MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–1_Март –2025
154
QISHLOQ XOʻJALIGIDA KICHIK BIZNES SUBYEKTLARINI
RIVOJLANTIRISH YOʻLLARI
Ishmuratova Gulshan Davletmuratovna
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Biznes va
tadbirkorlik oliy maktabi MBA-Kichik biznes va tadbirkorlik tinglovchisi
Annotatsiya:
Maqolada agror sohada kichik biznes subyektlarini
rivojlantirish yoʻllari keltiriladi. Qishloq xoʻjaligining inson xoʻjalik faoliyatidagi
asosiy oʻrni insonlarni oziq-oqat mahsulotlari bilan taʼminlashdan iborat. Ushbu
sohani rivojlantirishning asosiy omillaridan biri bu tarmoqda kichik biznesni ulushini
oshirishdir. Sababi kichik biznes birinchi navbatda yangi ish oʻrinlarini yaratish,
raqobatni kuchaytirish va boshqa qator imkoniyatlarni ochib beradi. Maʼlumki,
bugungi kunda barcha sektorda kichik biznesning ulushini oshrishiga katta eʼtibor
qaratilmoqda. Xuddi shu kabi aynan agrar sohada kichik biznesni qoʻllav
quvvatlanishidan koʻzlanayotgan maqsad ish oʻrinlari yaratish, oziq-ovqat
xavfsizligini taʻminlash va iqtisodiy barqarorlikni oshirishdan iborat. Maqolada
sohada kichik biznes subyektlarining moliyaviy, yer va yer resuralariga ega
boʻlishdagi muammolari, texnologiya muammolari, kadrlar salohiyati va ekologik
muammolar va ularning yechimi boʻyicha takliflar koʻrib chiqiladi.
Kalit soʻzlar:
agrar sektor, oziq-ovqat taʼminoti, kichik biznes subyekti,
moliyaviy yetishmovchilik, investitsiya, innovatsiya, kooperatsiya, davlat qoʻllab-
quvvatlashi.
KIRISH
Iqtisodiyotning asosiy ahamiyat kasb etadigan va boshqa tarmoqlarga hom-
ashyo yetkazib beradigan, inson xoʻjalik faoliyatida birinchi boʻlib paydo boʻlgan
tarmoq bu qishloq xoʻjaligi tarmogʻi hisoblanadi. Tarmoqning paydo boʻlishi tosh
davriga borib taqaladi. Shu davrdanoq insonlar bugungi kunda ishlab chiqarish
jarayonida asosiy kapital boʻlib xizmat qilayotgan yer resursidan oddiy mehnat
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–1_Март –2025
155
qurollaridan foydalangan holda mahsulot yetishitira boshlagan va bugungi kungacha
shu asnoda oʻz ehtiyojlarining katta qismini qondirib kelishmoqda.
Soha aholining oziq-ovqat mahsulotlariga boʻlgan ehtiyojini taʻminlash,
eksport hajmini oshirish va yangi ish oʻrinlarini yaratish kabi muhim vazifalarni
bajaradi. Kichik biznes subyektlari ushbu jarayonda muhim oʻrin tutadi, chunki ular
resurslardan samarali foydalanish, mahalliy bozorni qoʻllab-quvvatlash, eksport
salohiyatini oshirish, tadbirkorlik muhitini yaxshilash, monopoliyani cheklash va
raqobatni kuchaytirish orqali sifat koʻrsatkichini yuqori bosqichga olib chiqish, katta
kompaniyalarga nisbatan inqiroz paytida tezroq moslashishi va va innovatsiyalarni
joriy etish imkoniyatlariga ega. Shu bilan birga kichik biznes subyektlari faoliyatida
bir nechta muammolar sodir boʻlmoqda, jumladan, moliyaviy yetishmovchilik, yer
ajratishdagi byurokratik toʻsiqlar, marketing strategiyalarining sustligi, ekologik
muammolar va zamonaviy texnologiyalarni joriy qilishdagi cheklovlar. Ushbu
maqolada qishloq xoʻjaligidagi kichik biznes subyektlarini rivojlantirish yoʻllari va
ularni samarali faoliyat yuritishiga toʻsqinlik qilayotgan muammolar tahlil qilinadi.
ASOSIY QISM
Qishloq xoʻjaligida kichik biznes subyektlarining ahamiyatini bilish uchun
dastlab kichik biznes subyekti tushunchasiga toʻliq izoh berish talab qilinadi. Kichik
biznes subyektlari - mustaqil mulk egaligiga, xoʻjalik faoliyatini mustaqil tashkil
etishga asoslangan va oʻz tarmogʻida hukmron mavqe tutmaydigan biznes. Turli
mamlakatlarda kichik biznes subyektlari maqomini belgilab beruvchi mezonlar
sifatida korxonada band boʻlgan ishlovchilar soni, korxonaning tovar aylanmasi,
aktivlar, kapitallar, foyda miqdori va boshqa koʻrsatkichlardan foydalaniladi.
