MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–2_ Март –2025
125
O‘ZBEK VA INGLIZ TILLARIDA MAVJUD IBORALARNING
QIYOSIY TAHLILI
Karabayeva J. A.
Chirchiq Davlat Pedagogika Universiteti
O`zbek tili va adabiyoti mutaxassisligi 1- kurs magistri
Annotatsiya. Mazkur maqolada o‘zbek tili iboralari va ularning ingliz
tilidagi muqobillari tahlil qilinadi. Iboralar har bir xalqning madaniyati va
dunyoqarashini aks ettiruvchi muhim til birliklari bo‘lib, ularning tarjimasi
to‘g‘ridan-to‘g‘ri emas, balki kontekst va ma’no jihatidan ekvivalent topish orqali
amalga oshiriladi. Maqolada aql, holat, hissiyot, boylik va kambag‘allik, shuningdek,
insonning shaxsiy xususiyatlariga oid o‘zbekcha iboralar va ularning ingliz tilidagi
eng yaqin ma’no jihatidan mos keluvchi variantlari keltirilgan. Natijada, ikki til
o‘rtasidagi iboraviy mosliklar va ularning semantik jihatlari yoritiladi. Ushbu
tadqiqot tarjimonlar, lingvistlar va til o‘rganayotganlar uchun foydali bo‘lishi
mumkin.
Tayanch so‘zlar: iboralar (frazeologizmlar), ma’no muqobilligi, tarjima,
kontekst, semantika, madaniyatlararo aloqa, til va nutq, ingliz va o‘zbek tillari,
ekvivalentlik, lingvistik tadqiqot.
Kirish.
Til – xalq tafakkuri va madaniyatining aksidir. Iboralar esa milliy
mentalitet, tarix va hayot tajribasini ifodalovchi muhim til birliklaridan biri
hisoblanadi. Har bir xalqning iboralari o‘ziga xos bo‘lsa-da, ayrim iboralar turli
tillarda ma’no va shakl jihatdan bir-biriga o‘xshash bo‘lishi mumkin. Ushbu tadqiqot
O‘zbek va Ingliz tillarida mavjud o‘xshash va yaqin ma’noli iboralarni qiyosiy
o‘rganishga, ularning semantik va lingvistik o‘ziga xosliklarini tahlil qilishga
qaratilgan. Shu sababli, iboralarni o‘rganish oddiy so‘zlarni o‘zlashtirishdan farqli
ravishda, tilning chuqur qatlamlarini anglashni talab qiladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–2_ Март –2025
126
Ahamiyatli tomoni shundaki, tilni chuqurroq o‘rganish – iboralarni bilish,
til egalarining nutqini yaxshiroq tushunish va tabiiy gapirish imkonini beradi.
Madaniyatlararo muloqotda esa har bir til o‘ziga xos iboralarga ega bo‘lib, ularni
tushunish boshqa xalqlarning dunyoqarashini bilishga yordam beradi. Badiiy va ilmiy
tarjimada iboralar qiyinchilik tug‘diradi, chunki ularni so‘zma-so‘z emas, ma’no
jihatidan mos tarzda tarjima qilish talab etiladi. Nutqni jonlantirish va ta’sirchan qilish
uchun iboralar nutqni yanada boy va ifodali qiladi, ta’sirchanlikni oshiradi. Bundn
tashqari ular tilshunoslikda metaforalar, semantik maydonlar va mental xaritalarni
o‘rganishda muhim hisoblanadi.
Hozirgi globallashuv sharoitida til va madaniyatlararo kommunikatsiya
muhim ahamiyat kasb etmoqda. Turli xalqlar bilan muloqotda iboralarni tushunish va
ularni to‘g‘ri qo‘llash til o‘rganuvchilar, tarjimonlar, diplomatlar va jurnalistlar uchun
zarurdir. Ayniqsa, ingliz va o‘zbek tilidagi iboralarni o‘rganish xalqaro aloqalarni
rivojlantirish, madaniy tafovutlarni bartaraf etish hamda milliy qadriyatlarni targ‘ib
qilishda katta rol o‘ynaydi. Umuman olganda, iboralarni o‘rganish nafaqat lingvistik
bilimni oshiradi, balki insonning madaniy dunyoqarashini ham boyitadi.
O‘zbek va Ingliz tillarida uchraydigan iboralar ba’zan shaklan yoki ma’nosi
o‘xshash bo‘ladi. Bunday holatlar uch asosiy omil bilan bog‘liq:
1. Umumiy insoniy tajriba – har ikkala tilda ham atrof-muhit, tabiat, inson
psixologiyasi kabi umumiy tushunchalar mavjud.
2. Madaniy va tarixiy aloqalar – turli xalqlarning o‘zaro ta’siri natijasida ba’zi
iboralar bir-biriga mos kelishi mumkin.
3. Tasodifiy o‘xshashlik – ba’zi iboralar mustaqil ravishda bir-biriga o‘xshash
shaklda rivojlangan bo‘lishi mumkin.
