MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
398
ASHTARXONIY HUKMDORLAR DAVRIDA TA’LIM TIZIMIGA
E’TIBOR
Nargiza Isomiddinova Xusniddin qizi
Buxoro davlat universiteti “Tarixshunoslik, manbashunoslik
va ilmiy tadqiqot usullari’ mutaxasisligi 2-bosqich magistranti
nargizaisomiddinova4@gmail.com
Feruza Bobojonova Xayatovna
BuxDU Buxoro tarixi kafedrasi dotsenti, tarix fanlari nomzodi
ANNOTATSIYA: Ushbu maqolada Buxoro xonligida Ashtarxoniylar
davlatining hokimyat tepasiga kelishi, ilm-fan, madaniyat va san’at borasidagi
tushunchalar,
ilmiy-madaniy
hayotining
shakllanishi
va
rivojlanishida
hukmdorlarning ahamiyati, Ashtarxoniy hukmdorlar faoliyati, maktab, masjid,
madrasalarning qurulishi va faoliyati, bu davrda yaratilgan asarlar, Buxoro xonligida
XVII asrdagi ta’lim tizimidagi yutuqlar va kamchiliklar haqida fikrlar va xulosalar
yoritilgan.
Kalit so’zlar: Ashtarxoniylar, masjid, madrasa, ilm-fan, she’riyat, san’at,
madaniyat, obida,, asar, arab tili, diniy bilimlar, dunyoviy bilimlar, fan, tarix,
husnixat, handasa, ilmi nujum, joniylar, kutubxona.
АННОТАЦИЯ: В статье рассматриваются возвышение Аштаранского
ханства к власти в Бухарском ханстве, понятия о науке, культуре и искусстве,
значение правителей в становлении и развитии научной и культурной жизни,
деятельность правителей Аштаранского ханства, строительство и
функционирование школ, мечетей и медресе, произведения, созданные в этот
период, а также размышления и выводы о достижениях и недостатках
системы образования в Бухарском ханстве в XVII веке.
Ключевые слова: Аштарханиды, мечеть, медресе, наука, поэзия,
искусство, культура, памятник, произведение, арабский язык, религиозные
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
399
знания, светские знания, наука, история, каллиграфия, чистописание,
астрология, души, библиотека.
KIRISH
Shayboniylar Buxoroda 1598-yilgacha hukmronlik qildilar keyin esa
hokimiyatga joniylar keladi. Ular Jo’jining o’g’li O’rda avlodidan bo’lib,
shayboniylarga ona tarafdan qarindosh edi. Lekin ayrim manbalarda Ashtarxoniylar
sulolasi Jo’jixonning o’n uchinchi o’g’li To’qay Temurga borib taqaladi. Jo’jixonning
katta o’g’li Botuxon To’qay Temurga 14 ulusni mulk qilib
bergan degan fikrlar ham mavjud. Shunday qilib 1601-yilda Buxoro xonligida
hokimiyat yangi sulola-ko’p hollarda joniylar(Joni Muhammad nomidan) yoki
ashtarxoniylar (kelib chiqish o’rni bo’yicha) degan nom bilan yuritilgan To’qay Temur
sulolasiga o’tdi.
Ba’zi manbalarda aytilishicha Buxoro taxtiga Boqi Muhammadxon o’z otasi
Jonibek Muhammadxonni o’tqazgan va uning nomidan tangalar ham zabt qildirgan,
biroq Jonibek Muhammad Buxoro taxtidan voz kechgan. Buning asosiy sababi
hokimiyatning qonuniyligi edi. Ashtarxoniylar hukmdorlari ham o’zlaridan oldingi
sulola vakillari – temuriylar, shayboniylar singari ilm-fan va madaniyatga e’tiborli
bo’lishgan.
1
Dastlabki hukmdorlarning boshqaruvi davrida saroy hayotida
shayboniylar davri nasri va nazmi ta’siri sezilib turdi.
