MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–2_ Март –2025
3
MAQOLA MAVZUSI: "NOTO‘LIQ OILADA BOLA SHAXSINI
SHAKLLANTIRISHNING IJTIMOIY-PEDAGOGIK TIZIMI"
University of Management end future technologies
UMFT S 312-22 PPo‘ guruh talabasi Djabbarova Mastura Sattarovna
Annotatsiya: Ushbu maqola noto‘liq oilalarda tarbiyalangan bolalar
shaxsiyatining shakllanish jarayonini o‘rganadi va bu jarayonda ijtimoiy-pedagogik
tizimning o‘rni va ahamiyatini tahlil qiladi. Noto‘liq oila sharoitida bola o‘zining
ijtimoiy va psixologik rivojlanishida ba'zi qiyinchiliklarga duch keladi. Shu sababli,
o‘qituvchilar, psixologlar, ijtimoiy xodimlar va boshqa mutaxassislar birgalikda
ishlashlari zarur. Maqolada, shuningdek, oilaviy ta’lim muhitining bolalar uchun
zarur shart-sharoitlarni yaratishdagi roli, pedagogik yondashuvlar, ijtimoiy
xizmatlar tizimining bolalar psixologiyasiga ta’siri, hamda shaxsiyatni
shakllantirishdagi muhim omillar haqida batafsil ma’lumot berilgan.
Kalit so'zlar: Noto‘liq oila. Bola shaxsini shakllantirish. Ijtimoiy-pedagogik
tizim. Pedagogik yordam. Psixologik yordam. Hissiy rivojlanish. Jamiyat va
stereotiplar. Oila va ta’lim tizimi. Ijtimoiy yordam. Bolalarning psixologik holati.
Ta’lim va tarbiya.Ijtimoiy moslashuv. O‘zini anglash. Pedagogik yondashuvlar.
Ijtimoiy xizmatlar
Kirish
:
Bola shaxsini shakllantirish – bu insonning to‘laqonli rivojlanishini ta'minlash
uchun zarur bo‘lgan uzoq muddatli jarayon bo‘lib, ayniqsa, uning ilk yillarida oila
muhitining roli juda katta ahamiyatga ega. Noto‘liq oila – bu o‘zining tarkibi bilan
ta’sirchan bo‘lgan, ota yoki ona tomonidan yoki ular tomonidan birgalikda
tarbiyalanayotgan bolalarning o‘qish va hayotdagi shaxsiy rivojlanishida ba'zi
muammolarni keltirib chiqarishi mumkin. Biroq, noto‘liq oilaning psixologik va
pedagogik omillarni e’tiborga olish orqali bu muammolarni bartaraf etish mumkin.
Asosiy
qism
:
Noto‘liq oilaning tarbiyaviy muhitiga ta’siri:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–2_ Март –2025
4
Noto‘liq oilada tarbiyalanayotgan bolalar ko‘pincha ota-ona bilan o‘tkazilgan
vaqtning cheklanganligi va hissiy qo‘llab-quvvatlashning yetishmasligi kabi
muammolarga duch keladilar. Bunday muhitda tarbiyalanuvchi bola, o‘zini
ishonchsiz va yolg‘iz his qilishi mumkin. Bundan tashqari, ota-ona tomonidan
birgalikda vaqt o‘tkazilmaslik, bolada noto‘g‘ri va noteng hissiy holatlar yaratishi
mumkin. Noto‘liq oila sharoitida bola ko‘proq himoya va e'tibor talab qiladi. Shu
sababli, bunday bolalarni tarbiyalashda muayyan pedagogik va psixologik usullarni
qo‘llash zarur.
Oila va ta’lim tizimining birgalikda ishlashining ahamiyati: Noto‘liq oila
sharoitida bola shaxsiyatini shakllantirishda oila va ta’lim tizimining hamkorligi juda
muhimdir. Ota-onalarning tarbiyaviy yondashuvlari, o‘qituvchilarning professional
yordami va ijtimoiy xodimlarning qo‘llab-quvvatlashi bolaning rivojlanishiga katta
ta’sir ko‘rsatadi.
Bola psixologiyasi va noto‘liq oiladagi bolalar:
Psixologik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, noto‘liq oilalarda o‘sgan bolalarda,
ko‘pincha, o‘ziga bo‘lgan ishonchsizlik, depressiya, xavotir va qo‘rquv holatlari
yuzaga keladi. Bunday bolalar o‘zlarini oiladagi boshqaruvdagi tizimlar yoki
muammolar tufayli o‘zlarining shaxsiy haq-huquqlarini va ehtiyojlarini erkin ifoda
eta olmaydilar. Shu bilan birga, oilada hissiy ko‘makning yetishmasligi, bola o‘zini
ajralgan va yolg‘iz his qilishiga olib kelishi mumkin.
