MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
191
TARBIYA BUYUK NE'MAT HAYOTIDAGI O‘RNI
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti
Boshlang'ich ta'lim yo'nalishi 3-kurs talabasi
Nurulloeva Manija Qurbonovna
manijanurulloeva29@gmail.com
Boshlang‘inch ta’lim yo‘nalishi 3-kurs talabasi
Abdullayeva Nargiza Izzatulloevna
fazliddinshamsiddinov72@gmail.com
Boshlang'ich ta'lim yo'nalishi 3-kurs talabasi
Ramazonova Aziza Amonullaevna
aramazonova51@gmail.com
Boshlang'ich ta'lim yo'nalishi 3 kurs talabasi
Toshova Shahlo Qurbonmurot qizi
shaxlotoshova499@gmail.com
Anotatsiya: Ushbu maqolada bir oila, balki yer sayyorasidagi har bir
mamlakatning gullab-yashnashi, undagi yashovchi xalqlarning farog'ati ham shak-
shubhasiz ta'lim va tarbiya tufayli ekanligini, hayot olamida, shubhasiz, tarbiya singari
insoniyatga ta'sirli narsa yo'qligi va shu sababdan qadimdan mashhur donishmandlar
tarbiya to'g'risida qimmatli fikrlarni yozib qoldirganligi haqida keltirilgan.
Kalid so'zlar: Tarbiya, inson, vazifa, jamiyat, ajdod, shaxs, axloq, g'oya,
bolalar, ta'lim, ma'naviyat, fazilat,odat, alloma.
Аннотация: В данной статье утверждается, что процветание семьи,
как и каждой страны на планете Земля, и благополучие живущих в ней людей,
несомненно, обусловлены образованием и воспитанием, что в мире жизни,
несомненно, нет ничего более влиятельного для человечества, чем воспитание,
и по этой причине известные мудрецы с древних времен написали ценные мысли
о воспитании
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
192
Ключевые слова: Образование, человек, задача, общество, предок,
личность, мораль, идея, дети, воспитание, духовность, добродетель, привычка,
ученый.
Abstract: This article states that the prosperity of a family, and indeed of every
country on planet Earth, and the well-being of the people living in it, is undoubtedly
due to education and upbringing, that in the world of life, there is undoubtedly nothing
more influential on humanity than upbringing, and for this reason, famous sages from
ancient times have written valuable thoughts about upbringing.
Keywords: Education, human, task, society, ancestor, personality, morality,
idea, children, education, spirituality, virtue, habit, scholar.
Yoshlar tarbiyasi, ularni ilmli va har tomonlama etuk qilib voyaga etkazish barcha
zamonlarda muhim vazifa hisoblangan. Mutafakkirlarimiz tomonidan yozib
qoldirilgan bunday nodir asarlar o'sib kelayotgan yosh avlodni salbiy illatlardan asrab,
axloqan pok, haqiqiy inson bo'lib etishishlariga undagan.Tarbiya — shaxsda muayyan
jismoniy, ruhiy, axloqiy, maʼnaviy sifatlarni shakllantirishga qaratilgan amaliy
pedagogik jarayon; insonning jamiyatda yashashi uchun zarur boʻlgan xususiyatlarga
ega boʻlishini taʼminlash yoʻlida koʻriladigan chora tadbirlar yigʼindisi. Tarbiya
insonning insonligini taʼminlaydigan eng qadimiy va abadiy qadriyat hisoblanadi.
Tarbiyasiz alohida odam ham, kishilik jamiyati ham mavjud boʻla olmaydi. Chunki
odam va jamiyatning mavjudligini taʼminlaydigan qadriyatlar tarbiya tufayligina bir
avloddan boshqa avlodga oʻtadi.
Ajdodlarimiz asrlar davomida sevib mutolaa qilgan “Pandnoma”, “Siyosatnoma”,
“Qobusnoma”, “Axloqi muhsiniy”, “Axloqi jaloliy”, “Axloqi nosiriy”, “Qonuni
hikmat”, “Nigoriston”, “Bahr al-ulum”, “Kachko'li sultoniy”, “Jovidoni xirad”, “Bistu
se hikmat”, “Hikoyoti dilpisand”, “Odob as-solihin”, “Turkiy “Guliston” yoxud axloq”
singari asarlar shular jumlasidandir. Ushbu nodir asarlarda avval axloq-tarbiyaga oid
biror so'z va tushunchani izohlab, keyin unga o'quvchi amal qilish uchun naqliy va
axloqiy dalillar keltiradi. Umuman ularning mazmun-mundarijasi, ularda ilgari
surilgan ilg'or g'oyalar bugungi kunda ham o'z ahamiyatini yo'qotmagan.Tarbiya —
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
193
shaxsda muayyan jismoniy, ruhiy, axloqiy, maʼnaviy sifatlarni shakllantirishga
qaratilgan amaliy pedagogik jarayon; insonning jamiyatda yashashi uchun zarur
boʻlgan xususiyatlarga ega boʻlishini taʼminlash yo'lida koʻriladigan chora tadbirlar
yigʼindisi. Tarbiya insonning insonligini taʼminlaydigan eng qadimiy va abadiy
qadriyat hisoblanadi. Tarbiyasiz alohida odam ham, kishilik jamiyati ham mavjud boʻla
olmaydi. Chunki odam va jamiyatning mavjudligini taʼminlaydigan qadriyatlar tarbiya
tufayligina bir avloddan boshqa avlodga oʻtadi.Jamiyatdagi, ijtimoiy hayotdagi
talablarga javob beruvchi shaxsni shakllantirish tarbiyaning mazmunini tashkil etadi.