Ayni vaqtda ushbu sulola vakillaridan ham bir qator yetuk shoir, olim-fuzalo
shaxslar yetishib chiqqan edi. Bularga misol qilib Imomqulixon va Nodir
Muhammadning o’g’li shahzoda Qosim Muhammad Sulton, Abdulazizxon,
Subxonqulixon va boshqalarni keltirish joizdir. XVII asr boshlarida Buxoro xonligida
hokimiyatga kelgan ashtarxoniylar sulolasi davrida o’zaro ichki ziddiyatlar, tinimsiz
urushlar va siyosiy parokandalik avj oladi. Bunday jarayonlar esa albatta, mana’viy-
ma’rifiy va madaniy hayotga o’z salbiy ta’sirini ko’rsatmasdan qolmadi. Shuningdek,
bu davrda diniy mutaassiblik va ommaning diniy aqidalarga so’zsiz itoat etish
talablarining kuchayishi ham ilm-fan rivojiga salbiy ta’sir o’tkazgan. Shunday
bo’lishiga qaramasdan, murakkab diniy va siyosiy vaziyat ashtarxoniylar davrida
1
Hamidov H. XVI-XIX asrlar yurtimiz madaniyati tarixidan lavhalar. T.: Fan, 2009. 75-bet.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
400
maorif, ilm-fan va madaniyat rivojini to’xtatib qola olmagan. Bu davr ilm-faniga
Mahmud ibn Vali, Muhammad Sharif Buxoriy, Muhammad Yusuf Munshiy,
Muhammad Amin Buxoriy, Muhammad Zamon Buxoriy Abdurahmon Tole kabi ilm
fan namoyondalari bilan bir qatorda ashtarxoniy hukmdorlari ham ulkan hissa
qo’shganlar. Shunday hukmdorlardan biri ashatarxoniy Subhonqulixondir.
ADABIYOTLAR VA MANBALAR
XVII-XVIII asr boshlari ya’ni Ashtarxoniylar sulolasi hukmronligi tarixini
bayon etuvchi Muhammad Amin Buxoriyning “Ubaydullanoma”, Muhammad ibn
Muhammad Zamon Buxoriyning “Muhit ut-tavorix” (Tarixlar dengizi), Abdurahmon
Tole’ning “Abulfayzxon tarixi”, Muhammad Yusuf Munishiyning “Muqimxon tarixi”
asarlari shu davrning mahsulidir. Bundan tashqari Mahmud ibn Vali ( “Bahr-ul asror”),
Xoja Samandar Termiziyning “Dastur al-muluk” asari, Mir Muhammad Amin
Buxoriyning “Ubaydullanoma”, Muhammad Vafo Karmanagiyning “Tuhfat ul-
xoniy”, Abdurahmon Davlatning “Tarixi Abulfayzxon” kabi tarixiy asarlari yaratildi.
Subhonqulixonning zamondoshi shoir Turdi (1702-y vafot etgan) ning ijodi o‘ziga
xosligi bilan ajralib turadi.
Xoja Samandar Termiziyning “Dastur ul-mulk” (Podshohlar uchun dastur)
asarini Subhonqulixon davri davlatchiligi tarixi va tuzumi haqidagi asardir.
Mutribiyning “Tazkirat ush-muaro” Salexo Samarqandiyning “Muzakkir ul-ashob”
(1602-y), Mulla Sodiq Samarqandiyning “Riyoz ush-shuaro” kabi tazkiralarida davr
ilmiy muhiti haqida keng tasavvur beradi.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Buxoro xonligida Abdulazizxon hukmronligi davrida ma’naviy madaniy
hayotda ijobiy siljishlar yuz beradi.
2
Olimlarga hurmat , shoirlarga iltifot , tasavvuf
ahliga muruvvat ko’rsatish xonga xos xislat bo’lgan. O’z davrining diniy ilmlaridan
xabardor bo’lgan Abdulazizxon Buxoroning taniqli faqihlaridan biri Mavlono
Nasriddin Buxoriydan musulmon huquqshunosligi bo’yicha saboq olgan. Shuning
natijasi o’laroq u fatvo berish hyquqiga ham ega bo’lgan.
3
Tariqatda esa Mhdumi
2
Arminiy vamberi. Buxoro yoxud Movorounnahr tarixi. 2-qism. T.: Info capital group, 2019. 133-bet.
3
To’rayev H. Ashtarxoniy Abdulazizxon. // Buxoro mavjlari. 4-son, 2008. 40-bet.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
401
A’zam avlodlaridan biri Hoji Abdulg’afforning muridi sanalgan.
