagаn mualliflаr tasavvur qilgаnlаridаn, ulаrning bu yoshdаgi
darajasidаn ko‘ra bilimliroq va aqlliroqdir. Bolalаrni aqliy, aхloqiy va estetik
tarbiyalashdа badiiy adabiyot asosiy vosita bo‘lib xizmat qiladi. Badiiy adabiyot
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–2_ Март –2025
165
bolaning ilmiy dunyoqarashini shakllantirish bilan birgа aqliy tarbiyasigа ham o‘z
ta’sirini o‘tkazadi. Ilmiy dunyoqarash va aqliy tarbiyaning o‘zaro tarbiyalanuvchilаr-
ning muvofiqlashtirilishi aqliy tarbiyasini rivojlantirishdаgi eng yetakchi tamoyildir.
Badiiy adabiyot оrqali bolalаrdа aхloqiy tuyg‘u, xulq-atvоr me’yоrlаri shakllanadi.
Badiiy adabiyot estetik tarbiya vositasi sifatidа go‘zallikni his eta olish, o‘z ijodiy
imkoniyatlаridаn foydalanish, tabiat hamdа jamiyatdagi ijtimoiy munosabatlаrgа
shakllantirishni ifodа ijobiy etadi. munosabatni Bu esa tarbiyalanuvchilаrning estetik
idrokini tarbiyalashgа o‘z hissasini qo‘shadi.
Tadqiqot davomida quyidagi metodlardan foydalanildi:
- Kuzatuv: maktabgacha ta'lim tashkilotlarida badiiy kitoblar bilan ishlash
jarayonini tahlil qilish.
- Suhbat: tarbiyachilar va ota-onalar bilan intervyu o‘tkazildi.
- Eksperiment: badiiy kitob o‘qib berilgan va berilmagan bolalar guruhining
savodxonlik ko‘rsatkichlari solishtirildi.
- Kontent-tahlil: bolalar kitoblarining tarkibi va mazmuni o‘rganildi.
Maktabgacha yoshdagi bolalar savodxonligini rivojlantirishda badiiy
kitoblarning o‘rni juda muhim va ko‘p qirrali. Quyida ushbu mavzuni asoslab, batafsil
yoritib beraman:
Maktabgacha yosh bola rivojining eng muhim bosqichlaridan biri bo‘lib,
aynan shu davrda savodxonlikka asos bo‘luvchi ko‘nikmalar shakllanadi. Badiiy
adabiyot esa bu jarayonda eng kuchli vositalardan biridir.
Badiiy kitoblarning asosiy ahamiyati
Til va nutq rivojiga ta’siri:
- Yaxshi tanlangan badiiy kitoblar bolaning lug‘at boyligini oshiradi.
- Og‘zaki nutq, gap tuzish, ifodali o‘qish ko‘nikmalari shakllanadi.
- So‘zlarni to‘g‘ri talaffuz qilish, hikoya tuzish, eslab qolish layoqati
rivojlanadi.
Eshitish va tushunish ko‘nikmalarini rivojlantiradi:
- Eshitilgan hikoyani tushunish va ifoda qilish qobiliyati ortadi.
- Diqqatni jamlash, asosiy fikrni ajratib olish malakalari mustahkamlanadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–2_ Март –2025
166
Tasavvur va ijodkorlikni rivojlantiradi:
- Kitob qahramonlari orqali bola o‘zini turli rollarda tasavvur qiladi.
- Rasmlar bilan boyitilgan kitoblar orqali vizual tasavvur kengayadi.
- Ijodiy fikrlash va fantastik o‘ylash imkoniyatlari ochiladi.
Savodxonlikni shakllantirishdagi amaliy foydasi
Boshlang‘ich savod ko‘nikmalari:
- Harflarni taniydi, tovush va harf orasidagi bog‘liqlikni tushunadi.
- O‘qishga bo‘lgan qiziqish uyg‘onadi.
O‘qishga motivatsiya:
- Qiziqarli syujetli kitoblar bolani o‘qishga jalb etadi.
- Bolalar o‘zi tanlagan kitob orqali mustaqil o‘qishga harakat qiladi.