O‘xshash va yaqin ma’noli iboralarni quyidagi mezonlar asosida tahlil qilish
mumkin:
1. To‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘xshash iboralar guruhiga ikkala tilda ham shaklan va
ma’nosi deyarli bir xil bo‘lgan iboralar kiradi. Masalan: "Yetti o‘lchab, bir kes" →
"Measure seven times, cut once" (Ikkala tilda ham qaror qabul qilishdan oldin
yaxshilab o‘ylash kerakligi ta’kidlanadi.). "Ko‘r-ko‘rona ergashmoq" → "Follow
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–2_ Март –2025
127
blindly" (Har ikkala tilda ham hech qanday tahlil va mustaqil fikrlashsiz taqlid
qilishni anglatadi.).
"It xurar, karvon o'tar" iborasining ingliz tilidagi ekvivalenti:
"The dogs bark, but the caravan moves on." Bu ibora tanqid yoki to‘siqlarga
qaramay, ish davom etishini ifodalaydi.
2. Ma’no jihatidan o‘xshash, lekin shaklan farqli iboralar guruhiga esa shaklan
farqli, lekin ma’no jihatidan bir-biriga yaqin bo‘lgan iboralar kiradi. Masalan:
"Suvga tushgan mushukday" → "Like a drowned rat" (Nam yoki ho‘l bo‘lib,
yomon ahvolda bo‘lishni bildiradi.). "Dumini qisib qochmoq" → "With tail between
legs" (Kimdir mag‘lubiyat yoki uyatli vaziyatda qochib ketgan holatni bildiradi.).
"Oltin bosh – loyqa oyoq" → "Even Homer sometimes nods" (Buyuk odamlar ham
xato qilishi mumkin.)
"Yog' tushsa, yalagudek" iborasining ingliz tilidagi ekvivalenti:
"Neat as a pin." – Juda ozoda, toza joy uchun ishlatiladi.
"Spick and span." – Juda toza va tartibli degan ma’noni anglatadi.
Agar ibora maqtov sifatida ishlatilsa, "Spotlessly clean" yoki "Immaculate"
ham mos kelishi mumkin.
3. Bir-biriga yaqin, lekin to‘liq mos kelmaydigan iboralar. Ba’zi iboralar har
ikkala tilda ham o‘xshash fikrni bildiradi, lekin ularning ma’no doirasi yoki ishlatilish
konteksti biroz farq qiladi. Masalan: "Ko‘ngli tog‘dek yengil" → "A weight off one's
shoulders" (Kimdir tashvishdan xalos bo‘lishini bildiradi, lekin iboralarning shakli
farqli.). "Eshakka oltin egar urib bo‘lmaydi" → "You can’t make a silk purse out of a
sow’s ear" (Biror narsa tabiatan qanday bo‘lsa, uni o‘zgartirish qiyinligini anglatadi.).
"Bitta o‘q bilan ikkita quyonni urmoq" → "Kill two birds with one stone" (Bitta
harakat bilan ikki natijaga erishish.)
"Ammamning buzog'idek" iborasining ingliz tilidagi ekvivalenti kontekstga
qarab quyidagicha bo‘lishi mumkin:
"Like a fish out of water." – O‘zini noqulay his qiladigan, begona joyda yoki
vaziyatda qiynalayotgan odam uchun.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–2_ Март –2025
128
"Clueless like a lost sheep." – Hech narsani tushunmaydigan yoki yo‘nalishsiz
odam uchun.
"As naive as a newborn calf." – Tajribasiz, sodda odamni tasvirlash uchun.
"Tarvuzi qo‘ltig‘idan tushgan" iborasining ingliz tilidagi ekvivalenti:
1. "Down in the dumps." – Juda xafa yoki tushkun kayfiyatda bo‘lish.
2. "His/her plans fell apart." – Rejalari buzilib, umidlari puchga chiqqan holat
uchun.
3. "A slap in the face." – Kutilmagan yomon natija yoki xafa qiladigan hodisa
uchun.
4. "Lost face." – Obro‘si tushgan yoki uyalgan odamni tasvirlash uchun.
"Ilonning yog‘ini yalagan" iborasining ingliz tilidagi ekvivalenti:
1. "Slick as a snake." – Juda ayyor va chaqqon odam uchun.
2. "Smooth talker." – Yaxshi gapirib, odamlarni o‘ziga jalb qila oladigan,
ayyor inson uchun.
3. "Cunning as a fox." – Juda hiylakor va o‘ta uddaburon odamni tasvirlash
uchun.
4. "Slippery as an eel." – O‘ta ayyor, qo‘lga tushmaydigan yoki hiylakor odam
haqida.
"Tishining kovagida" iborasining ingliz tilidagi muqobili quyidagicha bo‘lishi
mumkin:
1. "A drop in the ocean." – Juda kam yoki yetarli bo‘lmagan narsa haqida.
2. "Peanuts." – Juda oz miqdordagi narsa, ayniqsa, pul haqida gap ketganda.