Talablar bilan birga boshqa insonlarni hurmat qilish o'zgalar fikrini tinglash,
insonparvarlik va ilm olish, ilmga intilish tarbiyaning muhim tamoyillaridandir.
Yana insonda e'tiqod, hayotga nisbatan qarashlar, o'zini-o'zi anglashi, keng fikr
yuritishi o'zini va boshqalarni fikri, g'oyalari, qarashlarini baholashi ham tarbiyaning
muhim unsurlaridan biridir.Tarbiya pedagogikaning ham asosiy tushunchalaridan biri
hisoblanadi. Pedagogikada tarbiya ikki manoda farqlanadi: keng ma'nodagi tarbiya va
tor ma'nodagi tarbiya. Keng manoda tarbiya- shaxsga jamiyatning ta'sir etishi, ijtimoiy
hodisa sifatida qaraladi. Ya'ni, shaxsning jamiyat talablariga javob berishiga va
jamiyatning ta'siri natijasida shaxsni rivojlantirishga yo'naltirilgan tarbiya.Tor
ma'nodagi tarbiya-pedagogik jarayon sharoitida ta'lim maqsadini amalga oshirish
uchun pedagog va tarbiyalanuvchilarning maxsus tashkil etilgan faoliyati hisoblanadi.
Bunda, tarbiya malum bir ta'limni o'rganish maqsadida tashkil etiladi va pedagog va
o'quvchining faoliyat jarayoni tushuniladi. Bundan bilinadiki, jamiyat uchun komil,
ilmli, yetuk, barkamol insonni shakllantirishdan iboratdir tarbiyaning maqsadi. Shaxsni
kamol toptirishdagi asosiy tushuncha ham bu tarbiyadir.
Xitoy donishmandi Syun-Szi “Chaqaloqlar hamma erda bir xil yig'lashadi.
Katta bo'lganlarida esa turli qiliqlar qilishadi. Bu – tarbiyaning oqibati”, deb yozgan
edi. Olmon faylasufi Immanuil Kant o'z asarida “Inson faqat tarbiya orqali inson
bo'ladi, uning qandayligi tarbiyaning natijasidir”, degan fikrni bildiradi. Tarbiya
borasida Sa'diy Sheroziy shunday misralarni bitgan:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
194
Minbarning poyida tursa ham eshak,
Tarbiya yuqmaydi, bo'lmaydi odam.
Tarbiya ko'rmayin ulg'aysa kishi.
Eshak bo'lib qolur yuzga kirsa ham.
Tarbiyaga e'tiborsizlikning oqibati nimalarga olib kelishini o'z vaqtida
Abdulla Avloniy kuyunib, “Bugungi kunda jamiyatimizning yuzini qora qiluvchi
pastkashlar, yomonlar, beboshlar, o'g'rilar, giyohvandlar va nashavandlar... kecha
tarbiyalariga e'tibor berilmagan bolalardir”, deb yozib qoldiradiAdabiyotshunos olim
Abdurauf Fitrat “Xalqning harakat qilishi, davlatmand bo'lishi, baxtli bo'lib izzat-
hurmat topishi, jahongir bo'lishi, zaif bo'lib xorlikka tushishi, faqirlik jomasini kiyib,
baxtsizlik yukini tortib e'tibordan qolishi, o'zgalarga tobe va qul, asir bo'lishi
bolalikdan o'z ota-onalaridan olgan tarbiyalariga bog'liq. Bolalar axloqiy tarbiyani
muhitdan oladilar, boshqacha qilib aytganda, bolalar suvga o'xshaydi, suv idishning
shaklini olganidek, bolalar ham muhitning odob-axloqini qabul qiladilar”, deydi.
Alixonto'ra Sog'uniy tarbiya xususida shunday yozadi: “Yolg'iz insonga
emas, barcha jonlik mavjudotlarda ta'lim-tarbiya ta'siri ko'z oldimizda ko'rilib, buning
natijalari butun dunyoga tarqalib turmoqda. O'qitish-o'rgatish buyon tursin, suhbat o'zi
ham, suhbatdoshlarga o't bilan suvdek tez o'tadi. Shuning uchun ham har kimga, suhbat
yo'ldoshlariga qarab baho beriladi”.
