MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–1_Март –2025
270
MAKTABGACHA TARBIYA YOSHIDAGI BOLALARDA
NUTQNING RIVOJLANMAGANLIGI
Qorovulbozor tuman 5-DMTT logopedi
Mansurova Fezuva Istamovna
Anotatsiya:
Mazkur maqolada maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarda
nutqning rivojlanmaganligi, uning sabablari, bolalarning nutq rivojini qo‘llab-
quvvatlashning muhimligi va bu jarayonning ijtimoiy rivojlanishdagi o‘rni haqida
so‘z boradi. Nutq rivojlanishi bolalar uchun nafaqat ijtimoiy o‘zaro munosabatlar,
balki o‘zini ifoda etish va dunyoqarashini shakllantirishda ham ahamiyatlidir.
Tadqiqotda, bolalarning nutq rivojlanishiga ta’sir etuvchi omillar, nutq
kamchiliklarini aniqlash va bartaraf etish uchun qo‘llaniladigan pedagogik usullar
haqida ham ma’lumotlar berilgan.
Kalit So’zlar:
Maktabgacha tarbiya, nutq rivojlanishi, nutq kamchiliklari,
pedagogika, bolalar psixologiyasi, nutqni qo‘llab-quvvatlash.
Kirish.
Maktabgacha yoshdagi bolalar uchun nutq rivojlanishi juda muhim va
bu jarayonning kechikishi yoki uzilishlari kelajakda o‘qish, yozish, ijtimoiy muloqot
va akademik faoliyatda qiyinchiliklarga olib kelishi mumkin. Nutqning to‘g‘ri
rivojlanmasligi bolalar o‘rtasidagi ijtimoiy aloqalarga to‘siq bo‘lib, o‘zini ifoda
etishda qiyinchiliklar yaratadi. Nutqning rivojlanmaganligi, ba’zan biologik yoki
psixologik omillar, ba’zan esa tashqi muhitdagi ta’sirlar natijasida yuzaga keladi. Bu
holatni erta aniqlash va tegishli chora-tadbirlar ko‘rish, bolalar o‘rtasida nutq
rivojlanishini tezlashtirish uchun juda muhimdir.
Nutq rivojlanishining uzilishiga olib keladigan bir nechta asosiy sabablar
mavjud. Eng ko‘p uchraydigan omillar orasida genetik omillar, ota-onalarning nutq
madaniyati va tarbiyaviy uslublari, shuningdek, bolalarning rivojlanish xususiyatlari
kiritilishi mumkin. Masalan, ba’zi bolalar o‘zining so‘z boyligini rivojlantira
olmaydilar, chunki ular uyda kamroq suhbatga jalb qilinadi yoki televizor va mobil
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–1_Март –2025
271
qurilmalarga juda ko‘p vaqt sarflashadi. Boshqa tomondan, ijtimoiy va pedagogik
muhitda yetishmovchiliklar ham nutq rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Bolalar nutqining rivojlanmaganligini aniqlash va uni rivojlantirish uchun
turli metodlar va usullar mavjud. Nutqni rivojlantirish jarayonida o‘yinlar, qo‘shiqlar,
kitoblar va suhbatlar juda samarali bo‘lishi mumkin. O‘yinlar orqali bolalar nutqni
yanada samarali o‘zlashtiradilar, chunki o‘yin faoliyati o‘zaro muloqotni va fikrlashni
rivojlantirishda muhim vositadir.
Maktabgacha yoshdagi bolalarda nutq rivojlanishi murakkab va ko‘p
bosqichli jarayon bo‘lib, ularning aqliy, hissiy va ijtimoiy rivojlanishiga bevosita
ta’sir qiladi. Nutq rivojlanishining asosiy bosqichlari quyidagicha:
1.
Birinchi bosqich – Tiniq tovushlarni ajratish (0-6 oy):
Bu davrda
bolalar atrofidagi tovushlarni eshitishadi va undan keyin qayta ishlab chiqarishga
harakat qilishadi. Bu bosqichda farzandlar tovushlarni ajratishga, ba’zi bitta
tovushlarni qaytarishga urinishadi.
2.
Ikkinchi bosqich – So‘zlashuv va birinchi so‘zlar (6-12 oy):
Bu
davrda bolalar birinchi so‘zlarini talaffuz qilishni boshlaydilar, lekin ular odatda bu
so‘zlarni emotsional yoki kontekstual vaziyatda ishlatadilar. Bu davrda ota-onalar
yoki tarbiyachilar bolaga to‘g‘ri so‘zlash tarzini ko‘rsatishda muhim rol o‘ynaydi.
