MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–2_ Март –2025
182
OILAVIY MUNOSABATLARDA FARZAND TARBIYASI
MASALALARI
Meliboev Doniyor Hayotjon o‘g‘li
Farg‘ona davlat universiteti
Psixologiya yo‘nalishi magistranti
Annotatsiya: oila jamiyatning bir bo‘lagi. SHaxs oilada tarbiya topadi.
SHaxslararo munosabatlar ijobiy iliq bo‘lgan muhitda mustaqil fikrga ega, yangicha
ilg‘or g‘oyalar mualliflari etishib chiqadi.
Kalit so‘zlar:
oila, shaxs, ijodiylik, mustaqil tafakkur, psixologik muhit,
jamiyat, tarbiya, komil inson, samarali ta’sir, hayot maktabi
Keng imkoniyatlar mamlakati bo‘lgan obod diyorimizda yoshlarni mustaqil,
erkin fikrlovchi, sog‘lom turmush tarziga xos insoniy fazilatlarga ega qilib tarbiyalash
borasida yuksak muvaffaqiyatlarga erishilmoqda. Oila mustaxkam bo‘lishi, uning
axloqiy, huquqiy asoslari, barqarorligi komil insonni tarbiyalashning birinchi
zaminidir.
Oilaviy munosabatlar muhiti yaxshi bo‘lgan sharoitda farzandlarni komil
inson qilib tarbiyalab voyaga etkazish imkoniyati to‘laqonlidir. Har qanday
jamiyatning taraqqiy etishi, mustahkamligi shu jamiyatda tug‘ilib, shaxs sifatida
shakllanadigan insonning dunyoga kelishi va voyaga etishida bosh omil bo‘lmish
oilalarning barqarorligiga uzviy bog‘liqdir.
Farzand taraqqiysi uchun xavfsiz, uni hissiy qo‘llab-quvvatlaydigan, o‘z
faoliyatini namoyon qilishga imkon beradigan tabiiy muhit oila hisoblanadi. Oilada
bolalar o‘zaro munosabat, ijtimoiy rollarning ko‘nikma va malakalarini egallaydilar
hamda dastlabki me’yor, qadriyat tushunchalarini shu erda anglay boshlaydilar.
Oiladagi ma’naviy muhit yaxshiligini ifodalovchi ko‘rsatkichlardan biri-
inoqlik, ahillik, totuvlikdir. Inoqlik oila bir-birini hurmat qilishi, bir-biriga ishonishi
va suyanishi natijasida yuzaga keladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–2_ Март –2025
183
Psixolog V.P.Levkovich tadqiqotlari natijasi shuni ko‘rsatadiki, shaxslararo
munosabatlar yomon bo‘lgan oiladagi bolalarda dushmanlik, ishonchsizlik, befarqlik
va boshqa salbiy sifatlar shakllangan va bu bolaning ichki dunyosiga ham zarar
etkazgan bo‘ladi. Ota-onalarning farzandlariga mehr-muhabbatli bo‘lishlari va buni
to‘g‘ri ifodalab berishlari oiladagi psixologik muhitning har tomonlama sog‘lom,
ma’naviy mustahkam bo‘lishiga erishishda asosiy manba bo‘lib hisoblanadi.
Oiladagi axloq, odob tarbiyasi o‘z-o‘zidan amalga oshmaydi. “Ota-ona
farzandlariga berayotgan tarbiya inson shaxsi shakllanishining birinchi poydevoridir.
Bu poydevor inson ma’naviy olami degan jarayonning hammasi emas, balki
boshlanishi. Bu poydevor aql, idrok, ma’suliyat bilan barpo etilgan bo‘lsa uning
ustiga go‘zal, mustahkam bino qo‘rish mumkin. Bu binoning chiroyi, naqshlari inson
xayotining barcha davrlarida shakllanib, sayqal topib boradi.”
1
Ijobiy sifatlarni bolada shakllantirib, rivojlantirish uchun avvalo ota-ona
qolaversa katta yoshdagilar o‘zlariga tanqidiy ko‘z bilan qarashlari, o‘zlarining
shaxsiy namunasi bolalarga qanday ta’sir etishini o‘ylab ko‘rishlari lozim. Ota-
onaning namunasi bolalar uchun ko‘rgazmali hayot darsidir. Ota-onaga, jamiyatga,
jamiyat a’zolariga bo‘lgan munosabati bola qalbida yaxshilik yoki yomonlik, ma’qul
yoki noma’qul ishlar haqidagi dastlabki tushunchalarni vujudga keltiradi. Faqatgina
og‘zaki so‘zlar emas, balki ongli, o‘ylab qilingan ishlar bola ongi va qalbiga borib
etadi.
Tarbiya jarayonida oilaning tarbiyasi katta ahamiyatga ega. Kattalarning
ko‘rsatmalari va xatti-xarakatlari avvalo katta avlodning ishlari, bolalar tarbiyasiga u
yoki bu tomondan bevosita yoki bilvosita ta’sir etadi.
Oila qurishda turmush, bolalar tarbiyasi, ularni ijtimoiy foydali faoliyatga
tayyorlash kabi maqsadlar ko‘zlanadi. Oilani bunday ijtimoiy vazifasi jamiyat uchun
ham, er – xotin uchun ham juda muhimdir. “Insonni o‘rgatib baxtli qilib bo‘lmaydi,
ammo uni shunday tarbiyalash kerakki, u baxtli bo‘lsin” degan edi. A.S. Makarenko.
