MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
328
DINSHUNOSLIK FANINING ZAMONAVIY MUAMOLARI
Boltayev Maqsud Otabek o’g’li- Muxammad Al-Xorazmiy nomidagi Toshkent
axborot texnologiyalari universiteti Samarqand filiali Ijtimoiy va gumanitar fanlar
kafedrasi KI24-03 talabasi
Dinshunoslik – insoniyat tarixida paydo bo‘lgan, taraqqiy etgan va jamiyat
hayotida muhim o‘rin egallagan dinlarni ilmiy asosda o‘rganadigan fandir. Bu fan
dinning mohiyatini, inson hayotiga va jamiyat rivojiga ta’sirini, turli tarixiy, falsafiy
va sotsiologik yondashuvlar orqali tahlil qiladi. Dinshunoslik diniy e’tiqodlar,
marosimlar, diniy institutlar va ularning ijtimoiy funktsiyalarini o‘rganish orqali
insoniyat madaniyatida dinning tutgan o‘rnini aniqlab beradi.
Zamonaviy davrda dinshunoslik fanining ahamiyati ortib bormoqda. Bugungi
globallashuv, axborot oqimining kuchayishi, ijtimoiy-siyosiy beqarorliklar, millatlar
va madaniyatlararo aloqalarning kengayishi kabi omillar diniy munosabatlarda ham
yangi holatlar, yangi muammolarni yuzaga keltirmoqda. Xususan, diniy savodsizlik,
ekstremistik g‘oyalarning tarqalishi, dinning siyosiy vositaga aylanishi, ilm-fan va din
o‘rtasidagi tafovutlar, sekulyarizm va diniy qadriyatlar o‘rtasidagi ziddiyatlar –
bularning barchasi dinshunoslik fanini chuqurroq o‘rganishni taqozo etadi.
Mazkur referatda dinshunoslik fanining zamonaviy muammolari keng tahlil
qilinadi. Har bir muammo tarixiy, falsafiy va ijtimoiy kontekstda ko‘rib chiqiladi,
shuningdek, ushbu muammolarga yechim sifatida taklif etilayotgan yondashuvlar ham
bayon etiladi.
Zamonaviy jamiyatda eng keng tarqalgan muammolardan biri – diniy
savodsizlikdir. Ko‘plab insonlar, ayniqsa yoshlar, diniy bilimga ega bo‘lmay turib, turli
diniy harakatlar, oqimlar yoki guruhlarning ta’siriga tushib qolmoqda. Diniy
savodsizlik nafaqat e’tiqodda adashishlarga, balki ekstremistik oqimlarga ergashishga
ham olib kelmoqda. Afsuski, diniy bilim ko‘pincha norasmiy manbalar – ijtimoiy
tarmoqlar, bloglar, audio-video materiallar orqali olinmoqda. Bu esa noto‘g‘ri
talqinlarning ommalashishiga sabab bo‘lmoqda.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
329
Dinshunoslik fani bu muammoni hal qilishda diniy bilimlarning tizimli
o‘rganilishini, ishonchli manbalardan foydalanishni, diniy tafsir va tarixni chuqur
o‘rganishni taklif qiladi. Rasmiy diniy ta’lim muassasalarining faoliyatini kuchaytirish,
ommaviy axborot vositalarida diniy-ma’rifiy ko‘rsatuvlarni ko‘paytirish zarur.
So‘nggi yillarda ekstremistik oqimlarning dunyo bo‘ylab kuchayishi
kuzatilmoqda. Bu oqimlar o‘z mafkuralarini diniy tushunchalar bilan bezab,
ko‘pchilikni chalg‘itmoqda. Aslida esa ular islom yoki boshqa dinlar nomidan yiroq,
siyosiy va mafkuraviy manfaatlar asosida harakat qiladigan guruhlardir. Ular yoshlarni
jalb etish uchun dinni noto‘g‘ri talqin qilib, dindorlikni faqat tashqi ko‘rinishda
ko‘rsatishga urinishadi.
Dinshunoslik fani ekstremizmga qarshi eng kuchli vositadir. U diniy matnlarni
kontekstda tahlil qilish, tarixiy sharoitni hisobga olish, dinda zo‘ravonlik emas, balki
rahm-shafqat, adolat, tinchlik asosiy qadriyat ekanini targ‘ib etadi. Shu bois,
zamonaviy dinshunoslar ekstremizmga qarshi kurashda ilmiy ma’rifatni kuchaytirishni
birinchi o‘ringa qo‘yishmoqda.
