MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
15
BILISH JARAYONLARIDAGI KAMCHILIKLAR VA ULARNI
KORREKSIYA QILISH
Yangiyeva Dilafro’z Bekmurodovna
Buxoro viloyati Olot tumani 23-maktab psixologi
Annotatsiya: Odam birdaniga ijtimoiy tajribani o’zlashtirishga kirisha
olmaydi. Ijtimoiy tajribalarni faol egallash uchun odam avvalo yetarli darajada nutqni
egallagan bo’lishi, ma’lum malakalar, o’quvlar va elementar tushunchalarga ega
bo’lishi kerak bo’ladi. Bularga bola o’yin faoliyati orqali erishadi.
Kalit so’zlar: O’yin, tarbiya, rivojlanish, bolalar, bilish jarayoni.
KIRISH
Jamiyatning ma’naviy takomili unda amalga oshiriladigan ta’lim - tarbiya
ishlarining mazmuni, shakl va mohiyatiga bog’liqdir. Shu boisdan ham ta’limdagi
yangilanishni, respublikamizda amalga oshirilayotgan bosqichma - bosqich ta’lim
tizimini pedagogik talqin qilish, bu jarayonni samaradorli kechishini ta’minlash
zaruriyati yuzaga keladi. Hozirgi yoshlarning har jihatdan mukammal barkamol, keng
dunyoqarashga, ijodiy tafakkurga, intellektual salohiyatga ega bo’lgan shaxslar qilib
tarbiyalashimiz zarur. Vatanimiz kelajagi bo’lgan yoshlarimizning bilimdonligi,
ma’naviy kamoloti, g’oyaviy yetukligi davrimizning dolzarb vazifalaridandir.
O’zbek xalqi ta’lim-tarbiyaga oid boy merosga ega bo’lib, avlodlarga
insonparvarlik, kamtarlik, mehnatsevarlik, do’stlik birodarlik, mehr-oqibat kabi
umuminsoniy fazilatlarni tarbiyalab kelgan. Ma’lumki, bolalarning asosiy vaqti o’yin
bilan o’tadi. O’yin - maktabgacha yoshdagi bolalarni har tomonlama rivojlanishining
muhim vositasi, ularning asosiy faoliyati bo’lib hisoblanadi. O’yin jarayonida bola
shaxsi faoliyat sub’ekti sifatida shakllana boshlaydi. O’yin o’zoq davrlardan beri
mashhur olimlar, pedagog-psixologlar, faylasuflar, sotsiologlar, etnograflar va
madaniyat arboblari diqqatini o’ziga qaratib kelgan.
O’yin bolalarni jismoniy tomondan tarbiyalash sistemasiga, maktabgacha
ta’lim muassasasining ta’lim-tarbiya ishida, axloqiy, mehnat va estetik tomondan
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
16
tarbiyalashda katta o’rin tutadi. O’yinda yosh organizmga xos bo’lgan talab va
ehtiyojlar qoniqtiriladi, hayotiy faollik ortadi, bardamlik, tetiklik, quvnoqlik
tarbiyalanadi. SHuning uchun ham bolalarni jismoniy tarbiyalash sistemasida o’yin
munosib o’rin egallaydi. O’yin ta’lim va mashg’ulotlar bilan, kundalik hayotdagi
kuzatishlar bilan uzviy bog’liq bo’lib juda katta ta’lim-tarbiyaviy ahamiyatga egadir.
Ijodiy o’yinlarda muhim bilim egallash jarayoni yuzaga keladi, bu bolaning aqliy
kuchini ishga soladi, tafakkurni, xayolni, diqqatni, xotirani faollashtirishni talab qiladi.
Bola masalalarni mustaqil hal qilishga o’rganadi, o’ylagan narsasini amalga oshirish
uchun yaxshiroq va osonroq usul o’ylab topadi, o’z bilimlaridan foydalanish va uni
so’z bilan ifodalashni o’rganadi. O’yinda aks ettirilayotgan narsani bilib olishga
qiziqish o’yg’onadi. Ko’pincha o’yin bolalarga yangi bilim berish va ularning fikrini,
bilim doirasini kengaytirish uchun xizmat qiladi. Bolalarda kattalarning mehnatiga,
ijtimoiy hayotga, kishilarning qahramonona ishlariga qiziqish sari ularda bo’lajak
mutaxassislik, yaxshi ko’rgan qahramonlariga taqlid qilish kabi dastlabki orzular
paydo bo’ladi.
