MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–2_ Март –2025
164
ZAMONAVIY O'ZBEK TILIDA RAVISH: SEMANTIKASI,
VAZIFALARI VA SO'Z TURKUMLARIDAGI O'RNI
IIV Qashqadaryo akademik litseyi
Ona tili va adabiyot fani o’qituvchisi
Umarova Firuza
uferuza138@gmail.com
Annotatsiya: Ushbu maqola zamonaviy o'zbek tilida ravish mustaqil so'z
turkumi sifatida ko'rib chiqiladi. Ravishlarning asosiy semantik sinflari, ularning gap
va matndagi funktsional roli, shuningdek, boshqa til birliklari bilan o'zaro ta'siri
xususiyatlari tahlil qilinadi. Ravishning so'z turkumi sifatidagi maqomi, uning
chegaralari va boshqa adverbial kategoriyalar bilan munosabati bilan bog'liq
munozarali masalalarga alohida e'tibor qaratiladi. Ravish semantikasining kognitiv
aspektlari va ularning til olamining shakllanishidagi roli o'rganiladi. Shuningdek,
ravishlar uchun xos bo'lgan so'z yasalishi jarayonlari va ularning zamonaviy o'zbek
tilidagi o'zgarishi ko'rib chiqiladi.
Kalit so'zlar: ravish, adverbiallik, semantika, funktsiya, klassifikatsiya, so'z
yasalishi, diskurs, ad'ektivatsiya, substantivatsiya, grammatika.
Kirish
Ravish - bu an'anaviy ravishda o'zgarmas deb ta'riflanadigan va harakat, belgi
yoki boshqa ravishni tavsiflovchi so'z turkumidir. Ammo ravish sodda ko'rinsa-da,
murakkab va ko'p qirrali kategoriya bo'lib, so'z turkumlari tizimida alohida o'rin
egallaydi. Uning chegaralari, tasnifi va funktsional roli masalalari tilshunoslikda
ko'plab bahslarga sabab bo'ladi.
Ushbu maqola an'anaviy grammatik tushunchalarni ham, funktsional va
kognitiv yondashuvlarni ham hisobga olgan holda zamonaviy o'zbek tilidagi
ravishning kompleks tahliliga bag'ishlangan.
Ravishlarning semantik sinflari: an'anaviy va zamonaviy yondashuvlar
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–2_ Март –2025
165
Ravishlar odatda semantikasi, ya'ni ma'nosiga ko'ra tasniflanadi. An'anaviy
tasnif ravishlarning quyidagi asosiy turlarini ajratib ko'rsatadi:
Harakat tarzi ravishlari: tez, sekin, yaxshi, yomon (harakatning bajarilish
usulini tavsiflaydi).
O'rin ravishlari: bu yerda, u yerda, yuqorida, pastda (harakat yoki belgining
joylashuvini ko'rsatadi).
Vaqt ravishlari: bugun, kecha, ertaga, hozir (harakat yoki belgining vaqtini
ko'rsatadi).
Sabab ravishlari: shuning uchun, shu sababli, nega (harakat yoki belgining
sababini ko'rsatadi).
Maqsad ravishlari: ataylab, qasddan, g'azab bilan (harakatning maqsadini
ko'rsatadi).
O'lchov va daraja ravishlari: juda, oz, ko'p, biroz (belgi yoki harakatning
namoyon bo'lish darajasini ko'rsatadi).
Ammo, bu tasnif ravish semantikasining barcha xilma-xilligini qamrab
olmaydi. Zamonaviy lingvistik tadqiqotlar ravish ma'nosining turli jihatlarini hisobga
olgan holda yanada batafsil va differentsiallangan tasnifni taklif qiladi, masalan:
Epistemik ravishlar: ehtimol, shubhasiz (gapiruvchining ishonch darajasini
ifodalaydi).
Baholovchi ravishlar: baxtga, afsuski, hayratlanarli (gapiruvchining bahosini
ifodalaydi).
Modal ravishlar: balki, ehtimol (harakatning modalityini ifodalaydi).
Fokuslovchi ravishlar: faqat, xolos, hatto (gapning ma'lum bir elementini
ajratib ko'rsatadi yoki cheklaydi).
Ravishning gap va matndagi funktsional roli
Ravishlar gap va matnda turli funktsiyalarni bajaradi.
Fe'lning aniqlovchisi (hol): Bu ravishning eng keng tarqalgan funktsiyasi. Bu
holda ravish fe'l bilan ifodalangan harakatni tavsiflaydi (masalan, U tez yugurdi).
Sifatning aniqlovchisi: Ravish sifat bilan ifodalangan belgini kuchaytirishi
yoki yumshatishi mumkin (masalan, Juda chiroyli uy).
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–2_ Март –2025
166
Boshqa ravishning aniqlovchisi: Ravish boshqa ravishni tavsiflashi mumkin
(masalan, Haddan tashqari baland).