Tarixda ko‘p bor din siyosiy kuchlar tomonidan o‘z manfaatlari yo‘lida
ishlatilgan. Bu holat bugungi kunda ham davom etmoqda. Ayrim siyosiy guruhlar diniy
qadriyatlarni niqob sifatida ishlatib, jamiyatni boshqarishga, xalqni manipulyatsiya
qilishga urinmoqda. Bunda dinning asl maqsadi – axloqiy tarbiya, ruhiy poklik,
ijtimoiy birdamlik – chetga surib qo‘yiladi.
Dinshunoslik bu borada dinni siyosatdan ajratgan holda, uni jamiyatda ijtimoiy
birlik, tinchlik va barqarorlikni ta’minlaydigan kuch sifatida tahlil qiladi. Dinning
siyosiylashtirilishi jamiyatda sekta va firqalarning ko‘payishiga, diniy nizo va qarama-
qarshiliklarga olib kelishi mumkin.
Sekulyarizm – davlatning diniy tuzilmadan ajratilishi tamoyili – zamonaviy
demokratik jamiyatlar uchun muhim prinsipdir. Ammo bu prinsipni noto‘g‘ri
tushunish, dinni umuman jamiyat hayotidan siqib chiqarish holatiga olib kelmoqda.
Natijada jamiyatda diniy qadriyatlarga befarqlik, axloqiy inqiroz, ma’naviy tubanlik
hollari ko‘paymoqda.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
330
Dinshunoslik bu borada muvozanatli yondashuvni taklif etadi. Ya’ni, davlat
dunyoviy bo‘lishi mumkin, ammo diniy qadriyatlar jamiyat axloqi va madaniyatining
ajralmas qismi sifatida tan olinishi lozim. Sekulyarizm diniy qadriyatlarga zid emas,
balki ularni siyosiy ekspluatatsiyadan himoya qilishi kerak.
Bugungi globallashuv jarayoni butun dunyodagi xalqlarni bir-biriga
yaqinlashtirmoqda. Bu esa diniy g‘oyalar, urf-odatlar, dunyoqarashlarning
aralashuviga sabab bo‘lmoqda. Natijada, ba’zi xalqlar o‘z diniy identitetini
yo‘qotmoqda yoki boshqa dinlarning ta’siriga tushib qolmoqda. Bunday sharoitda o‘z
dinini chuqur bilmaslik, uni zamonaviy madaniyatga moslashtira olmaslik xavfli
oqibatlarga olib kelishi mumkin.
Dinshunoslik bu borada milliy va diniy qadriyatlarni chuqur anglash, ularni
zamon talablari bilan uyg‘unlashtirish, o‘zlikni saqlab qolish zaruriyatini targ‘ib etadi.
Zamonaviy yoshlar ko‘pincha dinga rasmiy, majburiy atribut sifatida
qarashadi. Ayniqsa, ilm-fan, texnologiya va internet taraqqiyoti fonida dinga nisbatan
ishonchsizlik kuchaymoqda. Bunday holat ularni ma’naviy izlanishdan, ruhiy
tozalikka erishishdan uzoqlashtiradi. Dinga befarq, lekin ekstremistik g‘oyalarga ochiq
bo‘lgan yoshlar toifasi shakllanmoqda.
Dinshunoslik yoshlar bilan ishlashda yangi metodlarga murojaat etishi lozim:
zamonaviy texnologiyalar orqali diniy-ma’rifiy mazmunlarni yetkazish, ijtimoiy
tarmoqlarda faol bo‘lish, muloqot uslublarini yangilash muhimdir.
Diniy bag‘rikenglik – bu biror shaxs yoki jamiyatda mavjud bo‘lgan boshqa
diniy e’tiqod va amaliyotlarga nisbatan hurmat, toqat va tushuncha bilan qarash
madaniyatidir. Bu tushuncha nafaqat boshqa din vakillariga murosali yondashishni,
balki o‘z diniga ergashmagan insonlarga nisbatan ham adolatli bo‘lishni taqozo etadi.
Bag‘rikenglik tushunchasi qadimiy dinlar, xususan, islom, buddaviylik,
hinduiylik, nasroniylikda o‘z aksini topgan. Qur’oni karimda ham “Dinda majburlik
yo‘q” (Baqara surasi, 256-oyat) degan oyat orqali diniy erkinlik asosiy prinsip sifatida
ilgari suriladi.