Bolaning hissiy rivojlanishi: Psixologik jihatdan, bolalarda oiladagi nizolar
yoki ota-onaning ajralishi kabi holatlar, hissiy zaiflikni keltirib chiqarishi mumkin.
Bunday holatlar bolalarda stress va xavotirni oshiradi, bu esa ularda psixologik
muammolarni keltirib chiqaradi. Shuning uchun, ota-onalar va pedagoglar bolaning
psixologik holatiga doimiy e’tibor berishlari zarur.
Pedagogik tizim va yordamchi xizmatlarning roli:
Pedagogik yondashuvlar: O‘qituvchilar, pedagoglar va psixologlar bola
shaxsiyatini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Pedagogik tizimda bolaning
shaxsiy rivojlanishiga doimiy yordam ko‘rsatish zarur. Bunday bolalar uchun, avvalo,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–2_ Март –2025
5
ta’lim muassasalarida, ularning hissiy va intellektual ehtiyojlarini qondirishga
yo‘naltirilgan maxsus dasturlar mavjud bo‘lishi kerak.
Psixologik yordam: Noto‘liq oilalarda tarbiyalanayotgan bolalarga psixologik
yordam ko‘rsatish alohida ahamiyatga ega. Pedagogik tizim va psixologlar bolalar
bilan ish olib borish orqali ularga ijtimoiy va psixologik muammolarni hal qilishda
yordam berishlari lozim.
Masalan, ijtimoiy moslashuv, o‘zini anglash, emotsional barqarorlikni
ta’minlash kabi yo‘nalishlarda yordam berish mumkin.
Ijtimoiy-jamiyat muhitining roli:
Jamiyat va stereotiplar: Noto‘liq oiladagi bolalarga ijtimoiy diskriminatsiya
yoki stereotiplar asosida salbiy munosabatlar ko‘rsatilishi ularning o‘ziga bo‘lgan
ishonchining pasayishiga olib keladi. Shuning uchun, jamiyatda noto‘liq oilalarda
tarbiyalanayotgan bolalar uchun ijtimoiy yordamning kuchaytirilishi zarur.
Ijtimoiy yordam tizimlari: Ijtimoiy xizmatlar, davlat va xususiy tashkilotlar
noto‘liq oilalarda o‘sgan bolalarga psixologik va moliyaviy yordam ko‘rsatishi,
ularga turli ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash dasturlari orqali yordam berishi kerak. Bu
bolalar uchun ta’lim va tarbiya jarayonini yaxshilashga xizmat qiluvchi tizimni
tashkil etish muhimdir.
Noto‘liq oilada bola tarbiyasi va uning shaxsiyatini shakllantirish, ko‘plab
ijtimoiy va psixologik omillarni o‘z ichiga olgan murakkab jarayondir. Bunday
oilalarda bola psixologiyasi va ijtimoiy rivojlanishi ko‘plab muammolar bilan
to‘qnash kelishi mumkin. Noto‘liq oilaning bola shaxsini shakllantirishga ta'siri,
ularning tarbiyasi, psixologik holati va ijtimoiy rivojlanishiga qaratilgan
yondoshuvlarni chuqur o‘rganish zarur.
Noto‘liq oilaning ta'rifi va turlari
Noto‘liq oila – bu ota yoki ona va bolalar o‘rtasidagi ijtimoiy o‘zaro
munosabatlar turli sabablarga ko‘ra buzilgan oila shaklidir. Bu turdagi oilalar ayrim
hollarda ota yoki ona tomonidan tug‘ilgan bola bilan yolg‘iz qoldirilgan yoki ota-ona
orasidagi ajrim, xatoliklar yoki boshqa noxush holatlar tufayli shakllanadi. Noto‘liq
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–2_ Март –2025
6
oilalar, ko‘pincha jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy holati, madaniyati va boshqa
omillarga ta'sir qiladi.
Bunday oilaning turlari quyidagilarga bo‘linishi mumkin:
Ona yoki otaning yo‘qligi: Bu oilada bolalar faqat bitta ota yoki onaga ta'lim-
tarbiya olib keladilar. Ota-ona o‘rtasida ajrim, ajralish, yoki ota-onaning birining
vafoti bunga sabab bo‘lishi mumkin.