Shunday qilib, psixolog adabiyotlar tahliliga tayanib maktabgacha yoshdagi
bolalarning o’ziga xos xususiyatlari qatoriga quyidagilarni kiritish mumkin:
1)
bola odamlarning faoliyati, ularning predmetlarga munosabati va o’zaro
muomalasiga qiziqadi;
2)
bolalar rolli o’yinda atrofdagi voqelikning eng tashqi ifodali, jo’shqin
xistuyg’uli jihatlarini aks ettiradilar;
3)
rolli o’yinda bola kattalar bilan bir xil sharoitda, yagona zaminda
yashayotganini his etgan holda o’z istagini amaliyotga tadbiq qiladi;
4)
kattalar hayoti va faoliyatiga kirish bolaning tasavvuri timsollari
tariqasida namoyon bo’lsa ham, umuman uning chinakkam shaxsiy hayotida o’chmas
iz qoldiradi. Maktabgacha yosh davrida o’yinning takomillashuvi. Psixologiya qabul
qilinganidek, rolli o’yin faoliyati syujet va mazmundan tashkil topadi.
Ma’lumki, 1-3 yosh bolalar hali tashqi muhitni juda oz o’zlashtirganlar. Ular
hali hattoki narsalarning rangini, hajmini va boshqa jihatlarini yaxshi ajrata olmaydilar.
SHuning uchun ularga ko’g’irchoq bilan birga har xil rangli qiyqim, laxtak matolar
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
17
ham berish kerak. Ayniksa, qiz bolalar o’z ko’g’irchoqlarini har xil rangli matolarga
o’rab, ro’mol qilib o’ratib mashq qiladilar. O’g’il bolalarga esa, har xil rangli, bir-
birining ichiga sig’adigan quticha o’yinchoklarni berish foydalidir.
Bola 1-yoshdan 3- yoshgacha narsalar, bilan harakatlar qilishni egallaydi o’yin
bolaning harakatlarini rivojlantirish va takomillashtirishga yordam qiladi.
Shuni ham aytib o’tish kerakki, fan-texnika mislsiz rivojlangan bizning hozirgi
zamonamizdagi yaratilayotgan, xayratda qoldiradigan narsalar bolalarga go’yo bir
mo’jizadek ko’rinadi. Natijada ular ham o’zlarining turli o’yinlari jarayonida
o’xshatma qilib har xil hayoliy narsalarni o’ylab chiqaradilar (uchar ot, mashina odam,
gapiradigan daraxt kabi). Bundan tashqari, bolalarning turli hayoliy narsalarni o’ylab
chiqarishlari yana shuni bildiradiki, ular o’zlarining har turli o’yin faoliyatlarida faqat
atroflaridagi bor narsalarni emas, balki ayni chog’da ehtiyojlari talab qilayotgan
narsalarni ham aks ettiradilar. Bolalarning o’yin faoliyatlarida har xil hayoliy va
afsonaviy obrazlarni yaratishlaridan shunday xulosa chiqarish mumkin: odamning (shu
jumladan bolalarning ham) tashqi muhitdagi narsa va xodisalarni aks ettirish
jarayonlari passiv jarayon emas, balki faol hamda ijodiy, yaratuvchan, o’zgartiruvchan
jarayondir. Bolalar o’yin faoliyatlarining yana bir ajoyib hususiyati shundan iboratki,
o’yin jarayonida bolaning qiladigan xatti-harakatlari va bajaradigan rollari ko’pincha
umumiylik harakteriga ega bo’ladi. Bunda bola o’zining turli-tuman o’yinlarida faqat
o’ziga tanish bo’lgan yolg’iz bir shofyorning, shifokorning, militsionerning,
tarbiyachining,
uchuvchining
xatti-harakatlarigina
emas,
balki
umuman
shofyorlarning, vrachlarning, tarbiyachilarning hamda uchuvchilarning xatti-
harakatlarini aks ettiradi. Albatta, turmush tajribalari va faoliyatlari doirasi juda
cheklangan kichik yoshdagi bolalar (ba’zan kichik guruh bolalari ham) o’zlarining
o’yinlarida konkret odamlarni va ularning harakatlarini aks ettiradilar. (Masalan,
onasini, dadasini, akasini, tarbiyachisini va shu kabi). O’rta, katta maktabgacha
yoshidagi bolalarning o’yinlarida esa bunday obrazlar umumiylik harakteriga ega bo’la
boshlaydi.