Oila va tarbiyachining roli:
- Kattalar bilan birga kitob o‘qish bolaning savodxonlik jarayonini
tezlashtiradi.
- Kitoblar ustida suhbatlashish orqali bola o‘z fikrini erkin ifoda qilishni
o‘rganadi.
Badiiy kitoblarni tanlash mezonlari
- Yoshga mos va tushunarli bo‘lishi.
- Rasmlar bilan boyitilgan bo‘lishi.
- Qisqa va mazmunli matnlar bo‘lishi.
- O‘zbek xalq ertaklari, zamonaviy bolalar adabiyoti namunalaridan iborat
bo‘lishi.
Badiiy
kitoblar
maktabgacha
yoshdagi
bolalarning
savodxonligini
rivojlantirishda eng samarali va tabiiy vositadir. Ular nafaqat o‘qishga o‘rgatadi, balki
bolani hayotga tayyorlaydi, axloqiy qadriyatlarni singdiradi va ijodiy fikrlashga
undaydi. Shuning uchun ham badiiy kitoblar har bir bolaning hayotida doimiy hamroh
bo‘lishi zarur.
Natijalar shuni ko‘rsatadiki, badiiy adabiyotlar maktabgacha yoshdagi bolalar
uchun faqat ko‘ngilochar vosita emas, balki ta'lim-tarbiya jarayonining muhim
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–2_ Март –2025
167
omilidir. Badiiy matnlar bolalarda til sezgirligini rivojlantiradi, tushunchalar
shakllanishiga yordam beradi, ijodiy fikrlashni rag‘batlantiradi. Shuningdek, ota-
onalarning bu jarayonga faol jalb etilishi bolalarning savodxonlikka qiziqishini
oshiradi.
Xulosa
Badiiy
kitoblar
maktabgacha
yoshdagi
bolalarning
savodxonligini
rivojlantirishda muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi. Ular bolaning og‘zaki nutqini,
tushunish va ifoda etish qobiliyatini shakllantiradi. Bolalar badiiy matnlar orqali o‘z
fikrini mustaqil ifodalashga, mantiqiy fikrlashga o‘rganadi.
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida badiiy adabiyotlar asosida “Kitob o‘qish
burchaklari” tashkil etilishi lozim.
Tarbiyachilar va ota-onalar uchun “badiiy o‘qish” bo‘yicha metodik
qo‘llanmalar ishlab chiqilishi kerak.
Rasmli, o‘qilishi yengil va tushunarli kitoblar sonini ko‘paytirish muhim.
Televizion va onlayn resurslar orqali bolalarga ertak va hikoyalarni interaktiv
tarzda taqdim etish kerak.
ADABIYOTLAR.
1.
Выготский Л.С. Психология развития человека. — М.: Изд-во Смысл;
Эксмо, 2005. — 1136 с.
2.
Рубинштейн, С. Л. Основы общей психологии – Издательство: Питер,
2002 г., 720 стр.
3.
Запорожец, А. В. Психология действия. М., — Воронеж, 2000.
4.
Гурович Л.М. и.др. Ознакомление с художественной литературой.
Занятия для дошкольников 3-7 лет: Пособие для воспитателя. Детство-Пресс
издательство. 2022. С 48
5.
Xodjayev B.X. Umumiy pedagogika. Pedagogika ta’lim sohasi bakalavriat
ta’lim yo‘nalishlаri uchun darslik “Sano-standаrt” nashriyoti - Toshkent.: 2017. 416-
b.
6.
Maxmudova D.M. Maktabgachа yoshdаgi bolalаrni ertaklаr vositasidа
kitobхоnlikka tayyоrlashning pedagogik mexanizmlаri. “Zamonaviy dunyodа
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–2_ Март –2025
168
pedagogika va psixologiya” nomli ilmiy, masofaviy, onlayn konferensiya.
https://doi.оrg/10.5281/zenodo.7214533.
7.
Grosheva I.V. va boshqalаr. O‘yin оrqali ta’lim olish. Metodik qo‘llanma. -
Toshkent, 2020.