Ota – onalar qanchalik ma’naviy boy, e’tiqodli va ta’sir usullarini bilishlari
lozimki, shu darajada takomillashgan uslub orqali o‘z farzandlarini tarbiyalaydilar.
1
Yusupov E. Oila manaviyat bulog’i. Т.: 2003 y, 116-b
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–2_ Март –2025
184
Ular faqat maslahat berish, ma’qullash, mukofatlash, jazolash, suhbat va hikoya, fikr
almashish bilangina emas, balki shaxsiy namunalari, bolalari bilan birgalikda ishlash,
ularni mehnat faoliyatiga tortish orqali ham tarbiyalaydilar.
Inson o‘ziga ato etilgan baxtning to‘rtdan uch qismini oiladan, chorakdagi
etar-etmas qismini boshqa narsalardan topadi. Ba’zi oilalarda ayol liderligining
mavjudligi o‘g‘il bola shaxsida ayollarga xos xususiyatlarning kuchayib borishiga
olib kelishi mumkin. O‘g‘il bolalarda feminin sifatlarning ko‘proq namoyon
bo‘lishining sabablaridan biri ham oilada ota rolining, mavqeyining pastligi bo‘lsa,
qiz bolalarda maskulin sifatlarining ortishiga ayolning oilada ro‘zg‘or boshqaruvi,
oilani moddiy jihatdan ta’minlash bilan bog‘liq vazifalarni bajarish uchun
mas’ulligining ortganidir.
Kelajagimiz egalari bo‘lgan yosh avlodni sog‘lom, barkamol, bilimli,
mustaqil va erkin fikr sohibi etib tarbiyalashimiz muhimdir. Oilaviy munosabatlar
jarayonida farzandlarni erkin fikrlaydigan qilib tarbiyalasak, bundan kelgusida
nafaqat oila, balki butun jamiyat manfaatdor bo‘ladi. Buning uchun ularning yosh va
individual xususiyatlarini inobatga olgan holda tarbiyalashimiz hamda ularning
bildirayotgan fikrlarini ahamiyatsiz qoldirmasligimiz lozim. Ijtimoiy hayotda, ta’lim
jarayonida va ishlab chiqarishda o‘zaro munosabatlar, aloqalar, hamkorlikdagi aqliy
va jismoniy mehnat mahsuli, muomala maromi mustaqil fikrlash majmuasi tariqasida
yuzaga keladi. SHaxs mustaqil fikrlash orqali voqelikni umumlashtirib, narsa va
hodisalar o‘rtasidagi ichki, murakkab bog‘lanishlar, munosabatlar, xossalar,
xususiyatlar hamda mexanizmlarni anglab etadi.
Demak, agar inson o‘zigacha yaratilgan kashfiyotlar, ilmu fan yangiliklari
mohiyatini bilgach, ularning yangidan-yangi ochilmagan qirralarini boshqa tomondan
ham o‘rganishga o‘zida xohish, tilak, kuchli ehtiyoj va malakalar hosil qilsagina,
uning fikri erkin va nostandart bo‘lib, kashfiyotlar qilishga qodir bo‘ladi. Uning aqli
boshqacha fikrlash malakasini orttira borib, boshqa odamlarga nisbatan mustaqil
hukmlar chiqarishga o‘rganib boradi. Bu esa ilmiy tafakkur ijodiy kamolot kalitidar.
O‘z fikriga ega bo‘lmagan odam faqat boshqalardan o‘zlashtirib olingan fikrni to‘g‘ri
tushunib olish va ularga rioya qilgan holda biror ishni amalga oshirish bilangina
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–2_ Март –2025
185
cheklanib qoladi. Fikri boshqalarga qaram bo‘lgan odam o‘zgalardan tayyor holda
o‘zlashtirilgan fikrdan faqat shaxsiy muammolarini hal qilish uchun foydalanish
imkoniyatiga ega bo‘ladi, zero, u boshqa odamlarning ham ana shunday muammolari
haqida mulog‘aza yuritish, ularni imkoniyat darajasida hal qilishga intilmaydi.
Boshqacha qilib aytganda, fikriy qaramlik insonda faqat shaxsiy manfaatlar doirasida
faoliyat yuritish bilan cheklanish, ijtimoiy muammolarni tushunmaslik va ularni hal
qilishga layoqatsizlik kabi salbiy xususiyatlarning shakllanishiga olib keladi.
Oilada o‘z-o‘zini to‘g‘ri anglagan bolalargina maktab ta’limi jarayonidayoq
bilimlarni samarali egallaydilar. O‘z-o‘zini anglagan va bilimlarni chuqur
o‘zlashtirgan bolalargina komil inson sifatida tarbiyalanadilar.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.Mustaqil fikrlash. Karimova V.M, Sunnatova R.I, Tojiboyeva N. T.2000.
2. Yusupov E. Oila manaviyat bulog’i. T.: 2003 y, 116-b
3. Ibrokhimjonovna T. N. Personal education as a main basis of society's development
//academicia globe: inderscience research. – 2021. – t. 2. – №. 03. – s. 1-2.
4
. Toshboltayeva Nodira Ibrohimjonovna. "Vajnыe aspektы uprajneniy v
umstvennoy deyatelnosti psixologicheskaya interpretatsiya."
International journal of
discourse on innovation, integration and education 1.5 (2020): 97-99
.
5.
Toshboltayeva Nodira Ibrohimjonovna// The importance of thinking in the
complex process of individual activity// International conference on Studies in
Humanities, Education and Sciences.January 10 th,2022.69-70