4
Abdulazizxon ilm –
fan ravnaqiga hissa qo’shish maqsadida 1652-1654-yillarda Buxoroda 84 hujradan
iborat yirik madrasa barpo etgan. Ulug’bek madrasasi (1417)ning ro’parasida
joylashgan bu ilm maskani memoriy jihatdan o’z davrining nodir obidasi hisoblangan.
Uning me’mori Mimxoqon ibn Xoja Muhammadamin bo’lgan. Madrasaning ichki va
tashqi qismi saroy me’mori Muhammad Solih va masjid bezakchisi koshinkor
Mavlono Muhammad Amin xattot tomonidan suls yozuvi bilan bezatilgan.
5
Undagi marmar taxtachalar, qimmatbaho koshin bezaklar, nafis ganchkor
gumbazlar, ushbu davr me’morchiligida ham yetakchi an’analar saqlanib
qolganligidan dalolat beradi. Aftidan bu binoni qurgan me’mor yangi binolar shakli va
bezaklari jihatdan sodda Ulug’bek madrasasini orqada qoldirib ketishni maqsad qilgan.
Inshootning bezaklari ichida Xoja Zayniddin masjidi va Baland masjidi naqshlarida
mavjud bo’lgan “kundal”ga tilla suvi yurutilgan. Bu naqshlarning ishlanish usulida
Xitoy san’atining shubhasiz ta’sirini namoyon qiluvchi oq asosga ko’k bo’yoq bilan
gullar chizish usulini ham, daraxtlari va xayoliy imoratlari bilan Hindiston
me’morchiligini eslatib turuvchi parchalar mavjudligini ham ko’rish mumkin.
6
Tarixiy
manbalarda aytilishicha, Abdulazizxon o’zi qurdirgan mazkur madrasada
zamonasining yetuk allomasi mavlono Muhammad Sharif al-Buxoriy al-A’laviydan
tehsil olgan.
7
Abdulazizxon hukmronlik qilgan davrda Registonning shimoliy
tomonida bozori go’sfand (qo’y bozori) bor ediki, xon uning o’rnida katta madrasa
bino qurdirgan. Shuning uchun ham XX asr boshlarigacha bu hudud “Madrasayi bozori
go’sfand” deb atalganligi ( bu madrasa 1930-1940-yillarda vayron qilingan) ma’lum.
Shuningddek Abdulazizxon bir qancha inshootlar qurish va ta’mirlash bilan birga
shaharning Shayx Jalol va Qorako’l darvozalari orasida joylashjan Jo’ybordagi Jome
masjidini ta’mir qildirgan.
8
Bundan tashqari Abdulazizxon davrida XVII asrning
ikkinchi yarmida Buxoroning janubi-g’arbiy qismida bir qancha qurulish inshootlari
4
Жуманазар А. Бухоро таълим тизими тарихи. Т.: Академнашр, 2017. 147-б..
5
Жуманазар А. Бухоро таълим тизими тарихи. Т.: Академнашр, 2017. 149-б..
6
Hamidov H. XVI-XIX asrlar yurtimiz madaniyati tarixidan lavhalar. T.: Fan, 2009. 73-74-bet.
7
Muhammad Amin Buxoriy. Muhit at-tavorix. / Fors tilidan tarjima, kirish va izohlar muallifi D.Y.Yusupova va
U.Hamroyev. T.: Fan, 2020. 16-bet.
8
Mirzo Salimbek. Kashko’li Salimiy. Tavorixi muttaqadamin va muattaaxirin. / Fors tilidan tarjima va izohlar muallifi
N. Yo’ldoshev. Buxoro: Buxoro nashriyoti, 2003. 279-bet.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
402
qurulib bitkaziladi. 1654-1655-yillarda bunyod etilgan Xiyobon madrasasi, 1670-
1671-yillarda qurilgan Jo’ybori Kalon madrasalarini bunga misol keltirish mumkin.
9
Abdulazizxon aniq fanlardan matematika sohasining ham o’tkir bilimdoni bo’lgan. Bu
haqida o’sha davrda Eronga tashrif buyurgan polyak elchisi quyidagicha fikr bildirib
o’tgan: “Abdulazizxon turli fan sohalarida, ayniqsa, matematika sohasida olim odam
bo’lgan. Xon hatto adabiy ijod bilan ham shug’ullanib turgan”.