Masalan, AQShda koʻpgina tarmoqlarda ishlovchilar soni 100 kishidan, ishlov
beruvchi sanoatda 500 kishidan kam xodimlar ishlaydigan korxonalar kichik biznesga
kiritiladi.
Oʻzbekiston Respublikasining joriy, amaldagi milliy iqtisodiyotida biznes
subyektlari mamlakat qonunchiligia asosan kichik, oʻrta va yirik biznes subyektlariga
boʻlinadi. Oliy Majlis Qonunchilik palatasining navbatdagi majlisida “Oʻzbekiston
Respublikasining Tadbirkorlik kodeksini tasdiqlash toʻgʻrisida”gi qonun loyihasi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–1_Март –2025
156
birinchi oʻqishda konseptual jihatdan koʻrib chiqildi. Bugungi kunda tadbirkorlik
faoliyati bilan bogʻliq 5 000 ga yaqin normativ-huquqiy hujjatlar mavjud. Ularning
tarqoq holda va nihoyatda koʻp miqdorda qabul qilinganligi zarur boʻlgan
qonunchilik hujjatini topish hamda amalda qoʻllashda qiyinchiliklarni yuzaga
keltirmoqda. Mazku kodeksni qayta koʻrib chiqish boʻyicha Oʻzbekiston
Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasining 2025-yil 22-yanvardagi 358-V-
son qarori qabul qilindi. Biroq qoʻshimcha manbalarni oʻrganish natijasida iqtisodiyot
nazariyasida biznes subyektlarini quyidagicha tasniflanishini oʻrganish mumkin:
Shuningdek,
Oʻzbekiston
Respublikasining
2012-yil
2-maydagi
“Tadbirkorlik faoliyati erkinligining kafolatlari toʻgʻrisida”gi qonuni 5-mollasida
yakka tartibdagi tadbirkorlar(YATT), ishlab chiqarish tarmoqlaridagi, band boʻlgan
xodimlarining oʻrtacha yillik soni koʻpi bilan yigirma kishi, xizmat koʻrsatish
sohasidagi va ishlab chiqarish bilan bogʻliq boʻlmagan boshqa tarmoqlardagi, band
boʻlgan xodimlarining oʻrtacha yillik soni koʻpi bilan oʻn kishi, ulgurji, chakana
savdo hamda umumiy ovqatlanish tarmoqlaridagi, band boʻlgan xodimlarining
oʻrtacha yillik soni koʻpi bilan besh kishi boʻlgan mikrofirmalar kichik tadbirkorlik
subyektlari deb belgilangan.
Qishloq xoʻjaligi boʻlsa, moddiy ishlab chiqarishning asosiy tarmoqlaridan
biri boʻlib, quyidagi asosiy yoʻnalishlarga boʻlinadi:
Dehqonchilik – don, poliz, mevali va sabzavot ekinlarini yetishtirish;
Chorvachilik – mol, qoʻy, echki, ot parranda va boshqa hayvonlarni boqish;
Bogʻdorchilik va uzumchilik – mevali daraxtlar va uzumzorlarni parvarish
qilish;
Pilla va asalarichilik – ipak qurti va asalarilarni boqib, ipak hamda asal
mahsulotlari yetishtirish kabi yoʻnalishlar.
Qishloq xoʻjaligi sohasi orqali aholi oziq-ovqat mahsulotlari va xalq
xoʻjaligining bir qancha tarmoqlari xom-ashyo bilan taʼminlanadi. Qishloq xoʻjaligi
oʻsimlik va hayvon mahsulotlarini dastlabki qayta ishlashning turli tarmoqlarini ham
oʻz ichiga oladi. Moddiy ishlab chiqarishning boshqa jami sohalaridan farq qilgan
holda qishloq xoʻjaligi juda katta maydonlarda va hududiy xilma-xil sharoitlarda olib
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–1_Март –2025
157
boriladi. Unda yer asosiy ishlab chiqarish vositasi boʻlib xizmat qiladi. Shuningdek,
yorugʻlik, issiqlik, suv va tirik organizmlar — oʻsimlik va hayvonlardan
foydalaniladi. Qishloq xoʻjaligining ishlab chiqarish davri ish davri bilan mos
tushmaydi. Qishloq xoʻjaligining asosiy tarmoqlari — dehqonchilik va chorvachilik
hisoblanadi.
