MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–1_ Март –2025
172
SHAXS RIVOJLANISHIDA OILANING O'RNI
Rajabova Gulzoda Akmal qizi - Nizomiy nomidagi Toshkent davlat
pedagogika universiteti, Maktabgacha ta’lim pedagogikasi va psixologiyasi
yo'nalishi 2-kurs talabasi
Annotatsiya: Ushbu maqolada shaxs rivojlanishi uchun oila qanchalik
muhim o'rin kasb etishi haqida yoritilgan
Kalit so'zlar: shaxs, ijtimoiylashuv, oila, jamiyat, rivojlanish
Oila insonning shakllanishida va rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi. Bolaning
ilk tarbiyasi aynan oilada boshlanadi va uning shaxsiyati, dunyoqarashi, axloqiy
qarashlari shu yerda shakllanadi. Oilaning muhiti, undagi munosabatlar, ota-onaning
bolaga nisbatan munosabati uning kelajakdagi hayoti, ijtimoiy muhitga moslashuvi
va muvaffaqiyati uchun asos yaratadi.Oila – birlamchi tarbiya muhitidir. Bola
hayotining ilk yillarida oila unga nafaqat jismoniy g‘amxo‘rlik qiladi, balki ma’naviy
va axloqiy qadriyatlarni ham singdiradi. Ota-ona va yaqin qarindoshlarning hulq-
atvori, gap-so‘zlari va harakatlari bolaning ongiga ta’sir qilib, uning xulq-atvorini
shakllantiradi. Shu sababli, oilada sog‘lom muhit yaratilishi bolaning barkamol shaxs
bo‘lib ulg‘ayishida muhim ahamiyatga ega.Ota-onalar bolaning asosiy tarbiyachisi
hisoblanadi. Ularning mehribonligi, e’tibori va farzandiga nisbatan qo‘llaydigan
tarbiya usullari bolaning o‘ziga bo‘lgan ishonchini oshiradi yoki aksincha, unga
salbiy ta’sir qilishi mumkin. Masalan, haddan tashqari qattiqqo‘llik yoki befarqlik
bolada qo‘rquv, o‘ziga ishonchsizlik yoki agressivlik kabi hissiyotlarni rivojlantirishi
mumkin. Shuning uchun ham ota-onalar bolalar bilan muloqotda muvozanatni
saqlashlari, ularga mehribonlik va adolat bilan yondashishlari muhimdir.Bola oilada
qanday tarbiya ko‘rsa, kelajakda jamiyatga shunday moslashadi. Agar u oilada
hurmat, adolat, hamkorlik kabi qadriyatlarni o‘rganib ulg‘aysa, kelajakda ijtimoiy
munosabatlarda ham bularni qo‘llaydi. Aksincha, oilada zo‘ravonlik, kelishmovchilik
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–1_ Март –2025
173
yoki befarqlik bo‘lsa, bola bunday muhitni normal deb qabul qilib, jamiyatga
moslashishda qiyinchiliklarga duch kelishi mumkin.Oila – jamiyatning eng kichik
bo‘g‘ini bo‘lishiga qaramay, inson hayotidagi eng muhim muhit hisoblanadi. Har bir
insonning shaxsiyati, hayotga bo‘lgan qarashlari, axloqiy tamoyillari va kelajakdagi
muvaffaqiyatlari ko‘p jihatdan uning oilaviy muhitiga bog‘liq bo‘ladi. Oila bola
hayotining ilk kunlaridan boshlab uni tarbiyalaydi, dunyoqarashini shakllantiradi va
ijtimoiy muhitga moslashishiga yordam beradi. Shu sababli, oilaning bola
tarbiyasidagi va umuman inson shaxsini shakllantirishdagi o‘rni beqiyosdir.Bola ilk
bor dunyoni o‘z oilasi orqali taniydi. Uning gapirish odatlari, muomala qilish uslubi
va axloqiy qadriyatlari oilada shakllanadi. Ota-onalar va boshqa oila a’zolarining
hulq-atvori, ularning bir-biriga bo‘lgan munosabati bolaga bevosita ta’sir qiladi.
Agar oilada mehr-oqibat, hurmat va o‘zaro tushunish bo‘lsa, bola ham
shunday qadriyatlarni o‘zlashtirib, kelajakda ana shu fazilatlarni jamiyatda namoyon
qiladi.Boshqa tomondan, oilada zo‘ravonlik, befarqlik yoki noto‘g‘ri tarbiya usullari
mavjud bo‘lsa, bola ham shunday muhitni normal deb qabul qiladi va kelajakda o‘z
hayotida ham shunga mos harakat qiladi. Shuning uchun ota-onalar o‘zlarining har
bir harakati bilan bolaga ijobiy o‘rnak bo‘lishlari kerak.Ota-ona – bolaning hayotdagi
birinchi o‘qituvchisi. Ularning farzand bilan qanday muloqot qilishi, unga qanday
e’tibor berishi va qanday tarbiya usulini qo‘llashi bolaning butun hayotiga ta’sir
qiladi. Psixologlarning fikriga ko‘ra, ota-onalar quyidagi tarbiya usullaridan
foydalanadilar.
