MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–2_ Март –2025
199
MAQOLA MAVZUSI:O‘ZBEK XALQ PEDAGOGIKASI VA ISLOM
TA’LIMOTIDA IJTIMOIY-PEDAGOGIK G‘OYALAR
University of Management end future technologies
UMFT S 312 - 22 PPoʻ guruh talabasi
Toshtillayeva Zebo Xurmatillo qizi
Annotatsiya: Mazkur tadqiqotda O‘zbek xalq pedagogikasi va Islom ta'limoti
nuqtai nazaridan ijtimoiy-pedagogik g‘oyalar tahlil qilinadi. O‘zbekistonning tarixiy-
madaniy merosida xalq pedagogikasining o‘rni katta bo‘lib, bu g‘oyalar asosan
xalqning tarbiya tizimiga asoslangan. Islom ta'limoti esa o‘zining axloqiy, ma’naviy
va ma'rifiy nuqtai nazaridan tarbiyaviy g‘oyalarni shakllantirib, bu ta'limotni ijtimoiy
hayotga qo‘llashni nazarda tutadi. Ushbu izlanish, O‘zbek xalqining pedagogik
qadriyatlari va Islomning tarbiya tamoyillarini birlashtirib, ijtimoiy hayotdagi o‘rni
va ahamiyatini o‘rganishga qaratilgan. Tadqiqotda, an'anaviy o‘zbek tarbiyasining
asosiy prinsiplari va Islomda bolalar, yoshlar va kattalar uchun mo‘ljallangan
tarbiyaviy g‘oyalar tahlil etiladi, shuningdek, ularning hozirgi ijtimoiy tizimdagi
o‘rni va taraqqiyotdagi roli ko‘rsatiladi. Tadqiqot, xalq pedagogikasining va Islom
ta'limotining ijtimoiy-pedagogik g‘oyalarini zamonaviy jamiyatda qo‘llashning
ahamiyatini ochib beradi.
Kalit so‘zlar: O‘zbek xalq pedagogikasi, Islom ta'limoti, ijtimoiy-pedagogik
g‘oyalar, tarbiya tizimi, axloqiy tamoyillar, ma’naviy qadriyatlar, yoshlar tarbiyasi,
zamonaviy jamiyat, ma'rifat, tarbiyaviy tamoyillar, pedagogik qadriyatlar.
Kirish
O‘zbekistonning qadimiy madaniyati, an’analari va tarixi o‘zida o‘zgacha
ijtimoiy-pedagogik g‘oyalarni mujassam etgan. Bu g‘oyalar xalq pedagogikasida,
shuningdek, Islom ta'limotida o‘z aksini topgan. O‘zbek xalq pedagogikasi va islom
ta'limoti o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik, ularning jamiyat va ta'lim tizimiga bo‘lgan
ta'siri juda katta ahamiyatga ega. Ushbu maqolada O‘zbek xalq pedagogikasining
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–2_ Март –2025
200
asosiy g‘oyalari va islom ta’limotining ijtimoiy-pedagogik jihatlari, ularda jamiyatni
tarbiyalash va shaxsni shakllantirishdagi o‘rni haqida batafsil so‘z boradi.
O‘zbek xalq pedagogikasining ijtimoiy-pedagogik g‘oyalari
O‘zbek xalq pedagogikasi, asosan, xalq an'analari, o‘tmishdan qolgan
tajribalar va hikmatlarga tayanadi. Ular o‘z navbatida, xalqning dunyoqarashi,
axloqiy me'yorlari, turmush tarzi va hayotiy qadriyatlarini o‘z ichiga oladi. O‘zbek
xalq pedagogikasining ijtimoiy-pedagogik g‘oyalari quyidagi asosiy prinsiplar orqali
amalga oshirilgan:
Xalqning tarbiyaviy mas'uliyati
O‘zbek xalqining qadimiy pedagogik g‘oyalarida, bolalar va yoshlarni
tarbiyalash jarayoni nafaqat ota-ona, balki butun jamiyatning mas'uliyatiga kirgan.
Ota-onalar o‘z farzandlariga axloqiy va diniy tarbiya berishda birinchi navbatda
mas'ul bo‘lsa-da, ayni paytda bu jarayonda qishloq ahli, nabiralari, do‘stlari va keng
jamoa ham o‘z hissasini qo‘shgan.
Oqsoqollar va ularning tarbiyaviy roli
O‘zbek xalq pedagogikasida akildonlar (oqsoqollar) va donishmandlarning
tarbiyaviy roli juda katta. Ular yosh avlodni axloqiy va ijtimoiy jihatdan tarbiyalashda
katta ahamiyatga ega bo‘lgan. Masalan, oqsoqollar o‘zining tajriba va hikmatlari
bilan yoshlarni to‘g‘ri yo‘ldan borishga, haqiqatni qidirishga, e'tiqodini saqlashga va
jamiyatda hurmat qozonishga o‘rgatgan.