3.
Uchinchi bosqich – Grammatikani o‘rganish (1,5-3 yosh):
Bolalar
oddiy grammatik tuzilmalarni, jumlalarni qurishni boshlaydilar. Ular o‘zlarini
yaxshiroq ifoda etish uchun yangi so‘zlar va frazalarni o‘rganadilar. Bu davrda ular
savol-javoblar, qisqa gaplar va so‘z birikmalarini ishlata boshlaydilar.
4.
To‘rtinchi bosqich – Nutqni to‘liq rivojlantirish (3-6 yosh):
Bu
davrda bolalar juda ko‘p so‘zlarni o‘rganib, grammatika qoidalarini to‘liq qo‘llashni
boshlaydilar. Ularning nutqi rivojlanib, aniq va tushunarli bo‘ladi. Shu davrda bolalar
nutqining tovushlari, grammatikasi va leksikasi mukammal bo‘lib, ular fikrlarini
to‘liq ifodalay olishadi.
Bolalarning nutqi rivojlanmagan bo‘lishi mumkinligi turli sabablar bilan
bog‘liq. Buning asosiy sabablari quyidagilar:
1.
Biologik Sabablar:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–1_Март –2025
272
1.
Genetik xususiyatlar:
Ba’zi bolalar tabiiy ravishda nutq rivojlanishini
kechikishi mumkin. Buning sababi genetik omillar bo‘lishi mumkin, masalan, ota-
ona tarafidan o‘tkazilgan nutq kechikishiga olib keladigan xususiyatlar.
2.
Neurologik holatlar:
Ba’zi bolalarda miya va nerv tizimi xususiyatlari
tufayli nutq rivojlanishida muammolar bo‘lishi mumkin. Masalan, autizm yoki
boshqa rivojlanish nuqsonlari nutq rivojlanishining sekinlashishiga olib kelishi
mumkin.
2.
Psixologik Sabablar:
1.
Ota-onalar bilan muloqot etishdagi kamchiliklar:
Agar bolalar ota-
onalari bilan etarlicha muloqot qilmasa, so‘zlashuv va nutq rivojlanishi kechikishi
mumkin. Ota-onaning nutqi boy va nutqiy muloqoti rivojlangan bo‘lsa, bolaning
nutqi ham tezroq rivojlanadi.
2.
Ijtimoiy izolyatsiya:
Agar bola boshqa bolalar bilan o‘ynashmagan yoki
umumiy guruhlarda vaqt o‘tkazmagan bo‘lsa, uning nutqi rivojlanmasligi mumkin.
Ijtimoiy muloqot va o‘yinlar orqali bolalar o‘zlarini va atrofdagilarni yaxshi
tushunishga harakat qilishadi, bu esa nutqning rivojlanishiga yordam beradi.
3.
Pedagogik Sabablar:
1.
Tarbiyaviy nuqsonlar:
Agar maktabgacha tarbiya muassasasi yoki oila
bolalarga nutqni rivojlantirishga yetarlicha e’tibor bermasa, bu ham nutqning
kechikishiga sabab bo‘lishi mumkin. Bolalar bilan doimiy ravishda suhbat qilish,
ularga kitoblar o‘qish va o‘yinlar o‘ynash – bularning barchasi nutq rivojlanishini
tezlashtiradi.
2.
Televizor va mobil qurilmalarga ortiqcha vaqt sarflash:
Zamonaviy
texnologiyalar, ayniqsa televizor va mobil qurilmalar bolalarning ijtimoiy va
lingvistik rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Bolalar bunday
qurilmalarga ko‘proq vaqt sarflasa, ular o‘zlari o‘ynashish va boshqalar bilan muloqot
qilish o‘rniga, bir tomonlama ma’lumot olishni afzal ko‘rishadi.
Nutqni rivojlantirishda samarali bo‘ladigan bir nechta metod va usullar
mavjud.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–1_Март –2025
273
1.
Suhbat va muloqot:
Bolalar bilan muntazam ravishda suhbat qilish,
ularga savollar berish va javoblarini tinglash nutq rivojlanishiga ijobiy ta’sir
ko‘rsatadi. Ota-onalar va tarbiyachilar bolalarga ular ishlatgan so‘zlarning to‘g‘ri va
boy versiyalarini taqdim etishlari kerak.
