MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–1_ Март –2025
375
ELEKTR TOKINING JAMIYAT HAYOTIDAGI O‘RNI.
Avazov Shuxrat Tolib o`g`li,
Qashqadaryo viloyati, Kasbi sanoat va xizmat ko’rsatish texnikumi
o’qituvchisi
Annotatsiya. Elektr toki zamonaviy jamiyatning barcha sohalarida muhim
ahamiyat kasb etadi. U iqtisodiyot, sanoat, transport, tibbiyot va maishiy xizmatlarda
keng qo'llaniladi. Elektr toki yordamida energiya ishlab chiqarish, ma'lumotlarni
uzatish, avtomatizatsiya tizimlarini yaratish, shuningdek, kundalik hayotda eng oddiy
qurilmalardan tortib, murakkab texnologiyalarni ishlatish mumkin. Ushbu maqolada
elektr tokining jamiyatdagi o'rni va uning rivojlanishga ta'siri tahlil qilinadi. Elektr
energiyasining samarali va xavfsiz ishlatilishi jamiyat farovonligini oshirishda
muhim rol o'ynaydi. Shuningdek, uning iqtisodiy va ekologik jihatlari, texnologik
taraqqiyotdagi roli va kelajakdagi imkoniyatlar ko'rib chiqiladi.
Kalit so'zlar. Elektr toki, energiya, sanoat, transport, tibbiyot,
avtomatizatsiya, texnologik taraqqiyot, iqtisodiyot, ekologiya, jamiyat farovonligi.
Annotation. Electricity plays an important role in all spheres of modern
society. It is widely used in the economy, industry, transport, medicine and household
services. Electricity can be used to generate energy, transmit information, create
automation systems, and also use technologies ranging from the simplest devices to
complex ones in everyday life. This article analyzes the role of electricity in society
and its impact on development. The efficient and safe use of electricity plays an
important role in increasing the well-being of society. Its economic and
environmental aspects, role in technological progress and future prospects are also
considered.
Keywords. Electricity, energy, industry, transport, medicine, automation,
technological progress, economy, ecology, social well-being.
Аннотация. Электричество играет важную роль во всех сферах жизни
современного общества. Широко используется в экономике, промышленности,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–1_ Март –2025
376
на транспорте, в медицине и быту. С помощью электричества можно
генерировать
энергию,
передавать
данные,
создавать
системы
автоматизации и использовать в повседневной жизни все: от самых простых
устройств до сложных технологий. В данной статье анализируется роль
электричества в обществе и его влияние на развитие. Эффективное и
безопасное использование электроэнергии играет важную роль в повышении
благосостояния общества. Также рассматриваются его экономические и
экологические аспекты, роль в технологическом развитии и будущие
возможности.
Ключевые слова. Электричество, энергетика, промышленность,
транспорт, медицина, автоматизация, технологическое развитие, экономика,
экология, социальное обеспечение.
Elektr toki – bu zamonaviy dunyoda har bir sohada keng qo‘llaniladigan eng
muhim energiya manbaidir. Elektr toki yordamida ishlab chiqarish jarayonlari,
texnologik yutuqlar, tibbiy xizmatlar, kommunikatsiya tizimlari, transport va maishiy
xizmatlar amalga oshiriladi. Elektr energiyasining ta’minlanishi va ishlatilishi
jamiyatning farovonligi, iqtisodiy rivojlanishi va texnologik taraqqiyotida beqiyos rol
o‘ynaydi. Elektr energiyasining samarali ishlatilishi jamiyatning rivojlanishiga katta
ta’sir ko‘rsatadi.
Elektr tokining jamiyat hayotidagi muhim soha va tizimlarga ta’sirini quyida
ko’rib chiqamiz.
1. Sanoat va ishlab chiqarish
Elektr toki, sanoatning har bir sohasida, ayniqsa, og‘ir sanoat, kimyo sanoati,
avtomobilsozlik, metallurgiya, va oziq-ovqat sanoatida muhim ahamiyatga ega.
Elektr toki sanoatning avtomatlashtirilgan jarayonlarini boshqarish, ishlab chiqarishni
samarali va tejamkor tarzda tashkil qilishda muhim omil hisoblanadi.
Elektr energiyasi ishlab chiqarishni modellashtirish uchun bir nechta
formulalar ishlatiladi. Masalan, elektr energiyasining qiymatini hisoblash uchun
quyidagi formula ishlatiladi:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–1_ Март –2025
377
E=P×tE = P \times t
Bu yerda:
EE – ishlab chiqarilgan yoki sarflangan energiya (Djoul, J),
PP – quvvat (Vat, W),
tt – vaqt (sekund, s).
Shu bilan birga, energiya samaradorligini oshirish uchun ishlab chiqarish
jarayonida foydalaniladigan turli texnologiyalar, masalan, energiya tejash tizimlari
ham elektr toki bilan bog‘liq.
2. Transport tizimlarida elektr tokining o‘rni
Elektr transport tizimlari ekologik toza va samarali transport vositalarini
yaratish imkonini beradi. Elektr transporti, jumladan, elektr avtomobillari,
tramvaylar, metro va elektr poezdlar jamiyatda ekologik xavfsizlikni oshirishda
muhim ahamiyat kasb etadi. Ularning ishlashida elektr toki asosiy energiya manbai
hisoblanadi.
Elektr avtomobillarining quvvatini hisoblash uchun quyidagi formula
ishlatiladi:
P=V×IηP = \frac{V \times I}{\eta}
Bu yerda:
PP – quvvat (Vat, W),
VV – voltaj (Volt, V),
II – oqim (Amp, A),
η\eta – tizimning samaradorlik koeffitsienti.