Ota-ona orasida muammolar: Noto‘liq oila ko‘pincha ota va ona o‘rtasidagi
muammolar, farqli nuqtai nazar yoki nikohdagi ijtimoiy tahdidlar bilan bog‘liq.
Noto‘liq oilaning bola shaxsiga ta'siri
Noto‘liq oilada tarbiyalangan bolalar ko‘pincha ijtimoiy va psixologik
muammolarga duch kelishadi. Ularning o‘zini-o‘zi anglash jarayoni, o‘zligini
shakllantirish, va hayotga bo‘lgan qarashlari bunday oilada yashash jarayonida o‘ziga
xos tarzda rivojlanadi. Ba'zi asosiy ta'sirlar quyidagilardan iborat:
Psixologik muammolar: Bola ota yoki onaning yo‘qligi yoki oiladagi nizo
natijasida psixologik muammolarga duch kelishi mumkin. Bu bolalarning o‘ziga
bo‘lgan ishonchini kamaytirishi, depressiya, xavotirlik, o‘zini tazyiqqa solish kabi
holatlar yuzaga kelishi mumkin.
Ijtimoiy o‘zgarishlar: Noto‘liq oilada bola o‘zining ijtimoiy rolini aniq
shakllantira olmaydi. Ota yoki ona etishmasligi sababli bolaning ijtimoiy va shaxsiy
aloqalari qiyinlashadi. Bu bola jamoa ichida o‘z o‘rnini topishda qiyinchiliklarga olib
kelishi mumkin.
Tarbiyaning noan'anaviyligi: Noto‘liq oilada bola bir ota-ona tomonidan
tarbiyalansa, ba'zida o‘zgacha va noan'anaviy pedagogik yondoshuvlar qo‘llanilishi
mumkin. Bu bola tarbiyasida tasavvur qilinmagan qarama-qarshiliklarni yuzaga
keltiradi.
Vaziyatni yengish strategiyalari: Bunday oilalarda bolalar ko‘pincha ota-ona
muammolariga qaramay, o‘zini saqlash va moslashish usullarini o‘rganadilar. Ba'zi
bolalar o‘zlarini to‘liqroq his qilish uchun o‘zini faolroq yoki ajralib turadigan tarzda
ko‘rsatishi mumkin.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–2_ Март –2025
7
Ijtimoiy-pedagogik tizimning roli :
Bola shaxsining shakllanishi jarayonida ijtimoiy-pedagogik tizimning o‘rni
nihoyatda katta. Bu tizimda ota-ona, ta'lim muassasalari, jamiyat va boshqa ijtimoiy
institutlar alohida rol o‘ynaydi.
Ota-ona tarbiyasi: Ota yoki ona, bola tarbiyasida asosiy o‘rinni egallaydi.
Shuning uchun ularning o‘zaro munosabatlari va bola bilan o‘zaro muloqoti bola
psixologiyasi va tarbiyasida katta ahamiyatga ega.
Ta'lim tizimi: Noto‘liq oilada bola ta'lim muassasasiga kirganida,
o‘qituvchilar va psixologlar uning psixologik va ijtimoiy holatini inobatga olgan
holda individual yondashuvlar qo‘llashlari lozim. O‘qituvchi bola bilan do‘stona va
qo‘llab-quvvatlovchi munosabatda bo‘lishi, unga yordam berishi kerak.
Xulosa
:
Noto‘liq oilada bola shaxsini shakllantirishning ijtimoiy-pedagogik tizimi
ko‘p jihatdan o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Bu tizim, nafaqat oila, balki jamiyat,
ta’lim tizimi va psixologik yondashuvlar o‘rtasidagi birgalikda amalga oshiriladigan
kompleks yondashuvlarni talab qiladi. Shaxsiyatni shakllantirishda muammolarni hal
qilish uchun ta’lim muassasalari, psixologlar va ijtimoiy xizmatlar birgalikda
samarali ish olib borishlari zarur. Bu jarayonlarda bolaning individual ehtiyojlari va
ijtimoiy holatini inobatga olish alohida ahamiyatga ega.
ADABIYOTLAR
:
1Xo‘jaev, M. (2017). Oila va bolalar: Tarbiyaviy yondashuvlar. Toshkent:
O‘zbekiston Yozuvchilar Uyi.
2.Rasulova, S. (2015). Ijtimoiy-pedagogik xizmatlar va bolalarning psixologik
sog‘lomligi. Toshkent: Fan va Texnologiya.
3.Shakirova, D. (2016). Noto‘liq oilada tarbiyalangan bolalar va ijtimoiy yordam.
Toshkent: Noshir.
