MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
149
AMIR MUZAFFAR VA ROSSIYA BOSQINI.
Namangan davlat unversiteti.
Ijtimoiy fanlar fakulteti tarix
Yo`nalishi 2-bosqich talabasi
Muhammadiyev Bilol Ismoil o’g’li
E-mail:bilolmuhammadiyev5@gmail.com
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Buxoro amiri amir Muzaffarni taxtga
chiqishi, ruslarga qarshi kurashi, ruslar bilan shartnomasi, mamlakatni boshqaruv
tizmi, ruslar bilan aloqalari yoritiladi.
Kalit so`zlar:
Amir Muzaffar, Chernyayev, K.P. Kaufman, Toshkent,
Jizzax, O`ratepa, Oqjar janggi, Zirabuloq janggi.
Amir Nasurullohxon vafotidan keyin taxtga o`tirgan Muzaffar bir mudad
mustaqil amir sifatida Buxoroni boshqardi. U taxtga chiqan davrda Rossiyani O`rta
Osiyo hududlarga bosqinini birinchi davri o`tib borayotgan edi. Anashunday vaziyatda
Muzaffar to`g`ri siyosat yurita olmadi. Bosqin aniq bo`lishiga qaramasdan uni oldini
ola olmadi. Oxir oqibat ruslar mamalkatni bir qismini egallab olib, qolganini amir
boshqaruvuda qoldirib protektaratga aylantirdi.
Amir Nasurulloh 1860 – yilda Kenagasxonimni fitnasi natijasida 21 – sentabir
kuni vafot etdi. Amir Muzafar otasi vafotidan keyin taxtga 1860 – yil 23 – sentabirda
chiqdi. Ba’zi manbalarda Nasurulloh taxtni o`limi oldidan yolg`iz o`g`li Muzaffarga
emas, ko`p sonli nabiralaridan biriga qoldirganidi deyiladi.[ 4. – B 34-35].
U ham o‘z avlod-ajdodlari izidan borib amirlik hududlarini kengaytirish
maqsadida qonli urushlar olib boradiJ Butun Farg‘ona vodiysini zabt etib Qashqar
hududlarigacha yetadi. 1865-yilda Muzaffarxon ikkinchi marta Qo‘qonni o‘ziga tob’e
etib Xudoyorxonni Qo‘qon taxtiga tiklaydi. Muzaffarxonning amirlik davri Buxoro
tarixining eng og‘ir va dahshatli qora davrlariga to‘g‘ri keladi. Amir Muzaffarxon otasi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
150
davrida mansabda boyigan amaldorlarni bo‘shatadi, mol-mulklarini musodara qiladi,
Karmanaga surgun qilingan kishilar yana poytaxtga keltirilib, ularga mansablar beradi.
U shu yo‘i bilan o‘z mavqeyini mustahkamlamoqchi bo’lgan. Bu esa aslida kishi
bilmas davlat va sulola qudratiga berilgan zarba edi.
Karmanadan keltirilib mansabga tayinlangan kishilar xalq boshiga og`ir
kunlarni solganlar. Amir Muzaffar 1863 – 1865 – yillarda Hisor va Qo‘qonga harbiy
harakatlarni olib boradi. Natijada qo`shin ham zaiflashib qoldadi. Muzaffar otasi
davrida ko`plab janglarni ko`rib chiniqan sarkardalarni qatil qilib, ularni o`rniga harbiy
sohada umuman xabari bo`lmagan kishilarni tayinlaydi. Ruslar bosqinida bu lavozim
egalari qochib ketgan.[ 2. – B 88-89]
Toshkentni bosib olayotgan paytda Buxoro amirligi mudofachilarga yordam
bermadi. Amir Muzaffar Rossiya imperyasi Qo`qon xonligiga qanchalik qattiq zarba
bersa shuncha ruslardan mamnun bo`ldi. Toshkentni bosib olgan ruslar bevosita
Buxoro amirligi hududlaiga hujum boshlashga harakat qildi.
Muzaffar urish bo`lishini anglab, Jizzax mudofaasini mustahkamlashni yo`lga
qo`ydi. Natijada devor bilan o`raglan Jizzaxni mudofaa quvati ancha oshdi. General
Chernyayev 1865 – yilning 1 – fevralida Mirzacho`l orqali Jizzaxga yaqinlashdi. Shu
vaqtda Jizzax muodfaachilari shahardan chiqib dushmanga zarba beri. Ruslar Sirdaryo
tomonga chekindilar. Ular ortidan quvib kelgan 8 – 10 minglik mudofaachilar jang
qilib g`alabaga ershdilar. 1866 – yil 5 – aprelda Mirzarabotdagi joyda 2 – 3 mingli
Buxoro askarlari ruslar tomonidan mag`lubiyatga uchratildi. Buxoroda nafrat va
norozilik yanada kuchaydi. Mzaffarxon umumiy safarbarlik elon qlishga majbur
bo`ldi.
