MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
61
IJODIY TAFAKKUR SHAKLLANISHIDA LUG‘ATLARNING O‘RNI
VA AXAMIYATI
p.f.f.d. (PhD) Tursunova Ozoda Faxriddinovna
Buxoro davlat tibbiyot universiteti
Ijtimoiy fanlar kafedrasi
Annotatsiya. Har qanday shaxsning aqliy taraqqiyoti darajasi ilmiy yoki
(bugungi kunda fan bilan uzviy bog‘liq bo‘lgan) texnikaviy bilimi, ijodiy, kreativ fikr
yurita olishi bilan belgilanadi.
Kalit so‘zlar: lugat, tafakkur, ijod, kreativ.
Tafakkur
faoliyatining
yuksak
shakli;
obyektiv
aks etish jarayoni. Tafakkur atrof muhitni, ijtimoiy hodisalarni,
voqelikni bilish quroli, shuningdek, inson faoliyatini amalga oshirishning asosiy sharti
qaraganda voqelikni toʻla va aniq aks ettiruvchi
yuksak bilish jarayonidir. Tafakkur deb, voqelikdagi narsa va hodisalarni ular
oʻrtasidagi bogʻlanishlarni fikran, umumlashtirib, vositali yoʻl bilan aks ettirishga
aytiladi. Voqelik tafakkurda, idrok va tasavvurgina
nisbatan chuqurroq va toʻlaroq aks
etadi. Biz
sezgi, idrok vositasi bilan bilib olishimiz mumkin boʻlmagan narsa yoki
hodisalarni, narsa yoki hodisalarning xususiyatlarini, ularning bogʻlanish va
munosabatlarini
tafakkur
vositasi
bilan
bilib
olamiz.
Tafakkur
—
nerv fiziologik asosi birinchi va ikkinchi
oʻzaro munosabatidan iborat. Tafakkur jarayonida insonda fikr,
mulohaza, gʻoya, faraz kabilar
vujudga keladi va ular shaxsning
, xulosalar shaklida ifodalanadi (qarang:
). Tafakkur
til va nutq bilan chambarchas bogʻliq ravishda namoyon boʻladi. Fikrlash faoliyati nutq
shaklida namoyon boʻladi. Nutq aloqasi jarayonida insonning hissiy mushohada
doirasi kengayib qolmay, orttirilgan tajriba boshqa kishilarga ham beriladi. Inson
oʻzining tafakkuri,
nutqi hamda ongli xatti-harakati bilan boshqa mavjudotlardan
ajralib turadi. U fikr yuritish faoliyatida oʻzida aks ettirgan, idrok qilgan, tasavvur
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
62
etgan narsa va hodisalarning haqiqiyligini aniqlaydi, hosil qilingan hukmlar,
tushunchalar, xulosalar chin yoki chin emasligini belgilab oladi. Inson tafakkuri orqali
voqelikni umumlashtirib, bevosita (bilvosita) aks ettiradi, narsa va hodisalar oʻrtasidagi
eng muhim bogʻlanishlar, munosabatlar, xususiyatlarni anglab yetadi. Binobarin, inson
muayyan qonun,
qonuniyat va qoidalarga asoslangan holda ijtimoiy voqea va
hodisalarning vujudga kelishi, rivojlanishi hamda oqibatini oldindan koʻrish
imkoniyatiga ega.
Tafakkur
koʻpgina
fan
sohalari
)ning
tadqiqot
obʼyekti hisoblanadi. Psixologiyada tafakkur voqelikni umumlashtirish darajasiga,
muammoni yechish vositasi xususiyatiga, holatlarning inson uchun yangiligi,
shaxsning faollik koʻrsatish darajasiga koʻra bir necha turlarga (koʻrgazmali harakat,
koʻrgazmali obrazli, amaliy, nazariy, ixtiyoriy, ixtiyorsiz, mavhum
, ijodiy va hokazo)
ajratib tadqiq qilinadi. Ijtimoiy hayotda, taʼlim jarayoni va ishlab chiqarish.da odamlar
oʻrtasidagi aloqa va munosabatlar ham tafakkur yordamida namoyon boʻladi. Jamoada
tanqidiy qarash, oʻzini oʻzi tanqid, baholash, tekshirish, oʻzini oʻzi tekshirish, nazorat
qilish, oʻzini oʻzi nazorat qilish, guruhiy mulohaza yuritishdan iborat tafakkur sifatlari
vujudga keladi. Insonning inson tomonidan idrok qilinishi ham tafakkur bilan uzviy
aloqadadir. Ijodiy ishlar, kashfiyotlar, ixtirolar, takliflar tafakkurning mahsuli
tafakkurning filogenetik (insoniyat paydo boʻlishi davri),
ontogenetik (kishi umri davomida) bilishga oid tarixiy jihatlarini ham oʻrganadi.