Demokratik tarbiya – bu uslubda ota-ona bolani tushunishga harakat qiladi,
uning fikrini hurmat qiladi va unga tanlov erkinligi beradi. Bu usul bola mustaqil va
o‘ziga ishongan shaxs bo‘lib ulg‘ayishiga yordam beradi.Avtoritar tarbiya – bunda
ota-ona boladan shartsiz itoatni talab qiladi. Bunday tarbiya usuli bolada qo‘rquv,
ishonchsizlik yoki norozilik hissini shakllantirishi mumkin.Liberal tarbiya – ota-ona
bolaga to‘liq erkinlik beradi, uni deyarli cheklamaydi. Bu uslub bola o‘zini nazorat
qila olmasligiga, mas’uliyatsizlikka olib kelishi mumkin.Beparvo tarbiya – ota-ona
bolaga yetarli e’tibor qaratmaydi, uni o‘zi bilan yolg‘iz qoldiradi. Bu esa bolada o‘zini
keraksiz deb his qilishiga sabab bo‘lishi mumkin.Eng maqbul tarbiya usuli bu
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–1_ Март –2025
174
demokratik yondashuv bo‘lib, unda ota-ona va farzand o‘rtasida ochiq muloqot
bo‘ladi, bolaga yetarli erkinlik va mas’uliyat yuklanadi.Oiladagi psixologik muhit
bolaning hissiy rivojlanishiga bevosita ta’sir qiladi. Agar oila a’zolari bir-birini
hurmat qilishsa, bir-biriga e’tiborli bo‘lishsa va mehribonlik ko‘rsatsa, bu bolada
ishonch hissini shakllantiradi. Aksincha, doimiy janjallar, stress va befarqlik bolada
xavotir, depressiya va asabiylikni keltirib chiqarishi mumkin.
Oila muhitining ijobiy bo‘lishi uchun ota-onalar quyidagilarga e’tibor
qaratishlari kerak:
Bolaga yetarli vaqt ajratish
Uni diqqat bilan tinglash va tushunishga harakat qilish
Muammolarni hurmat bilan muhokama qilish
Jismoniy va ruhiy jazolardan qochish
Mehribonlik va sabr-toqat ko‘rsatish
Oilaning ta’lim va bilimga ta’siri
Ota-onaning ta’limga bo‘lgan munosabati bolaga ham ta’sir qiladi. Agar
oilada ilm-fan, kitob o‘qish va o‘rganishga qiziqish bo‘lsa, bola ham bilim olishga
intiladi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, ota-onasi ta’limga jiddiy yondashgan bolalar
maktabda yaxshi natijalarga erishishadi.Ota-onalar farzandining bilim olishida
quyidagi jihatlarga e’tibor berishlari kerak:Uni o‘qishga va izlanishga rag‘batlantirish
Yaxshi natijalari uchun rag‘batlantirish va qo‘llab-quvvatlash.
Uy vazifalarini bajarishda yordam berish, lekin o‘rniga bajarmaslik.
Uning qiziqishlariga mos ravishda qo‘shimcha materiallar bilan
ta’minlash.
Ijtimoiy moslashuv va jamiyatga qo‘shilish.
Bola oilada qanday tarbiya ko‘rsa, kelajakda jamiyatda ham shunday
munosabatlarga amal qiladi. Agar u oilada hurmat, adolat va mehrni his qilib o‘ssa,
jamiyatda ham xuddi shunday fazilatlarni qo‘llaydi. Aksincha, oilada qo‘pol
muomala, zo‘ravonlik va befarqlik bo‘lsa, bola ham bunday hulq-atvorni o‘rganishi
mumkin.
Bolani jamiyatga moslashishida ota-onalar unga:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–1_ Март –2025
175
Yaxshi hulq-atvor namunasini ko‘rsatish
Jamiyatdagi qoidalarga rioya qilishni o‘rgatish
Do‘stlar va tengdoshlar bilan to‘g‘ri munosabat o‘rnatishga yordam berish
Ijtimoiy faoliyatlarda ishtirok etishga rag‘batlantirish kabi jihatlarni
o‘rgatishlari kerak.