O’yin bola uchun haqiqiy hayotdir. Agar tarbiyachi bolalar o’yinini oqilona
tashkil eta olsagina u ijobiy natijalarga erishishi mumkin. A.P.Usova shunday degan
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
18
edi: «Bolalar hayoti va faoliyatini to’g’ri tashkil etish - ularni to’g’ri tarbiyalash
demakdir. Bolalarni tarbiyalashning o’yin shakli shuning uchun ham samarali natija
beradiki, o’yinda bola yashashni o’rganmaydi, balki o’z hayoti bilan yashaydi». O’yin
tanlay bilish ham muhim ahamiyatga ega. Nonushta bilan mashg’ulot o’rtasida bolalar
o’yiniga 8-10 daqiqa vaqt beriladi. Bunda bolalar ko’pincha avval boshlagan
o’yinlarini O’yin bola uchun haqiqiy hayotdir. Agar tarbiyachi bolalar o’yinini oqilona
tashkil eta olsagina u ijobiy natijalarga erishishi mumkin. A.P.Usova shunday degan
edi: «Bolalar hayoti va faoliyatini to’g’ri tashkil etish - ularni to’g’ri tarbiyalash
demakdir. Bolalarni tarbiyalashning o’yin shakli shuning uchun ham samarali natija
beradiki, o’yinda bola yashashni o’rganmaydi, balki o’z hayoti bilan yashaydi».
XULOSA
O’yin tanlay bilish ham muhim ahamiyatga ega. Nonushta bilan mashg’ulot
o’rtasida bolalar o’yiniga 8-10 daqiqa vaqt beriladi. Bunda bolalar ko’pincha avval
boshlagan o’yinlarini davom ettiradilar. Sayrda bolalarning o’ynashlari uchun 1 soat1
soatu 20 daqiqa vaqt ajratiladi. Kunduzgi uyqu va kechki nonushtadan keyin ham
bolalar o’yiniga vaqt beriladi. Bunda bolalar ko’proq syujetli-rolli o’yinlarni, qurilish
materiallari, qo’g’irchoqlar bilan, stol usti o’yinchoqlari o’ynashlari mumkin. SHu
bilan birga ermak o’yinlardan ham foydalaniladi. Ammo o’yin bilan ta’lim o’rtasidagi
bog’liqlik bola ulg’aygan sari o’zgarib boradi. Kichik guruhda o’yin ta’lim berishning
asosiy shakli hisoblansa, katta guruhga borganda esa mashg’ulotlarda ta’limning roli
ortadi. Tayyorlov guruhiga borganda bolalarning o’zlarida maktabdagi o’qishga
ishtiyoq o’yg’onib qoladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI:
1.
Nishonova Z.T. «Bolalar psixologiyasi» ukuv kullanma. - T., 2006 y
2.
Leventuev P., A.Askarxujaev, B.CHudnovskiy, M.Voxidov «Bolalar
psixologiyasi ocherklari».
3.
Yuldasheva, S. (2021). The Emergence of Libraries as a Hotbed of Spirituality
and Enlightenment. International Journal of Culture and Modernity, 10, 43-51.
4.
Юлдашева, С. Н. (2020). СОЦИОЛОГИЧЕСКОЕ ИССЛЕДОВАНИЕ
ЧИТАТЕЛЬСКОЙ АУДИТОРИИ. ТИПОЛОГИЯ ЧИТАТЕЛЕЙ. Oriental Art and
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
19
Culture, (V).
5.
Yuldasheva, S., Habibjonov, I., & Haydarov, A. (2020). Librarianship in the
formation of book reading. Journal of Advanced Research in Dynamical and Control
Systems, 12(2), 2925-2927.
6.
Юлдашева,
С.
(2019).
Китоб
мутолаасини
шакиллантиришда
кутубхоначилик фаолияти. Oriental Art and Culture, (IV (1)), 59-62.
7.
Yuldasheva, S., & Madumarova, M. (2020). TASKS AND CONTENT OF
BIBLIOGRAPHIC WORKS. European Journal of Arts, (1), 148-152.
8.
Асқарова, М. (2020). ЎЗБЕК АДАБИЙ ТАНҚИДИ ТАРАҚҚИЁТИ.
Oriental Art and Culture, (V).