Hozirgi zamon fanining juda koʻp murakkab masalalari tafakkurdagi mantiqiy
jarayonlarni yanada chuqurroq oʻrganishni taqozo etmoqda.
Ijodiy tafakkur
– erkin fikrlash va ijodkorlik tamoyili ustuvor bo‘lgan
tafakkur shakli. «Tafakkur» arabcha «fikr» so‘zidan yasalgan bo‘lib, o‘ylash, fikr-
mulohaza yuritish degan ma’nolarni bildiradi. Ijodiy tafakkur esa voqea-hodisalarni
qiyoslash, taqqoslash, tahlil etish asosida fikrni rivojlantirish, uning yangi-yangi
qirralarini ochish, shu tariqa bilim va tasavvur dunyosini boyitib borishni
anglatadi. Ijodiy tafakkur – insonga xos eng muhim xususiyatlardan biridir. Bu
xususiyatdan mahrum bo‘lgan inson bamisoli hamma ishni ko‘r-ko‘rona bajaradigan
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
63
qulga aylanib qoladi. Ijodiy tafakkur sohibi o‘z mustaqil fikriga ega bo‘ladi. U hayotga,
odamlarga erkin munosabatda bo‘lib, har qanday voqea-hodisa yuzasidan o‘z fikrini
erkin ifoda qila oladi. Ijodiy tafakkur – jamiyatni ma’naviy yangilash, odamlarning
ongu tafakkurini yuksaltirish, ezgu g‘oyalar tantanasini ta’minlashning muhim
shartidir. SHuning uchun hozirgi vaqtda mamlakatimizda huquqiy demokratik jamiyat
qurish jarayonida ijodiy tafakkur rivojiga alohida e’tibor berilmoqda. Mutafakkir
so‘zining o‘zagi ham fikrdir. Lekin fikr yuritish qobiliyatiga ega bo‘lgan odamlarning
hammasini ham mutafakkir deb bo‘lmaydi. YUksak, teran va qudratli tafakkur sohibi,
milliy va umumbashariy qadriyatlar rivojiga beqiyos hissa qo‘shgan buyuk ijodkorlar,
alloma va aziz-avliyolar mutafakkir deb atashga
Ijodiy tafakkurning shakllanishi Insonga hali echilmagan masalalarni hal etish
imkonini beruvchi bilish jarayonlari ijodiy tafakkur deb ataladi. Uning shakllari va
tuzilishi hozircha noma'lum. «Oydinlashish», «ilhom» kabi so'zlar ijodiy tafakkurning
birinchi bosqichida hali insonda shakllanmagan tushuncha va mantiqiy operasiyalar
shaklida sodir bo'ladigan faktlarni tavsiflaydi, xolos. Bu so'zlar, shuningdek, ijodiy
tafakkur natijasi faqat ma'lum tasavvur, tushuncha va operasiyalarni qo'llash
emasligini, balki yangi obrazlar, tushun-chalarni hal etishning yangi usullarini
yaratishni ham bildiradi. SHunday qilib, ijodiy tafakkur ko'p jihatdan ijodiy tasavvurga
yaqinlashadi va hatto uyg'unlashadi. Ijodiy tafakkur uchun asosiysi - «qolip»dan
chiqish, voqelikni faqat odatiy tushuncha va tasavvurlardagidek emas, balki har
jihatdan atroflicha qamrab olishdir. Ijodiy tafakkur mantiq doirasi bilan
chegaralanmagan va shuning uchun narsalar haqidagi tasavvurlarning har qanday, eng
noodatiy, fantastik o'zaro munosabatlari, birlashuvi va qayta yaralishiga yo'l qo'yadi.
Inson nafaqat tashqi muhitda, balki o‘zida ham o‘zgarish yasaydi. SHuning
uchun ham fan va texnika jadal rivojlanayotgan, ijtimoiy munosabatlar
yangilanayotgan hozirgi zamonda yoshlarni kreativ faoliyat, ijodga o‘rgatish, ijodiy
qobiliyatli shaxslarni shakllantirish masalalari ayniqsa dolzarb ahamiyat kasb etadi. Bu
nuqtai nazardan, oliy o‘quv yurtlari talabalarida ijodiy tafakkur, kreativ faoliyat yurita
olishni rivojlantirish muammosini tadqiq etish masalasi hozirgi kunda etarli darajada
ӯrganilmagan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
64
Bugungi kunda axborot jamiyati davrida fan va innovatsion taraqqiyot jamiyat
rivojlanishi, shu jumladan uning moddiy, iqtisodiy negizi – ijtimoiy ishlab
chiqarishning rivojlanishini belgilovchi omillar hisoblanadi. Talabalarda ilmiy fakt,
g‘oya, gipoteza, konsepsiya, nazariya, ilmiy qonun, ilmiy bilish degan tushunchalar va
ilmiy tadqiqotlar olib borish malakalarini hosil qilish uchun zamonaviy oliy ta’lim
dasturi bunga javob bera olishi ham maqsadga muvofiq.
