MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–1_ Март –2025
11
YOSHLARNI TARBIYASIDA XALQ QO‘SHIQLARINING
AHAMIYATI
Raximov R. N.
Buxoro davlat pedagogika instituti “Musiqa va tasviriy san’at”
kafedrasi dotsenti
Annotatsiya: Maqolada yosh avlodni tarbiyalashda xalq qo‘shiqlarining
o‘rni, hissiy tajribalari, insoniy fazilatlari,ma’naviy dunyosi, chuqur falsafiy va
ijtimoiy tafakkuri hamda sharq mutafakkirlari Al-Farobiy, Ibn Sino, Abdurahmon
Jomiy, Alishep Navoiyning musiqiy ta’limning axloqiy tarbiya bilan o‘zaro
bog‘liqligi, shaxsning ma’naviy etukligi haqidagi qimmatli fikrlari ko‘rib chiqiladi.
Tayanch so‘zlar: folklor, musiqa, nafislik, musiqiy tovush, axloq, xarakter,
muvozanat, klassik, milliy bezak, nafis, katta, kichik.
Asrlar davomida ulug‘ shoir va olimlar, mohir bastakorlar, hofiz va
sozandalarning mashaqqatli mehnati va fidoiyligi, ijodiy tafakkuri bilan sayqal topib
kelayotgan ushbu noyob san’at nafaqat yurtimiz va sharq mamlakatlarida, balki
dunyo miqyosida katta shuhrat va e’tibor qozongan. Maqom san’atining gultoji
bo‘lgan “Shashmaqom” YUNESKO tomonidan insoniyatning nomoddiy madaniy
merosi sifatda e’tirof etilgani hamda uning Reprezentativ ro‘yxatiga kiritilgani buning
yaqqol tasdig‘idir.
Yoshlarni ma’nan yetuk, go‘zal xulq sohibi, milliy musiqamizni,
qadriyatlarimizni asrab-avaylovchi, va davomchisi etib tarbiyalash maqsadida
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 17.11.2017 yildagi pq-3391-sonli “o‘zbek
milliy maqom san’atini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari”
to‘g‘risidagi qarori,
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 02.02.2022 yildagi PQ-112-sonli
“Madaniyat va san’at sohasini yanada rivojlantirishga doir qo‘shimcha chora-
tadbirlar” to‘g‘risida qarorlar qabul qilindi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–1_ Март –2025
12
Bu qarorga muvofiq musiqa fani o’qituvchilari milliy cholg’ulardan
kamida bittasini 2023-2024 o’quv yilidan boshlab esa kamida uchtasini chala olish
mahoratiga ega bo’lish majburiy etib tayinlandi. Bunda o’qituvchilar kunu-tun o‘qib
izlanib bolalarni musiqaviy bilimlarini yanada oshirishlari zarur.
Bu islohotlar yoshlarni musiqiy bilim ko’nikmalarini oshirish, uning
qalbida milliyligimizni anglatadigan cholg’ular va musiqani jo etish uchun olib
borilmoqda.
Musiqa insonning his-tuyg‘ulariga kuchli ta’sir ko‘rsatish qobiliyatiga ega,
g‘amxo‘rlik va muloyimlikning muhim manbai hisoblanadi. Musiqa odamlarning
hayotini, ularning mavjudlikka bo‘lgan munosabatini, musiqiy tovush ranglari orqali
badiiy tovush tasvirlari orqali turli xil ichki tajribalarni yorqin tasvirlaydi. Mafkuraviy
va badiiy mazmunga ega bo‘lgan bu yosh avlodni xalqimizning o‘tmishi va bugungi
kunini chuqurroq anglashga, milliy qadriyatlarimizga hurmat ko‘rsatishga va ularni
hurmat qilishga o‘rgatishda muhim omil bo‘lmoqda.
Abu Nasr Al-Farobiy, Sharq musiqashunosligining asoschisi, uning
rivojlanishiga munosib hissa qo‘shgan ko‘p qirrali rassom va mutafakkir, shuningdek,
uning maqsadi bo‘lgan shaxsning ma’naviy rivojlanishi uchun muhim bo‘lgan
musiqiy ta’lim bilan shug‘ullangan. U “Kitob al-musiqiy al-Kabir” kitobining
birinchi kitobida musiqiy bilimlarning usul-qoidalari va unga bog‘liq bo‘lgan turli
narsalarni o‘rganish; Ikkinchi kitobda zamonaviy musiqa asboblari va ulardan
foydalanish yo‘llari, uchinchisida esa, tovushlarning turlari haqidagi fikr bayon
etiladi. Olim musiqa ilmini inson bilimlari tizimida tutgan o‘rnini, boshqa ilmlar bilan
aloqasini, musiqiy tovushlarning vujudga kelishi va rivojlanishini taxlil etar ekan,
musiqa san`atining axloqiy estetik jixatlari haqida ham o‘z qarashlarini bayon etadi.