Manbalarda keltirilishicha 1866 – yil may oyi boshida 100 ming kishilik
qo`shin bilan Sirdaryo tomon yurib Oqjar degan joyga o`rnashti. Bu yerda ular bir soat
davomida o`q yog`dirganlardan keyin, ruslar ham to`plar va miltiqlardan javob
zarbasini berdi. Otliq askarlar hujum qilib turganlar. Ruslarni to`plaridan ko`plab
kishilar vafot edi. Tirik qolganlar turli tomonga qarab qochdilar. Bu paytda chodirga
shahmat o`ynab o`tirgan amir Muzaffar mulozimlardan biriga, to`pxona boshlig`i
Salimbek va askar qo`mondoni Sherali inoqa, rus xazinasi talon – taroj qilinmasin,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
151
ruslar ko`p o`ldirilmay asirlika olishni, ular Buxoro amirligi qo`shiniga xizmat qilishi
va tartib o`rnatishga jalb qilinishini yetkazishini aytdi. Amir Muzaffar o`z qo`shinini
son jihatdan ustunligini inobatga olib, g`alabaga ishongan edi. Ruslarni qo`li baland
kelayotganini ko`rgan amir Muzaffar Buxoroga qochishga majbur bo`ldi. Oqjar
jangida ruslarga boshchilik qilgan Romanovskiy Xo`jandni qamalga oldi. Ko`plab
to`plardan o`qlar yog`dirildi. Shahar aholisi taslim bo`lish to`g`risidagi taklifini qabul
qilmay jangdi davom etirishdi. Ammo sotqinlar tomonidan shahar darvozasi ochib
berilishi natijasida, ruslar shahar ichiga kirib ko`plab odamarni qirib tashladi. Harbiy
kuch borasida ustun bo`lgan ruslar Xo`jandni 1866 – yil 24 – may kunida egallab,
shahar darvozasi kalitini Petirburga yubordilar.
1866 – yil sentabirda ruslar O`ratepani o`qa tutdilar. 1 – oktabirdagi ikki
o`rtadagi urushda, himoyachilardan 2500 kishi o`ldirldi. Ruslar shaharda uch soat
davomida odam o`ldirish va boylik o`marish bilan shug`ulandilar. O`ratepa
egalangandan keyin Zomin qal’asi qo`lga kiritdilar. Ruslar tomonidan navbatdagi
egalanadigan shahar, Jizzax bo`lgan. Jizzaxda 10 ming himoyachi va 53 ta to`p bor edi.
Jizzaxda juda qattiq kurash bo`ldi. Himoyachilar mardonovor kurashdilar, hato bir
gururh odamlar qarshilik ko`rsatish iloji qolmagach o`zlari porox omoriga kirib
portlatib yubordilar. Jizzaxda 3 ming kish o`ldirilgan. Ruslar katta boyliklarga ega
bo`lganlar. 1868 – yil aprel oyi oxirida Turkuston general gubernatiri K.P. Kaufman
qo`shin bilan Zarafshon daryosi bo`yiga joylashdi. Buxoro qo`sinlari 12000 piyoda
askar, 3000 otliq, 1500 to`pchi va jami yuz ming kishi (ko`ngili himoyachilar ham
mavjud) Cho`ponotada turgan. Ular bosqinchilarga qattiq qarshilik ko`rsatdilar, ko`p
kishilar qahramonchalarcha o`ldilar. 1868 – yil 2 – may kuni kurashlar natijasida,
lashkarboshilarni nodonligi va bir guruh nufuzli sotqinlar fitnasi bilan Samarqand
egalandi. 3 – may kuni Samarqand egalanganini eshitgan Muazffar qahru – alami shu
darajaga chiqdiki, xabarchini dorga ostirdi. “ Samarqand qo`ldan ketguncha xudo
jonimni olsa yaxshiroq bo`lari” deb yig`lagan ekan Muzaffar. [1. – B 30 – 33].
Amir Muzaffar ruslar bilan bir necha bor shartnomalar imzolashga majbur
bo`ldi. Jumladan ulardn biri, 1868 – yil 23 – iyun kuni sulh shartnomasi – Buxoro bilan
Rossiya qo`shinlari o`rtsida bo`lgan Zirabuloq jangidan keyin Samarqanda
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
152
imzolangan. Bu shartnomaga ko`ra Buxoro amirligining Xo`jand, O`ratepa, Jizzax,
Samarqand va Kattaqo`rg`on shaharlaridan Zirabuloqqach abo`lgan hududlari Rossiya
imperyasi tarkibiga kiritildi va Turkuston general – gbernatorligi tarkibida Zarafshon
okrugi ( keyinchalik Samarqand viloyat) tashkil qilindi. Amir Muzaffar olti hisobida
500 000 rubl harbiy tovon to`ladi.