Bizning farazimizcha, talabalarni 1-kursdan boshlab ilmiy ijodiy faoliyat
yuritishga o‘rgatish mumkin, agarda ularda quyidagi malakalar shakllantirilsa:
– ilmiy faktlar to‘plash;
– ilmiy faraz qilish;
– bashorat qilish;
– sinergetik tafakkur yuritish;
– axborotlarni tanlash va ulardan aniq maqsadda foydalanish;
– adabiyotlar bilan ishlash;
– ilmiy-akademik uslubda yozma va og‘zaki muloqot yuritish.
Badiiy ijodkorlik shakllari esa talabalarning yuksak ma’naviy hissiyotlari va
tafakkur yuritish shakllariga bog‘liq bo‘ladi. Talabalarda ijodiy faoliyatga tayyorlik
dinamikasi – o‘sib borish jarayonini bosqichma-bosqich o‘rganish natijasida talabalar
ijodiy tafakkurining o‘ziga xos jihatlari namoyon bo‘ladi. Talabalarni o‘z kasbiga
ijodiy yondasha olishi darajasida tayyorlash murakkab jarayon bo‘lib, u talabaning
ehtiyojlari, qadriyatlari, hissiyotlari va intellekti hamda kasbiy va hayotiy
motivatsiyasiga bog‘liq bo‘ladi.
Asosiy xulosa shuki, agar talabalarda ijodiy tafakkur haqidagi tasavvurlar
kengaysa, kreativ faoliyati motivatsiyasi anglangan bo‘lsa va professional tayyorgarlik
bo‘yicha maxsus korreksion metodikalar qo‘llanilsa, ularda ijodiy-kreativ tafakkur
yuritishga tayyorlik darajasi izchil o‘sib boradi. SHuningdek, talabalar ilmiy-ijodiy
izlanishlari, iqtidorli talabalarni qo‘llabquvvatlash, fan olimpiadalari, talabalar ilmiy
konferensiyalari, ilmiy va badiiy to‘garaklarning samaradorligi ham ularda
ijodkorlikka qiziqish va motivatsiyani hamda tegishli malakalarning hosil bo‘lishiga
sabab bo‘ladi. Talabalarda ijodiy tafakkurni shakllantirish orqali:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
65
– oliy ta’lim va ishlab chiqarish integratsiyasi sifati va samaradorligi oshadi;
– jamiyatda intellektuallar, ijodkorlar, raqobatbardosh zamonaviy kadrlar
sonini oshirish va shu yo‘l bilan jamiyatimiz nufuzini dunyo miqyosida oshirishga
erishamiz;
– kadrlar raqobatbardoshligi, saviyasi, mehnat va ishlab chiqarish
samaradorligi, jamiyatda ijtimoiy-iqtisodiy barqarorlik darajasi oshadi. Bu esa o‘z
navbatida, albatta, jamiyatimizning kelajakdagi ijtimoiy iqtisodiy, siyosiy
taraqqiyotiga xizmat qiladi.
ADABIYOTLAR
Mirziyoev SH.M. Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan birga
quramiz. – T.: O‘zbekiston, 2017. – 488 b.
2. Batiщev GS. Filosofskaya konsepsiya cheloveka i kreativnosti v nasledii
S.L.Rubinshteyna // Voprosы filosofii, 1989. - №4176. Frene S. Formirovanie
lichnosti rebenka i podrostka: Per. s fr-M.: Progress, 1990
3. Normadovich T. M. A MODEL FOR DESIGNING INDIVIDUAL
EDUCATIONAL TRAJECTORIES OF STUDENTS-FUTURE TEACHERS OF
SCHOOL ORGANIZATIONS //Horizon: Journal of Humanity and Artificial
Intelligence. – 2023. – T.2. – №. 5. – S. 548-554.
4. Djuraev R.X.Ta’limda interfaol texnologiyalar. Sano-standart, – T., 2010.- 87 b.
5. Ibragimov X., Abdullaeva SH. Pedagogika. O‘quv qo‘llanma. –T., Fan, 2004. -182
b.