3. "Hardly enough to feed a bird." – Juda kam, hech narsaga yetmaydigan
narsa haqida.
Iboralarni tarjima qilishda uch asosiy usul qo‘llaniladi:
1. To‘g‘ridan-to‘g‘ri ekvivalent tarjima qilish
Agar ibora har ikkala tilda ham shaklan va ma’nosan mos kelsa, uni bevosita
tarjima qilish mumkin. Masalan: "Og‘izda shirin, qopda achchiq" → "Sweet in
mouth, bitter in the bag".
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–2_ Март –2025
129
2. Ma’nosini ifodalab tarjima qilish
Agar ibora so‘zma-so‘z tarjima qilinsa, noto‘g‘ri tushunilishi mumkin bo‘lsa,
uni mazmun bo‘yicha tarjima qilish lozim. Masalan: "Ko‘r-ko‘rona ergashmoq" →
"To follow blindly".
3. Ekspressiv ma’noni saqlagan holda mos ekvivalent topish
Agar iboraning aynan mos keladigan ekvivalenti bo‘lmasa, uni kontekstga
mos ravishda tarjima qilish kerak. Masalan: "Tish-tirnog‘i bilan himoya qilmoq" →
"Fight tooth and nail".
Aksariyat o‘zbek iboralarining ingliz tilida ekvivalentlari bor. Ba’zilari
to‘g‘ridan-to‘g‘ri tarjima qilinmasa ham, ma’nosi bo‘yicha mos keladigan ingliz
iboralarini topish mumkin.
1. Aql bilan bog‘liq iboralar:
"Og‘zidan chiqqan qulog‘iga yetmaydi" → "In one ear and out the other."
(Eshitgan narsasini darrov unutadigan odam haqida.)
"Aqli qushning urug‘idek" → "Not the sharpest tool in the shed." (Unchalik
aqlli bo‘lmagan odamga nisbatan.)
2. Tavsiflovchi iboralar:
"Ko‘zi qonga to‘ldi" → "Seeing red." (Juda jahli chiqqan odam haqida.)
"Ko‘zi chaqnadi" → "His/her eyes lit up." (Hayajonga tushish yoki
ilhomlanish haqida.)
"Qo‘li gul" → "Has the Midas touch." yoki "Good with their hands." (Usta
yoki mohir odam haqida.)
3. Holat va hissiyot bilan bog‘liq iboralar:
"Supi tortildi" → "The curtain has fallen." (Biror narsa tugaganini ifodalash.)
"Ich-etini yedi" → "Eating himself/herself up inside." yoki "Beating
himself/herself up." (Juda afsuslanish yoki ichidan kuyish.)
4. Boylik va kambag‘allik haqida:
"Ot mingan boy bo‘lmas, o‘choq yoqqan kambag‘al bo‘lmas" → "Hard work
pays off." (Mehnat qilsang, natijasini ko‘rasan degan ma’no.)
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–2_ Март –2025
130
"Tepa sochi tikkayib ketdi" → "Scared out of his/her wits." yoki "His/her hair
stood on end." (Qo‘rqib ketish haqida.)
Xulosa.
O‘zbek va Ingliz tillarida mavjud o‘xshash va yaqin ma’noli
iboralar lingvistik va madaniy umumiyliklarni aks ettiradi. Ushbu iboralar milliy
mentalitet va tarixiy tajribani o‘zida mujassam etgan bo‘lib, tarjima jarayonida ular
turli usullar bilan ifodalanishi lozim. Tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, iboralar har ikkala
tilda ham o‘xshash fikrni anglatishi mumkin, lekin ularning semantik va grammatik
tuzilishi farqli bo‘lishi mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Ахмедов, А. "Ўзбек тилининг фразеологик луғати". – Тошкент:
Ўзбекистон, 2000.
2.
Kunin, A.V. "English-Russian Phraseological Dictionary". – Moscow: Russian
Language Publishers, 1984.
3.
Baker, M. "In Other Words: A Coursebook on Translation". – London:
Routledge, 2018.
4.
Каримов, Ш. "Фразеологик бирликларнинг семантик ва таржимавий
хусусиятлари" // Филология фанлари журнали, 2019, №2.
5.
McCarthy, M., & O'Dell, F. "English Idioms in Use". – Cambridge: Cambridge
University Press, 2017.
6.
Nida, E. "Toward a Science of Translating". – Leiden: Brill, 1964.
7.
Vinogradov, V. "Основы общего и сравнительного языкознания". –
Москва: Наука, 1972.
8.
Crystal, D. "The Cambridge Encyclopedia of the English Language". –
Cambridge: Cambridge University Press, 2003.
9.
Zöfira, R. "Intercultural Aspects of Idiom Translation" // Translation Studies
Journal, 2020, Vol. 8(3), pp. 112-130.
10.
Интернет
манбалари:
www.oxfordlearnersdictionaries.com,
www.phrases.org.uk, www.linguee.com.