Diniy pluralizm esa bir jamiyatda bir nechta diniy e’tiqodlarning birgalikda
mavjud bo‘lishi va ular orasida tinch-totuv yashash muhitining yaratilishidir. Bu faqat
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
331
boshqa dinlarga "toqat qilish" bilan cheklanmaydi, balki ularni
legitim (asosli va teng
huquqli)
e’tiqod shakllari sifatida tan olishni ham o‘z ichiga oladi.
Pluralistik jamiyatlar ko‘pincha demokratik qadriyatlarga tayanadi. Biroq u
yerda diniy bag‘rikenglik bo‘lmasa, bu ko‘pchilik orasida nizo, kamsitish, hatto
zo‘ravonlikka olib kelishi mumkin.
Zamonaviy dunyoda diniy pluralizm va bag‘rikenglik quyidagi muammolar
bilan yuzlashmoqda:
Diniy fanatizm
– o‘z e’tiqodini yagona to‘g‘ri yo‘l deb bilib, boshqalarni rad
etish.
Millatchilik va diniy identitetni aralashtirish
– diniy farqlar milliy ajralish
sifatida talqin qilinmoqda.
Ommaviy axborot vositalaridagi stereotiplar
– turli din vakillarini
biryoqlama, salbiy ko‘rsatish orqali jamiyatda nafrat uyg‘otmoqda.
Global geosiyosiy mojarolar
– ayrim diniy nizo va urushlar boshqa dinlarga
nisbatan umumiy ishonchsizlikka sabab bo‘lmoqda (masalan, Islom va G‘arb dunyosi
orasidagi ziddiyatlar).
Bu muammolar dinshunoslik fanini chuqurroq tahlilga undamoqda. Ayniqsa,
yoshlarda boshqa dinlarga nisbatan hurmatli va ochiq fikrli bo‘lishni shakllantirish
muhim vazifa bo‘lib qolmoqda.
Dinshunoslik fani orqali quyidagi choralarni amalga oshirish mumkin:
Diniy tarbiya va ma’rifatni kuchaytirish
Diniy ta’limda boshqa e’tiqodlarga nisbatan sabr-toqatli va hurmatli yondashuv
targ‘ib qilinishi kerak.
Diniy muloqotni rivojlantirish
Turli din vakillari o‘rtasida muntazam muloqotlar, konferensiyalar,
seminarlarning tashkil etilishi orqali o‘zaro tushunish muhitini mustahkamlash
mumkin.
Ommaviy axborot vositalarining roli
Bag‘rikenglik g‘oyalarini ommalashtirishda ijtimoiy tarmoqlar, televideniye,
radio va bosma axborot vositalarining roli beqiyosdir.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
332
Davlat siyosatida neytral yondashuv
Davlat barcha dinlarga nisbatan teng yondashishi, diniy mansublik asosida
kamsitishlarga yo‘l qo‘ymasligi lozim.
Ta’lim tizimiga integratsiya
O‘quv dasturlarida diniy bag‘rikenglik, inson huquqlari va madaniyatlararo
muloqot haqida bo‘limlar kiritilishi maqsadga muvofiq.
O‘zbekiston ko‘p millatli va ko‘p konfessiyali davlat sifatida diniy
bag‘rikenglikni saqlash borasida muhim tajribaga ega. Respublikada 16 dan ortiq diniy
konfessiya erkin faoliyat yuritmoqda, ularning huquqlari qonun bilan himoyalangan.
O‘zbekiston Konstitutsiyasida har kimning vijdon erkinligi, e’tiqod erkinligi
kafolatlangan. Shu bilan birga, Diniy qo‘mita, Imom Buxoriy xalqaro ilmiy markazi,
Islom sivilizatsiyasi markazi kabi tashkilotlar bu borada ilmiy-amaliy faoliyat olib
bormoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Zaripov O.
“Dinshunoslik”
Buxoro, 2016
Adabiyotga oid sahifalar
: 45–78, 120–
145, 200–215
2.
Maxkamov Q.
“Dinshunoslik”
Namangan, 2020
Adabiyotga oid sahifalar
: 58–
85, 110–135, 190–210
3.
Raximdjanov D.A.
“Dinshunoslikka kirish”
Toshkent, 2018
Adabiyotga oid
sahifalar
: 38–63, 90–120, 180–205
4.
Yusupov O.
“Diniy bag‘rikenglik va mutaassiblik (yuz savolga – yuz javob)”
Toshkent islom universiteti, 2017
Adabiyotga oid sahifalar
: 23–45, 67–85, 150–180
5.
Narziyev Zubayt
“Dinshunoslik”
ZiyoNET, 2016
Adabiyotga oid sahifalar
: 50–
72, 132–150, 200–220