Xulosa:
Oila – insonning birinchi tarbiya maktabi bo‘lib, shaxs rivojlanishida
hal qiluvchi o‘rin tutadi. Ota-onalar farzandlariga mehribonlik, e’tibor va to‘g‘ri
tarbiya bersalar, ular jamiyat uchun foydali inson bo‘lib yetishadilar. Oiladagi
sog‘lom muhit, yaxshi munosabatlar va ta’limga bo‘lgan ijobiy munosabat
farzandning kelajakdagi hayotida muvaffaqiyatli bo‘lishiga asos yaratadi. Shu bois
har bir ota-ona oilaviy muhitni yaxshilashga intilishi lozim, chunki farzand tarbiyasi
nafaqat oila, balki butun jamiyat kelajagi uchun muhimdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Abdullayeva, M. (2019). Pedagogika va psixologiya asoslari. Toshkent:
O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi.
2.
Akramova, D. (2022). Bo’lajak pedagog-psixologlarning maktabgacha ta’lim
tizimidagi faoliyati.
Science and innovation
,
1
(B8), 322-326.
3. Akramova, D. (2022). Oliy ta’lim muassalari talabalarida pedagogik-psixologik
moslashuvchanlikni mazmun mohiyati.
Science and innovation
,
1
(B8), 2150-2153.
4. Акрамова, Д. Э. (2023). СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ ТЕХНОЛОГИЙ
РАЗВИТИЯ МЕХАНИЗМОВ ПЕДАГОГИЧЕСКОЙ И ПСИХОЛОГИЧЕСКОЙ
ГИБКОСТИ
У
СТУДЕНТОВ
КАК
ПРОБЛЕМА
СОВРЕМЕННОСТИ.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В
МИРЕ
,
13
(8), 19-23.
5. Akramova, D. E. qizi Suvonqulova, MD (2023, January). RIVOJLANTIRUVCHI
MARKAZLARDA BOLALARNI MAKTABGA TAYYORLASH VA MILLIY
QADRIYATLAR NAMUNALARIDAN FOYDALANISHNING AFZALLIGI.
In
INTERNATIONAL CONFERENCES
(Vol. 1, No. 2, pp. 393-396).
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–1_ Март –2025
176
6. Akramova, D. E. qizi Azimova, XD (2023, January). MAKTABGACHA TA’LIM
YO ‘NALISHI TALABALARIDA IJODIY TAFAKKURNI RIVOJLANTIRISH
METODIKASI. In
INTERNATIONAL CONFERENCES
(Vol. 1, No. 2, pp. 382-385).
7.
Ergashevna,
A.
D.
(2023).
TARBIYALANUVCHILARDA
MOSLASHUVCHANLIK
MEHANIZMLARINI
TAKOMILLASHTIRISH
DOLZARB MUAMMO SIFATIDA.
Journal of new century innovations
,
23
(2), 169-
173.
8. Акрамова, Д. Э., & Йўлдошева, Н. (2023). ТАРБИЯ МЕТОДЛАРИ
МАЖМУИ. In
INTERNATIONAL CONFERENCES
(Vol. 1, No. 2, pp. 362-364).
9. Акрамова, Д. Э., & Бобомуродова, О. Б. (2023). ТАРБИЯ МЕТОДЛАРИ ВА
УСУЛЛАРИ ҲАҚИДА ТУШУНЧА. In
INTERNATIONAL CONFERENCES
(Vol.
1, No. 2, pp. 352-354).
10.
Akramova,
D.
(2022).
ACTIVITIES
OF
FUTURE
TEACHERS-
PSYCHOLOGISTS IN THE SYSTEM OF PRESCHOOL EDUCATION.
Science
and Innovation
,
1
(8), 322-326.
11. Акрамова, Д. Э. қизи Давронова, ЖС (2023, January). ТАРБИЯ ТИЗИМИ ВА
УНИНГ ТАРКИБИЙ ҚИСМЛАРИ. In
INTERNATIONAL CONFERENCES
(Vol.
1, No. 2, pp. 358-361).
12. Акрамова, Д. Э. қизи Бозорбоева, ДА (2023, January). ЖАМОА–ТАРБИЯ
ОБЪЕКТИ
ВА
СУБЪЕКТИ
СИФАТИДА.
In
INTERNATIONAL
CONFERENCES
(Vol. 1, No. 2, pp. 355-357).
13. Ergashevna, A. D. (2025). THEORETICAL FOUNDATIONS FOR THE
DEVELOPMENT OF SOCIALIZATION IN SCHOOLCHILDREN OF THE
PREPARATORY GROUP.
SHOKH LIBRARY
.
14. Ibraimov, X., & Akramova, D. (2023). DIDACTIC CHARACTERISTICS OF
COMMUNICATIVE
TRAINING
IN
ENGLISH
LANGUAGE
TEACHING.
Science and innovation
,
2
(B11), 357-361.