Ibn Sinoning musiqiy-pedagogik, psixologik qarashlarining diqqatga sazovor tomoni
musiqani inson faoliyati mahsuli, bolalarni tarbiyalashning zarur omili sifatida tan
olishdir. Go‘zallik dunyosini, musiqaning mohiyatini chuqur tushunadigan buyuk
olim shunday deydi: “go‘zallik insonning his - tuyg‘ulari bilan tanilgan-ko‘rish,
eshitish, hidlash, idrokning to‘liqligi, go‘zallik hissi, undan zavqlanish.”
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–1_ Март –2025
13
Adurahmon jamining ta’lim haqidagi qarashlarida musiqiy ta’lim munosib
o‘rin egallaydi. Uning g‘oyalari insonning ma’naviy va axloqiy rivojlanishidagi
musiqaning tarbiyaviy ahamiyatini tan oladi va dunyoqarashni, axloqni va ijobiy
fazilatlarni takomillashtirish omillari ushbu san’atning mohiyati bilan bog‘liq.
Mir Alisher Navoiy, aksincha, aqliy, axloqiy va nozik tarbiya insonning eng
go‘zal fazilatlaridan biri ekanligini ta’kidlab, har kim undan zavq olishi kerakligini
ta’kidladi. Buyuk mutafakkir musiqaning nazariy asoslarini bilmasdan yaxshi shoir
bo‘la olmasligingizni bir necha bor ta’kidlagangan. Navoiy musiqani nafaqat
insonning aqliy va jismoniy yetukligiga samarali ta’sir qilish vositasi sifatida, balki
uning tabiat va jamiyatdagi funktsiyasi bo‘yicha alohida fan sifatida ham o‘rgangan.
Vaqt o‘tishi bilan musiqiy ta’lim jarayonida ilg‘or g‘oyalar, boy tajribalar
qo‘llanildi va uning milliy asoslarini rivojlantirishga xizmat qildi. Afsuski, biz sovet
davrida avloddan-avlodga o‘tib kelayotgan qadimiy yozma yodgorliklar, o‘gitlar,
tajribalar, sinovdan o‘tgan vositalar va milliy qadriyatlardan mahrum bo‘ldik. Necha
asrlardan buyon shakllanib va xalq orasida yashab kelgan xalq qo‘shiqlarini, milliy
musiqamizni unutdik. Endi o‘quv jarayonida milliy musiqiy merosdan foydalanish
imkoniyati mavjud. Bugungi kunda donishmandlarimizning musiqiy va pedagogik
g‘oyalari milliy musiqiy ta’lim tizimini shakllantirish va amalga oshirishda nazariy
asos va ustuvor vazifa bo‘lib xizmat qilmoqda. Xalq qo‘shiqlari, klassik va
zamonaviy musiqa insonning ma’naviy dunyosini tiklashga, hayotdagi to‘siqlarni
engishga, shuningdek tabiat go‘zalligi, odamlar hayoti qiyofasini yaratishga yordam
beradi.
0
Folklorning boshqa turlari singari, xalq qo‘shiqlari ham har bir insonning
qalbida aks ettirilgan, ularning mazmuni sodda, aniq, qisqa va mukammaldir.
O‘zbek xalqining kuylari va qo‘shiqlari juda qadimiy. Buning dalillarini
tarixiy manbalarda va arxeologik joylarda topish mumkin.
Xalq musiqasi san’atining markazida har bir xalqning madaniyati, hissiy
tajribalari, insoniy fazilatlari, ma’naviy dunyosi, falsafiy, ijtimoiy tafakkuriga boy
chuqur fikrlari va g‘oyalari yorqin ifodani topadi. Bu yosh avlodni ma’naviy, axloqiy
va mafkuraviy tarbiyalashning muhim vositasi bo‘lib xizmat qiladi. Yuqori san’at
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–1_ Март –2025
14
asari faqat har bir bastakor xalq musiqasining nafis ohanglaridan to‘g‘ri
foydalanganda yaratiladi. Buyuk rus bastakori M. Glinka buni quyidagicha
ta’riflaydi: “musiqa odamlar tomonidan yaratilgan, biz uni faqat qayta ishlaymiz”.
Darhaqiqat, zamonaviy musiqamizda folklor musiqasi asosida barcha xalqlar uchun
katta va kichik bolalar paydo bo‘ldi. Natijada klassik musiqa yaratilishi aks etdi.
Xalq musiqasini o‘rganayotganda o‘rta maktab musiqa o‘qituvchilari
quyidagi tavsiyalarga amal qilishlari kerak. Shu jumladan:
–– ularning yoshini hisobga olgan holda bolalar xalq qo‘shiqlari va kuylarini
tanlash;
–– talabalarga har bir qo‘shiqning ohangini va mazmunini tushuntiring va
ularni tushunishga o‘rgating;
–– qo‘shiqning mazmuniga qarab badiiy obrazlar yaratish ;
–– har bir talabaga o‘z xalqining ohanglari va qo‘shiqlarini tushungandan
keyingina boshqa xalqlarning musiqasini tushunishga o‘rgatish.