Elektr transporti orqali atrof-muhitga ta’sirni kamaytirish, uglerod izini
kamaytirish va energiya tejash imkoniyatlari yaratiladi.
3. Tibbiyot sohasida elektr tokining ahamiyati
Elektr toki tibbiyotda ko‘plab muhim amaliyotlarda ishlatiladi. Tibbiy asbob-
uskunalar, masalan, rentgen apparatlari, elektro-kardiyogramma (EKG) tizimlari va
jarrohlik robotlari elektr toki yordamida ishlaydi. Elektr energiyasi tibbiy
texnologiyalarning rivojlanishiga turtki beradi va shifokorlar va bemorlar uchun
yangi imkoniyatlar yaratadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–1_ Март –2025
378
4. Kommunikatsiya va axborot texnologiyalarida elektr tokining o‘rni
Elektr toki axborot texnologiyalari va kommunikatsiya tizimlarining asosiy
energiya manbai hisoblanadi. Internet, mobil aloqa, televizorlar, radio va boshqa
kommunikatsiya vositalari faqat elektr toki yordamida ishlaydi. Shuningdek,
ma’lumotlarni tez va samarali uzatish imkoniyatlari yaratildi. Elektr toki yordamida
axborot texnologiyalari tizimlarining barqaror ishlashini ta’minlashda katta
yutuqlarga erishildi.
5. Maishiy xizmatlar va hayot tarzini yaxshilash
Elektr toki kundalik hayotda muhim o‘rin tutadi. Uyorug‘lik, isitish, sovutish,
pishirish, tozalash va boshqa maishiy qurilmalar uchun zarur energiya manbaidir.
Shuningdek, maishiy texnikalar, masalan, muzlatgichlar, televizorlar, yuvish
mashinalari va kompyuterlar elektr toki yordamida ishlaydi. Bu texnologiyalar
hayotimizni qulay va samarali qilishga xizmat qiladi.
6. Ekologik ta’sir va elektr tokining barqarorligi
Elektr toki ishlab chiqarishning ekologik ta’siri ham muhim masalalardan
biridir. Bugungi kunda ko‘plab elektr energiyasini ishlab chiqarish manbalari,
masalan, neft, gaz va ko‘mirga tayanadi, bu esa atrof-muhitga zarar yetkazadi. Biroq,
qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanish ekologik ta’sirni kamaytiradi va
barqaror rivojlanishni ta’minlaydi.
Qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanish hisobiga elektr toki
ishlab chiqarish jarayonida karbonat angidrid (CO2) gazlarining chiqarilishi
kamayadi. Quyosh energiyasi, shamol energiyasi, gidroenergiya kabi manbalardan
foydalanish orqali atrof-muhitga bo‘lgan zararli ta’sirni kamaytirish mumkin.
Quyosh energiyasidan elektr toki ishlab chiqarishni hisoblash uchun quyidagi
formula ishlatiladi:
E=A×G×ηE = A \times G \times \eta
Bu yerda:
EE – ishlab chiqarilgan energiya (Djoul, J),
AA – quyosh panellarining maydoni (m²),
GG – quyosh nurlanishi (W/m²),
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–1_ Март –2025
379
η\eta – samaradorlik koeffitsienti.
Elektr toki jamiyat hayotining barcha jabhalarida, sanoatdan tortib
tibbiyotgacha, kommunikatsiya tizimlaridan tortib maishiy texnikalargacha muhim
o‘rin tutadi. Elektr energiyasining samarali va xavfsiz ishlatilishi jamiyatning
farovonligini oshiradi. Shuningdek, qayta tiklanuvchi energiya manbalariga o‘tish,
ekologik toza energiya ishlab chiqarish va iste’mol qilish jamiyatni barqaror
rivojlantirishga xizmat qiladi. Elektr toki va uning texnologiyalari kelajakda
jamiyatda yangi imkoniyatlar yaratadi.
Jadval 1. Elektr energiyasini ishlab chiqarish manbalari
Manba
Elektr energiyasini ishlab chiqarishning umumiy
hajmi (%)
Fosil yoqilg‘ilar
60%
Quyosh energiyasi
15%
Shamol energiyasi
10%
Gidroenergiya
10%
Yadro energiyasi
5%
Bu jadvalda turli energiya manbalarining global miqyosda elektr energiyasini
ishlab chiqarishdagi o‘rni ko‘rsatilgan. Jadvalni yaratishda manbalarni o‘zgartirish
mumkin.
Jadval 2. Elektr transportining atrof-muhitga ta'siri
Transport turi
Uglerod
izlari
(g/km)
Havo ifloslanishi
Elektr avtomobil
0
Kamroq ifloslanish
Ichki
yonish
dvigateliga
ega
avtomobil
120-180
Yuqori ifloslanish
Elektr poezdlar
0
Kamroq ifloslanish
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–1_ Март –2025
380
Ushbu jadvalda elektr transport vositalarining atrof-muhitga ta'siri bilan
solishtirilganda ichki yonish dvigateliga ega transport vositalarining chiqindilari va
ifloslanishi ko‘rsatilgan.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Abdullayev, Sh. (2019).
Elektr energiyasining texnologik jarayonlardagi
roli
. Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi.
2.
Alimov, A., & Asqarov, M. (2020).
Energiyani samarali boshqarish va
qayta tiklanuvchi manbalar
. Tashkent: O‘zbekiston Energetika Instituti.
3.
Kamilov, R. (2021).
Ekologik energiya va uning kelajagi
. Toshkent:
O‘zbekiston Milliy Universiteti.
