MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–2_ Март –2025
83
O‘ZBEKISTONDA IJTIMOIY PEDAGOGIKANING PAYDO
BO‘LISHI MADANIY-TARIXIY, IJTIMOIY-HUQUQIY SHART–
SHAROITLARI
Qayumxoʻjayeva Komila Gʻayrat qizi- University of Management and
Future Technologies universiteti, 313- guruh talabasi
Annotatsiya: Mazkur maqolada Oʻzbekistonda ijtimoiy pedagogikaning
shakllanishi va rivojlanishiga ta’sir etgan madaniy-tarixiy hamda ijtimoiy-huquqiy
omillar tahlil qilinadi. Ijtimoiy pedagogikaning shakllanishi qadimiy davr an’anaviy
tarbiya usullari, madrasalar faoliyati, jadidchilik harakati, sovet ta’lim tizimi va
mustaqillikdan keyingi islohotlar bilan bog‘liq ekanligi yoritiladi. Mustaqillik
yillarida qabul qilingan qonunlar, mahalla institutining ahamiyati va zamonaviy
ta’lim jarayonlari doirasida ijtimoiy pedagogikaning rivojlanish yo‘nalishlari ko‘rib
chiqiladi. Tadqiqot natijalari O‘zbekiston ta’lim tizimida ijtimoiy pedagogikaning
roli va istiqbollarini ochib berishga xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar: ijtimoiy pedagogika, ta’lim tarixi, jadidchilik, mahalla instituti,
huquqiy asoslar, tarbiya, yoshlar siyosati, madaniy-ta’limiy muhit
Kirish
Ijtimoiy pedagogika insonning ijtimoiy muhitda tarbiyalanishi va rivojlanish
jarayonlarini oʻrganadigan fan sohasi boʻlib, u har bir jamiyatning tarixiy, madaniy
va huquqiy shart-sharoitlariga bogʻliq ravishda shakllanadi. Oʻzbekistonda ijtimoiy
pedagogikaning rivojlanishi uzoq tarixga ega boʻlib, uning ildizlari anʼanaviy oilaviy
tarbiya, madrasalar, jamoatchilik institutlari va zamonaviy taʼlim tizimi rivojiga borib
taqaladi. Mazkur maqolada Oʻzbekistonda ijtimoiy pedagogikaning paydo boʻlishiga
ta’sir etgan madaniy-tarixiy va ijtimoiy-huquqiy omillar tahlil qilinadi.
Oʻzbekistonda ijtimoiy pedagogikaning tarixiy asoslari
Oʻzbekistonda ijtimoiy tarbiya qadimdan jamoaviylik, mahalliy boshqaruv va
diniy-ma’rifiy anʼanalarga tayanib kelgan. Quyidagi tarixiy bosqichlar ijtimoiy
pedagogikaning shakllanishiga muhim ta’sir koʻrsatgan:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–2_ Март –2025
84
Qadimgi davr va oʻrta asrlar
Qadimgi Turk xoqonligi, Soʻgʻdiyona va Xorazm madaniyatlarida bolalar
oilaviy hamda jamoaviy tarbiya orqali ulgʻaygan. Oʻrta asrlarda esa islom
taʼlimotining tarqalishi bilan madrasalar, maktablar va xonaqohlar ijtimoiy tarbiya
markazlariga aylangan. Imom al-Buxoriy, Imom Termiziy, Al-Fargʻoniy va Abu Nasr
Forobiy
kabi
allomalarning
pedagogik
qarashlari
keyinchalik
ijtimoiy
pedagogikaning rivojlanishiga ta’sir qilgan.
XIX-XX asr boshlarida jadidchilik harakati
Jadidchilik harakati taʼlim va tarbiyani modernizatsiya qilishga katta hissa
qoʻshdi. Munavvarqori Abdurashidxonov, Abdulla Avloniy, Behbudiy va Fitrat kabi
jadid mutafakkirlari ilm-fan, axloqiy tarbiya va jamoatchilik ta’sirining ahamiyatini
ta’kidladilar. Ular maktablarni isloh qilish, yangi taʼlim metodikalarini joriy etish
hamda milliy ongni shakllantirish tarafdori edilar.
Sovet davrida ijtimoiy pedagogikaning shakllanishi
Sovet davrida ijtimoiy pedagogikaning rivojlanishi davlat mafkurasi va
sotsialistik ta’lim tizimiga bogʻliq edi:
1920-30-yillarda bolalar tarbiyasi davlat tomonidan nazorat qilina
boshladi.
Maktab-internatlar,
pioner
va
komsomol
tashkilotlari
ijtimoiy
pedagogikaning tarkibiy qismi sifatida faoliyat yuritdi.