Xalq qo‘shiqlari xalqimizning o‘ziga xos hayoti davomida inson yoshligining
barcha bosqichlariga muvofiq, ya’ni yosh bolalar dunyoqarashining kattalar
dunyoqarashi bilan uyg‘unligi asosida shakllangan. Xalq musiqasi o‘sha davrning
ko‘zgusidir. Chunki u yaratilgan davrning mohiyatini, odamlarning erkinlik uchun
kurashini, so‘zlar va musiqiy ohanglar orqali baxt yo‘lida baxtga intilishni ifodalaydi.
Bu xalq musiqasining o‘ziga xos xususiyati.
Xalq musiqasi uzoq rivojlanish tarixiga ega, yorqin, oqimli, sodda,va
quvnoqdir. Talabalarga xalq qo‘shiqlarini o‘rgatishda ularga qo‘shiqlarning axloqiy
fazilatlari, vatanga, odamlarga muhabbat, kamtarlik, insonparvarlik madaniyatini
singdirish kerak. Bundan tashqari, talabalarning xalq musiqasiga bo‘lgan qiziqishini,
sevgisini va mehrini oshirish uchun o‘qituvchi quyidagi g‘oyalar va tavsiyalarga
e’tibor berishi kerak, jumladan:
–– o‘zbek xalq musiqasi turli xil ifodali vositalarga boy va xalqimizning
milliy g‘ururi ekanligi;
–– bu asrlar davomida xalqimiz hayoti va ijodida to‘y, bayram va baxtli
kunlarda, shuningdek, ularning ishlarida muhim omil bo‘lib xizmat qilgan;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–1_ Март –2025
15
–– darsning samaradorligi, agar xalq qo‘shiqlarida xalqning tarixiy voqealari
to‘g‘risida ma’lumotlar mavjud bo‘lsa, ancha yuqori bo‘ladi.
Xulosa qilib shuni ta’kidlash kerakki, xalq qo‘shiqlari avloddan-avlodga
o‘ziga xos asos sifatida etkaziladi va yosh avlod milliy tarbiyamiz asosida otaonalarga
hurmat, o‘qituvchiga mehr-oqibat, vatanga, hayotga, inson fazilatlariga sadoqat
hissini uyg‘otadi.ta’limda asosiy manba bo‘lib xizmat qiladi.
ADABIYOTLAR:
1. O‘zbek milliy maqom san’atini yanada rivojlantirish chora- tadbirlari to‘g‘risida
O‘zbekiston respublikasi Prezidentining qarori,17.11.2017yildagi pq-3391-son
2. Zoirov Z. R. O’zbek xalq milliy-an’anaviy cholg’ularida o’qitish metodikasi
(O’quv qo’llanma) Termiz – 2019
3. Tursunov .A. An’anaviy xonandalik. Termiz-2019y.
4.Naimovich, Rakhimov Ravshan, and Abdullayeva Shahnozabonu Adizovna.
"Culture the Role and Importance of the Kashgar Rhubarb Instrument in Music
Lessons." Czech Journal of Multidisciplinary Innovations 16 (2023): 1-3.
5.Naimovich, Raximov Ravshan, and Akramova Maftunabonu Kurbonovna.
"SHAXS TARBIYASIDA MUSIQANING AHAMIYATI." Ustozlar uchun 58.3
(2024): 61-65.
6.Naimovich, Raximov Ravshan. "MUSIQA MADANIYATI DARSLARIDA
MILLIY CHOLG ‘ULARDAN FOYDALANISH." Ta'limning zamonaviy
transformatsiyasi 4.3 (2024): 7-11.
7.Naimovich, R. R. "Methods of using interactive methods in preschool educational
organizations, conducting music classes." Eurasian Journal of Learning and
Academic Teaching 10 (2022): 29-32.
8.Rakhimov, Ravshan Naimovich. "Ways to Develop Music Perception
Skills." Innovative Science in Modern Research (2023): 125-128.
9.Rakhimov, R. N. "THE IMPORTANCE OF FOLK SONGS IN YOUTH
EDUCATION." Web of Teachers: Inderscience Research 2.2 (2024): 45-48.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–1_ Март –2025
16
10.Рахимов, Равшан Наимович. "РОЛЬ И ЗНАЧЕНИЕ МУЗЫКИ В
СОЗРЕВАНИИ ЛИЧНОСТИ." Proceedings of Scientific Conference on
Multidisciplinary Studies. Vol. 3. No. 2. 2024.
11. Rakhimov, R. N., and O. Sh Sharipov. "THE ROLE OF MUSIC ART IN THE
FORMATION
OF
A
HIGHLY
SPIRITUAL
PERSONALITY
IN
YOUTH." International Conference on Multidisciplinary Sciences and Educational
Practices. 2024.