Qishloq xoʻjaligi — inson xoʻjalik faoliyatining dastlabki turlaridan biri.
Uning kelib chiqishi tosh davri oxiriga borib taqaladi. Bu davrda inson xoʻjalik va
boshqa ehtiyojlarini qondirish uchun yerni oddiy qurollar bilan ishlagan, baʼzi
hayvonlarni xonakilashtira boshlagan. Asrlar davomida turli sharoitlar taʼsirila
dehqonchilik tizimi oʻzgargan va takomillashgan; hayvonlarning foydali xususiyatlari
parvarishlangan, koʻplab zotlari yetishtirilgan.
Yuqorida mavzuga oid hisoblangan va maqolaning asosiy mohiyatini oʻzida
aks ettiradigan ikkita tushuncha – kichik biznes subyekti va qishloq xoʻjaligi sohasi
boʻyicha yetarli tushuncha keltirib oʻtildi.
Quyida Oʻzbekiston Respublikasi Milliy statistika qoʻmitasining rasmiy veb
sayti – stat.uz saytidan olingan statistik maʼlumotda kichik biznes subyektlari
tomonidan oʻtgan 2023-yil va 2024-yillar davomida respublika hududining viloyatlari
kesimida qancha miqdordagi mahsulotlar ishlab chiqarilganligini koʻrish mumkin.
Oʻzbekiston Respublikasida kichik tadbirkorlik subyektlari tomonidan ishlab
chiqarilgan qishloq xoʻjaligi mahsulotlari hajmi toʻgʻrisida
Qishloq xoʻjaligida kichik biznes subyektlarini rivojlantirish yoʻllari sifatida
quyidagilarni keltirish mumkin:
Aholi xonadonlarida mavjud uy va dala tomorqa yer maydonlaridan samarali
foydalanish. Uy sharoitida qishloq xoʻjaligi faoliyatlarini, jumladan, chorvachilik
(qoramol, parranda, qoʻychilik), parrandachilik, meva va sabzavot yetishitirish,
issiqxona tashkil qilish va boshqa shu kabi yoʻnalishlarni tashkil qilish lozim. Shu
orqali birinchidan xonadondagi ishsiz fuqarolarning bandligi taʼminlanadi,
shuningdek, daromad manbayi yaratiladi, qolaversa pirovard mahsulot yetishtirilishi
natijasida qoʻshimcha oziq-ovqat taʼminoti paydo boʻladi. Bu yoʻl orqali dastlab oʻz
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–1_Март –2025
158
faoliyatini jismoniy shaxs sifatida boshlagan fuqarolar keyinchalik kichik biznes
subyektiga aylantirish imkoniyatlari yaratiladi;
Kichik biznes subyektlariga imtiyozli kreditlar ajratish orqali qishloq xoʻjaligi
sohasida ularni qoʻllab-quvvatlash. Bugungi kunda Oʻzbekiston Respublikasi
Prezidentining 02.04.2024-yildagi PQ-149-son qarori ijrosi yuzasidan 2024-yil 1-
apreldan boshlab dasturlar doirasida kreditlar oʻzini-oʻzi band qilgan jismoniy
shaxslarga:
a) 33 million soʻmgacha, bir yildan soʻng ushbu qarz oluvchining tadbirkorlik
faoliyati samaradorligi, qarzning maqsadli ishlatilganligi hamda zaruratga qarab
guruh kafilligi (kamida 3 nafar fuqaro) bilan qoʻshimcha 50 mln soʻmgacha;
b) ushbu kreditlardan tomorqani rivojlantirishning bir nechta yoʻnalishlarida
(parrandachilik, quyonchilik, chorvachilik, asalarichilik, baliqchilik va ixcham
issiqxona) foydalanishi uchun;
v) yer maydoni 10 sotixdan ortiq boʻlgan tomorqa yer egalariga va
ijarachilarga 50 mln soʻmgacha garovsiz;
g) 10 sotixli ixcham issiqxonalarni barpo etish va baliqchilik faoliyatini
tashkil etish uchun 100 mln soʻmgacha garovsiz ajratilib kelinmoqda. Ushbu kreditlar
yuqoridagi qarorga muvofiq 3 yildan 4 yilgacha muddatga 6 oydan 1 yilgacha
imtiyozli davr bilan yillik Markaziy bankning asosiy stavkasidan 4 foizlik punkt
yuqori stavkada, yaʼni 17,5 foiz stavkada ajratilmoqda.
Sohada kichik biznes subyektlarini rivojlantirishning ikkinchi yoʻli sifatida
mazkur imtiyozli kredit shartlarini yanada yengillashtirish lozim. Tadbirkorlarga
qulay moliyaviy shartlar asosida asosan muddatini uzaytirish va yillik foiz stavkasi –
17,5 foizni pasaytirish.
