MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
295
XOJA XASAN ANDOQIY YO’LI
Baynazarov Zokir, PhD, dotsent.
Samarqand davlat universiteti
https://orcid.org/0000-0001-5874-4246
Annotatsiya. Ona yurtimiz qadim zamonlardan buyuk sarkardalar, olimlar,
mutafakkir va shoirlar, diniy ulamolar va tasavvuf peshvolari yetishtirgan ulugʻ zamin
sifatida dunyo tarixida alohida oʻrin tutadi. Bu zamin oʻz farzandlarining chuqur
bilimlari, aql-zakovati, ulkan bunyodkorlik ishlari, qad koʻtargan shahar-u imoratlari
hamda qudratli davlatlari bilan jahonga mashhur boʻlgan. Ayniqsa, Turk-islom
madaniyati rivojida katta rol oʻynagan diniy-tasavvufiy maktablarning shakllanishi
ham shu yurtning yetuk siymolari nomi bilan bogʻliqdir.
Ushbu tadqiqotda Markaziy Osiyo tasavvuf tarixida muhim oʻrin egallagan
taniqli mutasavvif Xoʻja Hasan Andoqiyning hayot yoʻli, ilmiy faoliyati va falsafiy
qarashlari atroflicha tahlil qilingan. Tadqiqotda Andoqiyning VIII–XII asrlarda keng
yoyilgan tasavvufiy harakatning faol ishtirokchisi sifatida shakllanish jarayoni batafsil
yoritilgan. Shuningdek, uning mintaqadagi taniqli sufiy olimlar Yusuf Hamadoniy va
Ahmad Yassaviy bilan yaqin munosabatlari hamda Xojagon tariqati rivojidagi
salmoqli oʻrni ochib berilgan. Andoqiy ta’limotining insonlarni axloqiy poklikka,
ruhiy-ma’naviy kamolotga va Allohga ixlos bilan ibodat qilishga chaqiruvchi jihatlari
maxsus ta’kidlangan. Maqolada tarixiy-ilmiy asarlar va boshqa manbalar asosida
Andoqiyning tugʻilgan joyi, ta’lim olgan madrasalari hamda diniy-ilmiy ustozlari
haqida yangi ma’lumotlar berilgan. Uning oʻz davridagi madaniy, ijtimoiy va diniy
hayotga koʻrsatgan ta’siri tahlil etilib, zamondosh olimlar bilan oʻzaro munosabatlari,
safarlari hamda tariqat ichidagi faoliyatlari aniq tarixiy faktlar asosida koʻrsatilgan.
Yusuf Hamadoniy bilan boʻlgan ustoz-shogird munosabatining uning ruhiy va falsafiy
qarashlarini shakllantirishdagi ahamiyati misollar bilan dalillangan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
296
Tadqiqotda Andoqiy ta’limotining Ahmad Yassaviy bilan boʻlgan yaqin
hamkorlik munosabati orqali yanada rivoj topgani hamda uning falsafiy
hikmatlarining amaliy ahamiyati qayd etilgan. Uning asosida shakllangan Xojagon
tariqatining tamoyillari nafaqat Markaziy Osiyo hududi bilan cheklanmay, balki Old
Osiyo va Anadoʻli (hozirgi Turkiya) mintaqalarida ham keng yoyilgani va chuqur
ta’sir koʻrsatgani bayon etilgan. Tadqiqotda Andoqiy merosini chuqur oʻrganish
bugungi kunda ham dolzarbligi ta’kidlangan boʻlib, bu orqali oʻzbek xalqining tarixiy,
madaniy va diniy-ma’naviy qadriyatlarini yanada toʻlaroq anglash imkoniyatiga ega
boʻlishi qayd etilgan.
Kalit soʻzlar: Xojagon tariqati, Yusuf Hamadoniy, Ahmad Yassaviy, Xoʻja
Hasan Andoqiy, tasavvuf va din, ma’naviy meros, sufiylik maktabi, ijtimoiy-madaniy
ta’sir, Samarqand, Qiziltepa, Buxoro.
Аннотация. Наша Родина с древних времен занимает особое место в
мировой истории как великая земля, взрастившая великих полководцев, ученых,
мыслителей и поэтов, религиозных ученых и лидеров суфизма. Эта земля
прославилась во всем мире глубокими знаниями своих сыновей, их интеллектом,
великими созидательными трудами, возведенными городами и сооружениями, а
также могущественными государствами. В частности, формирование
религиозно-суфийских школ, сыгравших большую роль в развитии тюрко-
исламской культуры, также связано с именами выдающихся личностей этой
страны.
В данном исследовании подробно проанализированы жизненный путь,
научная деятельность и философские взгляды известного суфия Ходжи Хасана
Андоки, занимавшего важное место в истории суфизма в Центральной Азии. В
исследовании детально освещен процесс становления Андоки как активного
участника широко распространенного суфийского движения в VIII-XII веках.
Также раскрыты его тесные отношения с известными суфийскими учеными
региона Юсуфом Хамадани и Ахмадом Яссави, а также его значительная роль
в развитии тариката Ходжагон. Особо подчеркиваются аспекты учения
Андоки, призывающие людей к нравственной чистоте, духовно-нравственному
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
297
совершенству и искреннему поклонению Аллаху. В статье, основанной на
историко-научных трудах и других источниках, представлена новая
информация о месте рождения Андоки, медресе, где он учился, и его религиозно-
научных наставниках. Проанализировано его влияние на культурную,
социальную и религиозную жизнь своего времени, показаны его
взаимоотношения с современными учеными, его путешествия и деятельность в
рамках тариката на основе конкретных исторических фактов. Значение
отношений наставник-ученик с Юсуфом Хамадани в формировании его
духовных и философских взглядов подтверждено примерами.