10
XVII asrda naqshbandiya tariqatining favqulodda yangi qudratli to’lqini paydo
bo’ladi. Ayniqsa, Shayx Ahmad Sirhindiy o’z davrida ilm-fan va tariqatda erishgan
yuksak maqomi uchun “mujadddidi alfi soniy” ( Ikkinchi mingyillikda dinni
ysngilovchi, kuchaytiruvchi) nomini oladi. Shu sababdan u amal qilayotgan
naqshbandiya tariqati Hindistonda mujaddidiya-naqshbandiya nomini oladi. Bu
jarayondan Abdulazizxon ham juda yaxshi xabardor edi. UU Hindiston mashoyixlari
bilan aloqa bog’laydi. Abdulazizxon o’z yurtida ham ilm-fan va e’tiqodni rivojlantirish
maqsadida ularning orasidan Hoji Muhammad Habibulloh al-Buxoriyni (u So’fi
Olloyorning ustozi bo’lgan) Buxoroga taklif qiladi va shu tarzda bu yerda mujaddidiya-
naqshbandiya tariqati paydo bo’ladi.
11
Veyriyalik sayyoh va sharqshunos
A.Vamberining yozishicha, Abdulazizxon doimo o’z yonida Imom al-Buxoriyning
asarlarini olib yurgan va ularni mutolaa qilishni yaxshi ko’rgan.
12
Abdulazizxon davrida xattotlik san’ati ham ma’lum ravnaqqa erishgan bo’lib,
Buxoroda o’z davrining mashhur xattotlari faoliyat ko’rsatgan.Xususan, xattoyt
Mavlono Hoji Yodgorning ijodi gullab yashnagan. U saroy kutubxonasida ko’plab
kitoblarni qayta ko’chiradi, turli qit’alar yozadi. Abdulazizxon topshirig’i bilan Hofiz
Sheroziy devonini qunt bilan yeti yil mobaynida qayta ko’chiradi. Aynan shu nusxa
Eron hukmdori shoh Sulaymonga (1667-1694) tuhfa tariqasida yuborilgan. Shoh
Sulaymon Abdulazizxon tomonidan yuborilgan boshqa qimmatbaho narsalarga e’tibor
bermasdan, faqat shu kitobga mahliyo bo’lib, shunday degan edi: “Abdulazizxon butun
dunyoning ne’matlarini shu birgina kitobga jo aylab, menga jo’natibdi”.
13
9
Баракаев Ж., Ҳайдаров Й. Бухоро тарихи. Т.: Ўқитувчи, 1991. 79-80-б.
10
To’rayev H. Buxoro tarixi. – Buxoro: Durdona. 2020.-B.175-bet.
11
Жуманазар А. Бухоро таълим тизими тарихи. Т.: Академнашр, 2017. 146-б.
12
Arminiy vamberi. Buxoro yoxud Movorounnahr tarixi. 2-qism. T.: Info capital group, 2019. 133-bet.
13
To’rayev H. Ashtarxoniy Abdulazizxon. // Buxoro mavjlari. 4-son, 2008. 40-bet.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
403
Abdulazizxon o’z davrining yuqori darajadagi ma’lumotli kishisi bo’lib,
nazmga ixlosi va qobiliyati yaxshi edi. U o’z ismi negizida “Aziziy” taxallusi bilan ijod
qilgan. Go’zal she’rlar yozgan, hatto haj ziyorati davomida g’oyat go’zal bir nechta
masnaviylar yozgan. Shoirlarga esa ehtiromi baland bo’lgan. Manbalardan birida
aytilishicha, Abdulazizxon zamondoshlaridan bo’lgan bir shoir xonning semizligi
haqida istehzoli she’r yozganida, she’r mazminidan xabar topgan Abdulazizxon shoirni
chaqirtirgan. Bundan qo’rqib ketgan v axon qarshisida titrab turgan shoirga qarata u:
“Mening haqimda haqorotomuz she’r yozganingni eshitdim, boshqalar haqida unday
dema, yo’qsa sening uchun og’ir bo’lur’ degan. So’ngra xon shoirga 10 ming dinor va
to’n berishga amr qilgan. Bu munosabatga nisbatan shoir xonga qarata “Ey hukmdor,
oliyjanobligingiz bilan meni bu darajada uyalturguncha, gavdamni 10 ming parchaga
bo’lib tashlashga amr etsangiz yaxshiroq edi" degan ekan.