Butun predikativ birlikning aniqlovchisi: Ba'zi ravishlar, masalan, baholovchi
va epistemik ravishlar, gapning alohida bo'lagini emas, balki butun gapni tavsiflaydi
(masalan, Baxtga, hammasi yaxshi tugadi).
Matnda ravishlar aloqadorlikni va mantiqiy tashkilotni yaratishda muhim rol
o'ynaydi. Ular voqealar o'rtasidagi vaqt va fazoviy munosabatlarni ko'rsatish, sabab
va oqibatni ifodalash, shuningdek, matnning turli qismlari o'rtasida mantiqiy
bog'lanishlarni o'rnatish uchun ishlatilishi mumkin.
Ravish maqomi bilan bog'liq munozarali masalalar
Ravishning mustaqil so'z turkumi sifatidagi maqomi tilshunoslikda
munozarali. Ba'zi tadqiqotchilarning fikriga ko'ra, ravish otlar, sifatlar va fe'llar kabi
boshqa so'z turkumlaridan olingan elementlarni o'z ichiga olgan geterogen
kategoriyadir.
Asosiy masalalardan biri ravishlarni boshqa adverbial kategoriyalardan,
masalan, sifatdoshlar, otlarning ko'makchi-kelishik shakllari va adverbial
birikmalardan ajratishdir. Ravishlarni ushbu kategoriyalardan aniq ajratish imkonini
beruvchi mezonlarni aniqlash murakkab vazifa hisoblanadi.
Ravish semantikasining kognitiv aspektlari
Kognitiv tilshunoslik ravishlarni dunyoni konseptuallashtirish vositasi
sifatida ko'rib chiqadi. Ravishlar shunchaki harakatlarning belgilarini yoki holatlarini
tavsiflab qolmay, balki bizning kognitiv jarayonlarimizni va dunyo haqidagi
bilimlarimizni ham aks ettiradi.
Fazoviy va vaqtni idrok etish: O'rin va vaqt ravishlari bizning fazo va vaqtda
yo'naltirish qobiliyatimizni aks ettiradi.
Baholash va kategoriyalash: Baholovchi va epistemik ravishlar voqealarni
baholash va ularni bilim va e'tiqodlarimizga muvofiq kategoriyalash qobiliyatimizni
aks ettiradi.
Sabab-oqibat aloqalari: Sabab va maqsad ravishlari voqealar o'rtasidagi
sabab-oqibat aloqalarini tushunish qobiliyatimizni aks ettiradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–2_ Март –2025
167
Ravish semantikasining kognitiv aspektlarini o'rganish til va tafakkur
o'rtasidagi bog'liqlikni tushunish va ravishlarning til olamimizni shakllantirishdagi
rolini tushunish imkonini beradi.
Ravishlarning so'z yasalishi va ularning zamonaviy o'zbek tilidagi o'zgarishi
Ravishlar turli usullar bilan yasaladi, jumladan:
Suffiksatsiya: tez - tez, yaxshi - yaxshi (sifatlardan -o, -e suffikslari yordamida
ravishlar yasalishi).
Prefiksal-suffiksal usul: azaldan, to'yib (boshqa so'z turkumlaridan prefikslar
va suffikslar yordamida ravishlar yasalishi).
Qo'shish: zo'rg'a-zo'rg'a, azaldan-azal (ikki so'zni qo'shish orqali ravishlar
yasalishi).
Boshqa so'z turkumlaridan o'tish (ad'ektivatsiya, substantivatsiya): turib, jim
(sifatdoshlarning ravishga o'tishi), ertalab, kechqurun (otlarning ravishga o'tishi).
Zamonaviy o'zbek tilida so'z yasalishining ba'zi modellarining faollashuvi va
boshqalarning zaiflashuvi jarayonlari kuzatiladi. Shuningdek, boshqa tillardan,
ayniqsa ingliz tilidan ravishlarning o'zlashishi tendentsiyasi ham mavjud (masalan,
kreativ, pozitiv).
Xulosa
Ravish zamonaviy o'zbek tilida muhim va ko'p qirrali so'z turkumi bo'lib,
uning semantikasi, vazifalari va so'z turkumlari tizimidagi o'rni tilshunoslikda faol
tadqiqot mavzusi hisoblanadi. Ravishlarni an'anaviy grammatik tushunchalar va
zamonaviy lingvistik nazariyalarni hisobga olgan holda o'rganish tilning faoliyatini
va uning aloqadagi rolini chuqurroq tushunish imkonini beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI:
1. Abdurahmonov, G'. O'zbek tili grammatikasi. 1-tom. Morfologiya. Toshkent: Fan,
1995.
2. Mirtojiev, M. O'zbek tilida so'z yasalishi. Toshkent: O'qituvchi, 1975.
3. Hozirgi o'zbek adabiy tili. 1-tom. Toshkent: Fan, 1966.
4. Yo'ldoshev, B. Hozirgi o'zbek adabiy tili. Toshkent: O'qituvchi, 1992.