Darhaqiqat, nafaqat bir oila, balki er sayyorasidagi har bir mamlakatning
gullab-yashnashi, undagi yashovchi xalqlarning farog'ati ham shak-shubhasiz ta'lim va
tarbiya tufaylidir.Ma'lumki, ulug' mutafakkir Abu Ali ibn Sino merosida ilm va axloq
uyg'unligi masalasi alohida o'rin tutadi. Allomaning “Tadbiri manzil” risolasida tarbiya
masalasi ko'proq tahlil etilgan. Xususan, “Tadbiri manzil”da inson tayyor shaxsiy sifat,
odat va ko'nikmalar bilan tug'ilmasligi qayd etiladi. Bunday xususiyatlar odamning
ijtimoiy hayotida sekin-asta shaxsiy va o'zgalar tajribasi, avvalgi ajdodlar an'analari,
ta'lim-tarbiya o'zgalarning ta'siri ostida shakllanadi. SHaxs kamolotida ijobiy fazilat va
odatlarni qaror toptirish qanchalik qiyin va mushkul bo'lsa, ma'naviy qiyofaga yopishib
olgan salbiy jihat va odatlardan xalos bo'lish shunchalik murakkabdir.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
195
Alloma nazdida bolalar tarbiyasini barvaqt boshlagan ma'qul: “Bola tana
bo'g'inlari barqaror bo'lgan, uning tili to'g'ri, ravon gapirish va quloqlari tinglash va
o'zgalar so'zlarini qabul qilish hamda o'rganilayotgan narsaga (tabiiy) moyillik paytdan
boshlab uni ilmlar va axloq-odob (asoslari)ga o'rgatib borish lozim”.
Yuqoridagilardan shu narsa ma'lum bo'lmoqdaki, hamma vaqt tarbiyada
butun ish nafaqat ota-onalarga, balki go'zal axloq va ilmiy salohiyatga ega bo'lgan
ustoz-muallimlarning sa'y-harakatiga ham bevosita bog'liq. Bunda ishni tashkil qilish
shakllarinigina emas, ayni paytda, ishlashni to'g'ri yo'lga qo'yish shartlarini bilish ham
muhimdir.
FOYDANILGAN ADABIYOTLAR RUYXATI
1. M. Xayrullayev, B. To'xliyev, Sh. Qurbonov, X. Masudov, M. Qurbonov
PEDAGOGIKA TARIXI, 2004 yil.
2. Khaydarov, S. A. (2021). The role of the use of fine arts in teaching the history of
the country. International scientific and practical conference. CUTTING EDGE-
SCIENCE. In Conference Proceedings (pp. 41-43).
3. Холиқова П. А. Қ. МИЛЛИЙ-МАЪНАВИЙ МЕРОСНИ ЭЪЗОЗЛАШ ВА
УНИНГ МАЗМУН МОҲИЯТИНИ ЁШЛАР ОНГИГА СИНГДИРИШ
//Academicresearch in educational sciences. – 2023. – Т. 5. – №. NUU Conference 2.
– С. 842-847.
4. Mahmudova K., Kholikova P. NEW APPROACHES TO TEACHING ENGLISH:
GIVE THE PUPILS WHAT THEY WANT! //Spectrum Journal of Innovation,
Reforms and Development. – 2023. – Т. 15. – С. 354-359.
5. Khalikova P. THE FORMATION OF SPIRITUAL AND MORAL VIRTUES IN
THE EDUCATION OF A PERFECT HUMAN BEING IN THE WORKS OF
ORIENTAL THINKERS //Science and innovation. – 2023. – Т. 2. – №. B5. – С. 355-
358.
6. SAMIYEVA, S. (2023). TABOO AND EUPHEMISM IN UZBEK AND TAJIK
LANGUAGES. World Bulletin of Social Sciences, 27, 64-68.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
196
7. Oripovna, S. S. (2022). Issues of spiritual and moral education of youth in the works
of abdurahmon Jami.
8. Samiyeva, S. (2021). ISSUES OF SPIRITUAL AND MORAL EDUCATION OF
YOUTH IN THE WORKS OF ABDURAHMON JAMI. InterConf.
9. Samiyeva, S. O. (2024). EUPHEMISMS AND THEIR RELATIONSHIP WITH
SYNONYMS (in the example of Uzbek and Tajik languages). World of Scientific
news in Science, 2(2), 859-865.
10. Oripovna, S. S. (2024). Emergence Factors Of Dysphemic And Euphemical
Dictionaries In Tajik And Uzbek Languages. Pedagogical Cluster-Journal of
Pedagogical Developments, 2(2), 14-21.
11. Samiyeva, S. O. (2020). SAADI SHERAZI’S LIFE ACTIVITIES AND MORAL
VIEWS. Theoretical & Applied Science, (7), 410-413.
12. Samiyeva, S. O. (2024). CONTENT AND PRINCIPLES OF EDUCATIONAL
WORK IN THE CLASSROOM AND OUTSIDE THE CLASSROOM IN PRIMARY
GRADES. THE ROLE OF SCIENCE AND INNOVATION IN THE MODERN
WORLD, 3(2), 85-90.
13. Хуррамов, Х. М., & Панджиев, Д. М. (2018). В ПЕРВОМ КЛАССЕ
ИСПОЛЬЗОВАНИЕ
РИСУНКОВ
ПРИ
ИЗГОТОВЛЕНИИ
РЕЧИ
ШКОЛНИКАМИ ЧЕРЕЗ СКАЗКИ. In Лучшая студенческая статья 2018 (pp. 119-
123).