14
U nastaliq xatlarida
yozishni, maktub va insho mashqini zamonasining eng sara allomalaridan o’rgangan.
Keyinchalik, oliy hukmdor darajasiga yetishganda, Hindiston, Eron, Rumga xoh
forsiy, xoh Turkiyda bo’lsin, noma bitiklarkan, ularni o’zi tahrir qilib, yoqmasa
shaxsan o’zi yozish holatlari bo’lgan.
15
XULOSA
Xulosa qilganda, Ashtarxoniylar sulolasi hukmronlik qilgan davr, Buxoro
xonligi tarixida siyosiy beqarorlik va ichki nizolar bilan barobar, ilm-fan va ta’lim
tizimining nisbiy barqarorlikni saqlagan davri bo‘lib, ayniqsa ta’lim tizimiga bo‘lgan
munosabat jihatidan muhim bosqichlardan biri sanaladi. Bu davrda hukmdorlar
tomonidan diniy ta’limga bo‘lgan ehtiyoj va uning jamiyatdagi roliga yuqori baho
berilgan bo‘lib, ta’lim muassasalarining faoliyatini davom ettirish, ularni moddiy va
ma’naviy jihatdan qo‘llab-quvvatlash siyosati olib borilgan. Madrasalar sonining
qisqarmasligi, aksincha, ayrim hududlarda yangi ta’lim maskanlarining barpo etilishi
Ashtarxoniy hukmdorlarining ilm-ma’rifatga bo‘lgan ehtiyoj va hurmatining yaqqol
dalilidir. Shu bilan birga, ta’lim tizimi tarkibida o‘ziga xos barqaror an’analar saqlanib
qolgan bo‘lib, o‘quv dasturlari Shayboniylar davridagi ilmiy maktablar tajribasi
14
Arminiy vamberi. Buxoro yoxud Movorounnahr tarixi. 2-qism. T.: Info capital group, 2019. 133-bet.
15
Azamat Ziyo. O’zbek davlatchiligi tarixi. T.: Sharq, 2001. 273-bet
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
404
asosida davom ettirilgan. Madrasalarda ta’lim diniy ilmlar bilan bir qatorda, mantiq,
adabiyot, tarix, hisob-kitob kabi dunyoviy fanlar o‘qitilishi bilan ajralib turgan.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Hamidov H. XVI-XIX asrlar yurtimiz madaniyati tarixidan lavhalar. T.: Fan,
2009. 75-bet.
2.
Arminiy vamberi. Buxoro yoxud Movorounnahr tarixi. 2-qism. T.: Info capital
group, 2019. 133-bet.
3.
To’rayev H. Ashtarxoniy Abdulazizxon. // Buxoro mavjlari. 4-son, 2008. 40-bet.
4.
Жуманазар А. Бухоро таълим тизими тарихи. Т.: Академнашр, 2017. 147-
б..
5.
Azamat Ziyo. O’zbek davlatchiligi tarixi. T.: Sharq, 2001. 273-bet
6.
Mirzo Salimbek. Kashko’li Salimiy. Tavorixi muttaqadamin va muattaaxirin. /
Fors tilidan tarjima va izohlar muallifi N. Yo’ldoshev. Buxoro: Buxoro nashriyoti,
2003. 279-bet.
7.
Баракаев Ж., Ҳайдаров Й. Бухоро тарихи. Т.: Ўқитувчи, 1991. 79-80-б.
8.
To’rayev H. Buxoro tarixi. – Buxoro: Durdona. 2020.-B.175-bet.
9.
Maʼnaviyat yulduzlari(Markaziy Osiyolik mashhur siymolar, allomalar,
adiblar). Nashrga tayyorlovchi va masʼul muharrir Xayrullaev M. T.: Аbdulla Qodiriy
nomidagi xalq merosi nashriyoti, 1999. –B.262
10.
Ahmedov B. O’zbekistonning atoqli tarixshunos olimlari. T.: Cho’lpon, 2003.
– B.90.
11.
Zayniddin Muhammad Vosifiy. Badode ul vaqoe. Fors tilidan N.Norqulov
tarjimasi. T.: G’afur G’ulom nomidagi adabiyot va san’at nashriyoti, 1979.