Xususiy sektordagi jismoniy va yuridik shaxslarning oʻz mablagʻlari
hisobidan investitsiya kiritishni qoʻllab-quvvatlash, sohada soliq imtiyozlarini joriy
qilish orqali sohada kichik biznes subyektlarini rivojlantirish;
Davlat tomonidan sohada grantlar tartibini takomillashtirish, shuningdek,
bugungi kun amaliyotida koʻrish mumkin subsidiya ajratish ishlari olib borilmoqda.
Ushbu amaliyotni uzoq muddatli miqdori yetarli darajadagi limitlangan ssudalar
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–1_Март –2025
159
ajratish islohoti bilan almashtirish lozim. Sababi agar talab qilinadigan miqdordagi
moliyalashtirish manbayi mavujd boʻlsa, kishloq xoʻjaligidagi loyihalarni toʻliq
moliyalashtirish imkoniyati paydo boʻladi;
Davlat dasturlari asosida sohada imtiyozli shartlar asosida imkoniyatlar
yaratib berish. Misol sifatida Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 23.11.2021-
yildagi “Meva-sabzavotchilik va uzumchilikda oilaviy tadbirkorlikni rivojlantirish,
qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishida dehqon xoʻjaliklarining ulushini oshirish chora-
tadbirlari toʻgʻrisida” PQ-20-son qarori, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining
05.04.2024-yildagi “Yoshlarga yer ajratish orqali ularning daromadlarini oshirish va
bandligini taʼminlash, shuningdek, yangi yer maydonlarini oʻzlashtirish chora-
tadbirlari toʻgʻrisida” PQ-153-son qarorlarini kelitirish mumkin;
Malakali kadrlarni tayyorlash tizimini takomillashtirish.
Kichik biznes subyektlari quyidagi jihatlari bilan qishloq xoʻjaligida muhim
rol oʻynaydi:
mahalliy bozorni sifatli mahsulotlar bilan taʻminlash;
ish oʻrinlarini yaratish va qishloq aholisi daromadini oshirish;
innovatsion texnologiyalarni joriy etish va ekologik toza mahsulotlar ishlab
chiqarish;
qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini eksport qilish orqali milliy iqtisodiyotga hissa
qoʻshish.
Xulosa
Qishloq xoʻjaligidagi kichik biznes subyektlari iqtisodiy oʻsish va ijtimoiy
barqarorlikni taʻminlashda muhim rol oʻynaydi. Ularning samarali faoliyat yuritishi
uchun moliyaviy qoʻllab-quvvatlash, innovatsiyalarni joriy qilish, kooperatsiyalarni
rivojlantirish va marketing strategiyalarini mustahkamlash talab etiladi. Shuningdek,
davlatning tadbirkorlikni qoʻllab-quvvatlash siyosati kichik biznes subyektlari oʻsishi
va rivojlanishida muhim omil hisoblanadi.
Shu sababli, kichik biznes subyektlarini ragʻbatlantirish va ularga qulay muhit
yaratish qishloq xoʻjaligi tarmogʻining samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–1_Март –2025
160
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati tahlili
Tadqiqotni oʻrganish davomida mavzuni qonuniy asoslantirish maqsadida
qonunchilik hujjatlaridan Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik
palatasining qarori foydalanildi. Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasining logosi,
Birinchi jildidan esa asosiy tushunchalarga nazariy izoh kelitirishda foydalanildi.
Oʻzbekiston Respublikasi Milliy statistika qoʻmitasining rasmiy veb saytidan statistik
tahlil usuti uchun zarur boʻlgan statistik maʼlumotlar olindi. Shuningdek, sohaga oida
rejalashtirilgan chora-tadbirlar Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 11.09.2023-
yildagi PQ-300-son ““Oʻzbekiston — 2030” strategiyasini 2023-yilda sifatli va oʻz
vaqtida amalga oshirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi qaroridan olindi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI
1.
Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasining 22.01.2025-
yildagi 358-V-son qarori;
2.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 11.09.2023-yildagi PQ-300-son
““Oʻzbekiston — 2030” strategiyasini 2023-yilda sifatli va oʻz vaqtida amalga
oshirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi qarori;
3.
Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasining logosi, Birinchi jild. Toshkent, 2000-
yil;
4.
Oʻzbekiston Respublikasi Milliy statistika qoʻmitasining rasmiy veb sayti –
stat.uz;
5.
“Ilgʻor iqtisodiyot va pedagogik texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali
Toshkent 2024
yilhttps://lex.uz