Xalqning tarbiya metodlari
O‘zbek xalq pedagogikasi bolaning holatini tushunish, unga yondashish, turli
holatlar va xatoliklarda to‘g‘ri javob berish metodlariga tayanadi. Bu metodlar
ko‘pincha hikmatli so‘zlar, xalq ertaklari, maqollar, misollar va proverbalar
yordamida amalga oshirilgan. Masalan, "Yaxshi so‘zning kuchi bor" degan g‘oya
odamlarning axloqiy tarbiyasini shakllantirishda muhim omil hisoblangan.
Islom ta'limotining ijtimoiy-pedagogik g‘oyalari
Islom ta'limoti ham ijtimoiy-pedagogik jihatdan jamiyatni yaxshilash va
tarbiyalashda katta o‘rin tutadi. Islomda tarbiya jarayoni diniy qonunlarga, axloqiy
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–2_ Март –2025
201
qoidalarga va inson huquqlariga asoslanadi. Islomning ijtimoiy-pedagogik g‘oyalari
quyidagi jihatlarni o‘z ichiga oladi:
Insonning axloqiy va ma'naviy tarbiyasi
Islomda axloq va ma'naviyat tarbiyasi eng muhim prinsip hisoblanadi. Qur'on
va Hadislarda insonni ijobiy xulq-atvor, adolat, halollik, sabr-toqat, rahm-shafqat kabi
fazilatlarga o‘rgatish haqida ko‘plab ta'limotlar mavjud. Rasululloh (s.a.v.) ning “Eng
yaxshi odam, boshqalarga foydali bo‘lgan odamdir” degan hadisi ijtimoiy tarbiyaning
muhim jihati sifatida qaraladi.
Oila va ota-onaning roli
Islomda oila jamiyatning poydevori sifatida qaraladi. Ota-ona farzandlariga
yaxshi tarbiya berishlari kerakligi Qur'onda aniq bayon etilgan. Ota-ona bolaning
ma'naviy o‘sishini, diniy bilimlarni o‘rganishini va jamiyatda to‘g‘ri xulqni
shakllantirishni ta'minlashda muhim o‘rin tutadi.
Bilim olish va ilmning ahamiyati
Islomda ilm olish, o‘zini tarbiyalash va boshqalarga yordam berish katta
ahamiyatga ega. “Ilm olish har bir musulmonning farzidir” degan hadis orqali Islom
ta'limoti ta'limning ijtimoiy va individual rivojlanishga bo‘lgan ta'sirini ta'kidlaydi.
Bilim olish, shaxsni shakllantirish va jamiyatni taraqqiy ettirishda asosiy omil
hisoblanadi.
Shaxsiy va ijtimoiy mas'uliyat
Islomda har bir insonning shaxsiy mas'uliyati va jamiyatga nisbatan alohida
yondashuvi bo‘lishi kerakligi qayd etilgan. Musulmonlar jamiyatda adolat, tinchlik
va birdamlikni ta'minlash uchun ijtimoiy mas'uliyatni his qilishlari lozim.
Xulosa
O‘zbek xalq pedagogikasi va islom ta'limoti ijtimoiy-pedagogik g‘oyalari
jamiyatning ijtimoiy va axloqiy asoslarini mustahkamlashda katta ahamiyatga ega.
Har ikki tizimda ham ma'naviy va axloqiy qadriyatlar o‘rganilib, tarbiyaviy mas'uliyat
jamiyatning barcha a'zolariga taqsimlanadi. O‘zbek xalq pedagogikasi va islom
ta'limoti o‘rtasidagi uyg‘unlik, yosh avlodni tarbiyalash va jamiyatda ahloqiy
barqarorlikni ta'minlashda samarali vositalar bo‘lgan. Ularning o‘zaro ta'siri hozirgi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–2_ Март –2025
202
kunda ham muhim ahamiyatga ega bo‘lib, yoshlarni ma'naviy, axloqiy va ilmiy
jihatdan rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi.
FOYDALANUVCHI ADABIYOTLAR:
Abduqodirov, S. (2015). O‘zbek xalq pedagogikasining asoslari. Toshkent:
"O‘qituvchi" nashriyoti.
Shodiyeva, N. (2013). Islomda tarbiya: g‘oyalar va amaliyot. Toshkent: "Fan"
nashriyoti.
Ibragimov, B. (2009). O‘zbekistonning ma'naviy va axloqiy qadriyatlari. Toshkent:
"O‘zbekistan" nashriyoti.
Abdurahmonov, M. (2017). Islom ta'limotining tarbiyaviy ahamiyati. Toshkent:
"Sharq" nashriyoti.
Mahmudov, T. (2010). O‘zbek xalqining tarbiya tizimi va uning jahon
madaniyatidagi o‘rni. Toshkent: "Navruz" nashriyoti.
Muminov, K. (2011). O‘zbek pedagogikasining tarixiy rivoji. Toshkent:
"Akademnashr" nashriyoti.
Tursunov, A. (2008). Islomda yoshlar tarbiyasi. Toshkent: "Yosh kuch" nashriyoti.
Mirzaev, R. (2014). Tarixiy o‘zbek tarbiyasi va uning ijtimoiy roli. Toshkent: "G‘afur
G‘ulom" nashriyoti.
