MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
211
BOSHLANG’ICH TAʼLIM TABIIY FANLARI DARSLARIDA EKSKURSIYA
TASHKIL QILISHNING AFZALLIKLARI
Shahrisabz davlat pedogogika instituti tabiiy fanlar kafedrasi oʻqituvchisi
Alimardonova Mo’tabar
Shahrisabz davlat pedogogika instituti Boshlangʻich taʼlim yoʻnalishi talabasi
Qoryog’diyeva Mohinur
Annotatsiya: Mazkur maqolada boshlangʻich taʼlim jarayonida tabiiy fanlar
darslarini ekskursiya orqali tashkil etishning afzalliklari yoritilgan. Ekskursiya –
o‘quvchilarda kuzatuvchanlik, tafakkur, atrof-muhitga mehr va ekologik ongni
shakllantirishda muhim vosita hisoblanadi. Ekskursiya darslari sinfdan tashqari
ishlarni tashkil qilishning bir turi boʻlib, u orqali oʻquvchilar dars jarayonida olgan
nazariy bilimlarini amaliyotda qoʻllash orqali yanada mustahkamroq oʻrganadilar.
Bundan tashqari maqolada ekskursiya turlari haqida hamda oʻquvchilarda ekologik
madaniyatni yuksaltirish haqida ham qisqacha maʼlumot berib oʻtiladi.
Kalit so‘zlar: ekskursiya, tabiiy fanlar, boshlangʻich taʼlim, kuzatuvchanlik,
amaliyot, ekologik tarbiya.
Ключевые слова: экскурсия, естественные науки, начальное
образование, наблюдение, практика, экологическое образование.
Keywords: excursion, natural sciences, primary education, observation,
practice, environmental education
Kirish
Boshlangʻich taʼlim – bola shaxsining shakllanishida hal qiluvchi bosqich
bo‘lib, ayniqsa, tabiiy fanlarni o‘qitish bu davrda muhim rol o‘ynaydi. Bu fanlar orqali
o‘quvchilarda atrof-muhitga nisbatan munosabat, qiziqish, kuzatish va fikrlash
ko‘nikmalari rivojlanadi. Ammo ushbu ko‘nikmalarni faqat darslik va sinfdagi
suhbatlar orqali emas, balki real hayotdagi hodisa va obyektlarni bevosita kuzatish
orqali chuqurlashtirish mumkin. Shu sababli ekskursiya usuli boshlangʻich taʼlimda
dolzarb metodlardan biri hisoblanadi. O‘zbekiston ta’lim tizimida so‘nggi yillarda
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
212
amaliy faoliyatga yo‘naltirilgan ta’limga alohida e’tibor qaratilayotgani ham bunga
asos bo‘lmoqda.
Asosiy qism
Ekskursiya darslari o‘quvchilarga o‘rganilayotgan ob’ekt va hodisalarni o‘z
ko‘zlari bilan ko‘rish, ularni his qilish, savol-javoblar orqali mavzuni tahlil qilish
imkonini beradi. Bu usul ayniqsa tabiiy fanlar uchun juda qulay, chunki tirik tabiat,
landshaft, suv manbalari, o‘simlik va hayvonot olami kabi mavzularni bevosita
kuzatish orqali o‘quvchilar bilimni o‘zlashtirish bilan birga, ekologik madaniyat va
tabiatni asrashga bo‘lgan e’tiborini shakllantiradi.
Bundan tashqari, ekskursiya o‘quvchilarning:
motivatsiyasini oshiradi,
faol fikrlashga undaydi,
o‘zaro hamkorlikda ishlash ko‘nikmasini shakllantiradi,
tashabbuskorlik va mas’uliyatni kuchaytiradi.