1950-80-yillarda pedagogika fani sotsialistik ideologiya asosida
shakllandi, lekin ijtimoiy pedagogika mustaqil fan sifatida alohida rivojlanmadi.
Pedagogik tadqiqotlar asosan ta’lim metodikasi va psixologik
yondashuvlarga asoslangan edi.
Mustaqillik davrida ijtimoiy pedagogikaning rivojlanishi
1991-yilda Oʻzbekiston mustaqillikka erishgach, ta’lim tizimida tub
oʻzgarishlar amalga oshirildi. Bu jarayonda ijtimoiy pedagogika quyidagi omillar
ta’sirida rivojlandi:
Huquqiy asoslar
1997-yilda qabul qilingan *"Ta’lim toʻgʻrisida"*gi Qonun va "Kadrlar
tayyorlash milliy dasturi" ijtimoiy pedagogikaning huquqiy asoslarini shakllantirdi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–2_ Март –2025
85
2019-yilda qabul qilingan *"Yoshlar siyosati toʻgʻrisida"*gi qonun
yoshlarga ijtimoiy-pedagogik yordam koʻrsatish masalalarini mustahkamladi.
Madaniy va ijtimoiy omillar
Mahalla institutining rivojlanishi ijtimoiy tarbiyada muhim oʻrin
egalladi.
Yoshlarni ma’naviy jihatdan rivojlantirish, oilaviy qadriyatlarni
mustahkamlash va diniy-ma’rifiy bilimlarni oshirish ijtimoiy pedagogikaning
tarkibiy qismiga aylandi.
Ijtimoiy pedagogikaning ilmiy-tadqiqot jihati
2000-yillardan boshlab Oʻzbekiston oliy taʼlim muassasalarida ijtimoiy
pedagogika boʻyicha ilmiy tadqiqotlar olib borilmoqda. Pedagogika fanining alohida
sohasi sifatida ijtimoiy pedagogika bo‘yicha darslik va o‘quv qo‘llanmalari ishlab
chiqildi.
Xulosa
Oʻzbekistonda ijtimoiy pedagogikaning shakllanishi uzoq tarixiy jarayonning
mahsuli boʻlib, uning rivojlanishiga madaniy-tarixiy, ijtimoiy va huquqiy omillar
katta ta’sir koʻrsatdi. An’anaviy tarbiya, diniy-ma’rifiy ta’limotlar, jadidchilik
harakati va zamonaviy ta’lim islohotlari ushbu sohaning rivojlanishiga xizmat qildi.
Mustaqillik yillarida esa ijtimoiy pedagogika milliy qadriyatlar va zamonaviy ta’lim
tamoyillari asosida rivojlanib, yoshlarning tarbiyasi va ijtimoiy rivojlanishida muhim
ahamiyat kasb etmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Sulaymon Amirqulovich Xaydarov. (2024). O’quvchilarni tarbiyashda ijtimoiy
fanlarni o’qitishni didaktik imkoniyatlari. SCIENCE AND EDUCATION
SCIENTIFIC JOURNAL. 5.1.B.271-275.
2. Хайдаров, С. (2023). Pedagogik faoliyatda oʼqituvchi oʼzida kompetentlik
sifatlarini shakillantirishi. Цифровизация современного образования: проблема и
решение, 1(1), 64–67.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–2_ Март –2025
86
3. Ҳайдаров, С. А. (2023). ТАРИХ ДАРСЛАРИДА САНЪАТ АСАРЛАРИДАН
ФОЙДАЛАНИШНИНГ УСУЛЛАРИ. Oriental renaissance: Innovative,
educational, natural and social sciences, 3(1/2), 92-96.
4. Xайдаров C. (2024). Spiritual influence on child education in families. Web of
Teachers: Inderscience Research. 2 (11). 203-205.
5. Xайдаров C. (2025). Oилаларда фарзанд тарбиясига руҳий таъсир ўтказиш.
Modern Education and Development. 3 (17). 23-27.
6. Khaydarov S.A. (2025). The role of the use of fine arts in teaching the history of
the country. Modern Education and Development. 3 (17). 28-33.
7. Xaydarov S.A. (2025). Ijtimoiy-gumanitar fanlarda raqamli metodlardan
foydalanish yo’llari. NEW RENAISSANCE international scientific journal. 2(1).
91-94.
8. Xaydarov S.A. (2025). Yoshlarda vatanparvarlik hissini tarbiyalashda Boburnoma
asariga ishlangan miniatyuralarning ahamiyati. Til va adabiyot.uz. 2.11-12.