Rossiya imperyasi Buxoro amirligini butunlay tugatmasdan uni protektaratiga
aylantirdi va siyosiy agent yordamida uni nazorat qilar edi. 1873 – yilda 28 – sentabirda
shartnoma imzolandi. Unga ko`ra Buxoro amirligi Rossiya imperyasi homiyligi
ostidagi tobe hudud deb e’lon qilindi. Zarafshon daryosini yuqori qismi – Sharqiy
Buxoro ( Badaxshon va Pomir)dagi ayrim viloytlar Rossiyaga o`tdi. Amudaryoni chap
sohilidagi yerlar esa ( Balx, Mozori Sharif, Shibirg`on, Qunduz va b. ) Afg`onistonga
berildi. Buxoroni xorijiy davlatlar bilan mustaqil aloqa qilishi ta’qiqlandi.[ 5. – B 129
].Amir Muzaffar o`z hukumronligini dastlabki paytlarida ulamolarga deyarli e’tibor
bermadi, ular bilan biror – bir masala yuzasidan maslahat ham qilmadi. Ammo
ruslardan uchralgan mag`lubiyatdan keyin amir ulamolarga yon berishga majbur
bo`ldi. Chunki ulomolar mahaliy aholini ruslarga qarshi kurashishga harakatlantira
olardilar. Lekin fursat qo`ldan boy berilgan edi. Ulamolarni xalqni harakatga ko`tarishi
ham, amirni o`g`li Katta To`ra ( Abdumalik) Kitob va Shahrisabiz beklarini ham say-
harakatlari natija bermadi. Amir Muzaffar hukumroligi davrida amirlik hududi ancha
isqardi. Bunga ruslar bosqini sabab bo`lgan bo`lsa, katta qiyinchilik bilan
bo`ysintirilgan Shahrisabiz va Kitob bekliklari yana Buxoroga bo`ysinishdan bosh
tordi. Bundan tashqari ruslarga to`langan o`lpon natijasida xazina ham bo`shab qolgan
edi. Amir Muzaffar o`g`li Abdulahadni taxt vorisi etib elon qildi. Abdulahadni shu yili
Rossiya imperyasini imperatori Aliksandir III taxtga o`tirish marosimiga katta sovg`a
salomlar bilan yubordi. Aleksandir III rasman Abdulahadni taxt vorisi ekanini
tastiqladi. Amir Muzaffar 1885 -yil vafot etdi.[3. – B 290].
Xulosa qilib aytganda Buxoro amirligini Amir Muzaffar boshqargan davr eng
og`ir paytlar bo`lgan. Jumladan ruslar bosqini aniq bo`lishiga qaramasdan, zarur
choralar ko`rish o`rniga Qo`qon xonligi hududlariga yurishlar uyushtirdi. Ruslar
Toshkentni egalaydigan mahalda Buxoro amiri yordam bermadi. Ruslar hujimi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
153
Buxoroga bo`lganda ham amir beparvo edi. Chunki rus qo`shiniga nisbatan Buxoro
qo`shinini soni ko`p edi. Son jihatdan ustun bo`lsada sifat darjasi, qurol – yarog`i va
harbiy mahorati o`ta soda bo`lgan qo`shini himoya qudrati uzoqa bormasligini
bilmadi. Bu paytda faqat uchala xonlikni itfoq qutqarib qolar edi. Ammo tarix hukmi
shunday bo`lgan. Ruslar O`rta Osiyoni katta qismini bosib oldi. Uzoq yilik shakilangan
davlatchilik, urf odat va diniy qarashlar ruslar tomonidan poymol qildilar.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.
1.
H. Ziyoyev. O`zbekiston mustamlaka va zulm iskanjasida.( XIX asr ikkinchi
yarmi – XX asr boshlari). – T.: “SHARQ”, 2006. 352 b.
2.
R.Shamsutdinov, Sh. Karimov,O`. Ubaydullayev Vatan tarixi 2 -Toshkent:
Sharq- nashiryot matbaa aksiyadorlik kompanyasi bosh tahriryati, 2010.368b.
3.
Б.Эшов, Узбекистон давлатчилиги ва бошкарув тарихи. Тошкент -
узбекистон тарихи кафедраси. 2012. 456.
4.
К.Ражабов, Насруллоххон - Тошкент: Абу Матбуот- консалт, 2011.49b
5.
К. Ражабов. С. Инятов. Бухоро тарихи – Тошкент: “ Tafakkur” наширёти.
2016. 465 b.