Ekskursiya darslari turli xil joylarda tashkil etilishi mumkin. Boshlangʻich
sinflarda ekskursiya darslari asosan maktab hududidan chiqmagan holatda tashkil
etilishi maqsadga muvofiqdir. Masalan, maktab hududi misolida oladigan boʻlsak,
maxsus laboratoriya xonalariga, maktab bogʻi yoki gulzoriga, issiqxonaga
oʻquvchilarni sayohatga olib borsa, va undagi oʻsimliklarning tuzilishi, yashashi
haqida maʼlumotlar berilsa bolalarning xotirasida umrbod muhrlanib qolishiga sabab
boʻladi. Zero dono xalqimiz aytganidek, " Ming marotaba eshitgandan bir marotaba
koʻrgan afzal". Tabiiy fanlar darsida ekskursiya uchun maktab hududidan tashqarida
qoʻriqxonalarga, milliy bogʻlarga, togʻ, adir va yaylovlarga, hayvonot bogʻlariga
borish ham mumkin. Biroq buning uchun maktab maʼmuriyati bilan maslahatlashib
ushbu jarayonni tashkil etish zarur. Bunday sayohatlar oʻquvchi uchun esda qolarli
yorqin lahzalarga boy, bilim beruvchi hamda ekologik madaniyatni oshirishga urgʻu
beradigan tarzda tashkil etilishi maqsadga muvofiqdir.
Ekskursiya davomida bolalar nafaqat o‘rganadi, balki tabiat bilan muloqotga
kirishib, hissiy tajriba orttiradi. Bu esa ularning xotirasida chuqurroq iz qoldiradi.
Ekskursiyalar dars jarayonini jonlantiradi, o‘quvchini passiv tinglovchidan faol
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
213
ishtirokchiga aylantiradi. Bu metod ko‘p hollarda quyidagi didaktik tamoyillarni
ta’minlaydi:
Ko‘rgazmalilik: o‘quvchilar mavzuni real ob’yektlar orqali o‘rganadilar,
bu esa ularning bilimlarini mustahkamlashga yordam beradi.
Hayot bilan bog‘liqlik: ekskursiyada olingan bilimlar kundalik hayot
tajribasi bilan uyg‘unlashadi.
Faollik va mustaqillik: ekskursiyalar o‘quvchilarni mustaqil kuzatish,
taxlil qilish va xulosa chiqarishga o‘rgatadi.
o‘quvchilarda tabiatga mehr-muhabbat, uni asrash hissini tarbiyalaydi;
guruh bo‘lib harakat qilish orqali ijtimoiy moslashuv, madaniyatli yurish-
turish va hamkorlik madaniyati shakllanadi;
milliy tabiat, yurt manzaralari, tarixiy maskanlar orqali vatanparvarlik
tuyg‘usini oshiradi.
Xulosa
Ekskursiya boshlangʻich taʼlimda tabiiy fanlarni o‘qitishning samaradorligini
oshirishda muhim metod bo‘lib xizmat qiladi. U darslarni hayotiylashtirish,
bolalarning dunyoqarashi va bilim darajasini chuqurlashtirishda asosiy vositalardan
biridir. Shu sababli, har bir boshlangʻich sinf o‘qituvchisi ekskursiyani darsning
ajralmas qismi sifatida rejalashtirishi zarur.
Shuningdek, ekskursiyalar o‘quvchilar orasida jamoaviylik, o‘zaro hurmat,
tabiatga ehtiyotkorlik bilan munosabatda bo‘lish, o‘zini tutish madaniyati kabi ijtimoiy
ko‘nikmalarni rivojlantiradi. Bu esa nafaqat darsdagi, balki hayotdagi faol ishtirokni
ta’minlashga zamin yaratadi.
Ekskursiyalarni samarali tashkil etish uchun o‘qituvchi puxta reja tuzishi,
xavfsizlik choralarini ko‘rishi, bolalarning yosh xususiyatlarini inobatga olgan holda
faoliyatni rejalashtirishi zarur. Maqsadli va mavzuga mos ekskursiyalar boshlangʻich
ta’limda tabiiy fanlarning o‘zlashtirilishini yanada yuqori bosqichga olib chiqadi.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati
1.
Axmedova M. Sh. (2021). Boshlang‘ich ta’lim metodikasi. Toshkent: Fan va
texnologiya.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
214
2.
Raxmonova G. T. (2020). Tabiiy fanlarni o‘qitish metodikasi. Samarqand:
Zarafshon.
3.
Xayrullayeva D. A. "Interaktiv metodlar orqali boshlang‘ich sinflarda tabiiy
fanlarni o‘qitish". – Toshkent: TDPU, 2019.
4.
"Ta’limda innovatsion texnologiyalar" jurnali. – 2022-yil, 3-son.