2.
O‘yinlar va faoliyatlar:
Nutqni rivojlantirishda o‘yinlar juda muhim.
Bolalar o‘yin orqali o‘zlarini ifodalashadi, yangi so‘zlarni o‘rganadilar va turli
vaziyatlarda nutqni ishlatishni o‘rganadilar.
3.
Kitoblar o‘qish:
Bolaga kitoblar o‘qish uning lug‘at boyligini
kengaytirishga yordam beradi. Ayniqsa, rangli rasmlar va qisqa hikoyalar bolalar
uchun juda foydalidir. Bu jarayon bolalarning tinglash, tushunish va so‘z boyligini
rivojlantirishga yordam beradi.
4.
Qo‘shiqlar va she’rlar:
Bolalar uchun qo‘shiqlar va she’rlar orqali
nutqni rivojlantirish juda samarali usuldir. Musiqa va ritm yordamida bolalar to‘g‘ri
talaffuzni o‘rganadilar, bu esa ularning nutqini yanada yaxshilaydi.
5.
Modellashtirish:
Bolalar bilan o‘ynashishda yoki suhbatda to‘g‘ri
so‘zlash usullarini namoyish etish muhimdir. Ota-onalar va tarbiyachilar bolaga o‘zi
ishlatishi kerak bo‘lgan to‘g‘ri grammatik va lug‘aviy strukturalarni o‘rgatishlari
kerak.
Xulosa.
Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarda nutq rivojlanishining
muhimligi ayniqsa ularning ijtimoiy va akademik muvaffaqiyatlariga ta’sir
ko‘rsatadigan omil hisoblanadi. Nutq rivojlanmaganligi, bolalarning o‘zini ifoda
etishiga, boshqalar bilan muloqot qilishiga va turli vaziyatlarda fikrlarini izhor
etishiga to‘sqinlik qiladi. Bunday holat, ba’zan biologik, psixologik yoki pedagogik
omillarga bog‘liq bo‘lishi mumkin. Nutq rivojlanishini qo‘llab-quvvatlash uchun,
maktabgacha tarbiya muassasalarida va oilada bolaning nutqiy faolligini
rag‘batlantirish zarurdir. Nutqni rivojlantirishda bolalar bilan faol muloqot qilish,
kitoblar o‘qish, o‘yinlar o‘ynash va to‘g‘ri tarbiyaviy muhitni yaratish muhim
omillardan biridir. Bu usullar bolaning nutqini rivojlantirib, uni o‘z his-tuyg‘ularini
va fikrlarini aniq va ravon ifoda etishiga yordam beradi. Shuningdek, nutq rivojlanishi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–1_Март –2025
274
kechikishi mumkin bo‘lgan bolalarni erta aniqlash va tegishli pedagogik
yondashuvlarni qo‘llash ularning kelajakdagi muvaffaqiyatlariga katta hissa qo‘shadi.
Natijada, nutq rivojlanishidagi kamchiliklarni bartaraf etish, nafaqat
maktabgacha tarbiya tizimi, balki butun jamiyatning vazifasidir. Bu jarayon
bolalarning to‘g‘ri ijtimoiylashuvini va ularning kelajakdagi muvaffaqiyatlarini
ta’minlashga yordam beradi.
FOYDALANGAN ADABIYOTLAR:
1.
Abdurahmonova, M. (2012).
Maktabgacha ta'lim tizimida nutq rivojlanishi.
Tashkent: Fan va texnologiya nashriyoti.
2.
G’ulomova, A. (2015).
Maktabgacha yoshdagi bolalarda nutq rivojlanishi va
uning kamchiliklari. Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Ta'lim vazirligi nashriyoti.
3.
Saidova, M. (2016).
Bolalar psixologiyasi va nutq rivojlanishi. Toshkent:
Akademnashr.
4.
Kamilova, D. (2017).
Nutq kamchiliklarini bartaraf etishning pedagogik
usullari. Tashkent: Xalq ta'limi nashriyoti.
5.
Shamsutdinova, Z. (2019).
Maktabgacha ta'limda bolalar nutqini
rivojlantirish. Toshkent: O’zbekiston Milliy Universiteti nashriyoti.
6.
Vygotskiy, L. S. (2005).
Psikhologiya i obshchestvo. Moskwa: Pedagogika.
7.
Gottfried, M. (2010).
Early Language Development and Cognitive Skills in
Children. Journal of Child Psychology, 45(2), 123-136.