В исследовании отмечается, что учение Андоки получило дальнейшее
развитие благодаря тесному сотрудничеству с Ахмадом Яссави, а также
подчеркивается практическое значение его философской мудрости.
Утверждается, что принципы тариката Ходжагон, сформированного на его
основе, распространились и оказали глубокое влияние не только на территорию
Центральной Азии, но и в регионах Передней Азии и Анатолии (современная
Турция). В исследовании подчеркивается актуальность глубокого изучения
наследия Андоки и в наши дни, что позволит более полно понять исторические,
культурные и религиозно-духовные ценности узбекского народа.
Ключевые слова: тарикат Ходжагон, Юсуф Хамадани, Ахмад Яссави,
Ходжа Хасан Андоки, суфизм и религия, духовное наследие, суфийская школа,
социально-культурное влияние, Самарканд, Кызылтепа, Бухара.
Abstract. Our Motherland holds a special place in world history as a great
land that has produced eminent commanders, scholars, thinkers and poets, religious
scholars, and Sufi leaders since ancient times. This land has become world-renowned
for the profound knowledge, intellect, and monumental creative works of its children,
as well as its cities, edifices, and powerful states. Notably, the formation of religious-
Sufi schools, which played a major role in the development of Turkic-Islamic culture,
is also associated with the names of distinguished figures from this land.
This study comprehensively analyzes the life path, scholarly activities, and
philosophical views of the renowned Sufi Khoja Hasan Andoqi, who occupied an
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
298
important place in the history of Central Asian Sufism. The research details Andoqi's
development as an active participant in the widespread Sufi movement of the 8th-12th
centuries. It also reveals his close relations with the region's famous Sufi scholars
Yusuf Hamadani and Ahmad Yassavi, as well as his significant role in the development
of the Khojagon tariqa. The aspects of Andoqi's teachings that call people to moral
purity, spiritual and ethical perfection, and sincere devotion to God are particularly
emphasized. The article provides new information about Andoqi's birthplace, the
madrasas where he studied, and his religious-scholarly teachers based on historical-
scientific works and other sources. His influence on the cultural, social, and religious
life of his time is analyzed, and his interactions with contemporary scholars, travels,
and activities within the tariqa are presented based on specific historical facts. The
significance of his teacher-student relationship with Yusuf Hamadani in shaping his
spiritual and philosophical views is substantiated with examples.
The study notes the further development of Andoqi's teachings through close
cooperation with Ahmad Yassavi and the practical significance of his philosophical
wisdom. It is stated that the principles of the Khojagon tariqa, formed on this basis,
were not limited to Central Asia but also spread widely and had a profound influence
in the regions of the Near East and Anatolia (present-day Turkey). The study
emphasizes the ongoing relevance of in-depth research into Andoqi's heritage, which
allows for a more comprehensive understanding of the historical, cultural, and
religious-spiritual values of the Uzbek people.
Keywords: Khojagon tariqa, Yusuf Hamadani, Ahmad Yassavi, Khoja Hasan
Andoqi, Sufism and religion, spiritual heritage, Sufi school, socio-cultural influence,
Samarkand, Qiziltepa, Bukhara.
Kirish
. Tasavvuf VIII-XII asrlar davomida islom dunyosining madaniy va
diniy jihatdan shakllanishiga katta ta'sir koʻrsatgan ijtimoiy-ruhiy harakat sifatida
yuzaga chiqdi. Bu davr tasavvuf uchun insonning shaxsiy ruhiy-ma’naviy kamolotiga
xizmat qilish bilan birga, keng jamoatchilikni axloqiy poklik va ezgulik sari chorlovchi
muhim omil sifatida ham tavsiflanadi. Oʻsha davrning taniqli ulamolari Yusuf
Hamadoniy, Xoʻja Abdulloh Barraqiy, Xoʻja Hasan Andoqiy, Ahmad Yassaviy,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
299
Abduxoliq Gʻijduvoniy, Najmiddin Kubro singari mutasavviflar tomonidan asos
solingan tariqatlar Markaziy Osiyoda, shuningdek, Ahmad Yassaviy orqali Hoji
Bektoshi Vali hamda uning izdoshlari ta’sirida Old Osiyo, Onadoʻli va Bolqon
yarimoroli hududlarida keng yoyildi. Bu tariqatlar oʻz ta’limotlari orqali insonlarni
Allohga boʻlgan samimiy muhabbatga, axloqiy yetuklik va ruhiy poklikka da’vat
qildilar. Ularning faoliyati jamiyatda axloqiy qadriyatlarni mustahkamlash,
shuningdek, madaniy muhitni boyitishda muhim oʻrin tutdi.
Ahmad Yassaviy tasavvufiy she’riyat orqali islom dinining insonlar oldidagi
vazifalari hamda Allohga boʻlgan muhabbatni chuqur ifodalagan boʻlib, uning
hikmatlari koʻplab mutasavviflarning ta’limotiga sezilarli darajada ta’sir koʻrsatdi.
Jumladan, Xoʻja Hasan Andoqiy singari yetuk olimlar ham uning ta’limotidan
ilhomlangan holda oʻz faoliyatlarini olib bordilar va uning hikmatlarini oʻz amaliy va
nazariy ta’limotlariga singdirdilar. Xoʻja Hasan Andoqiy oʻz davrining mashhur
mutasavvifi sifatida nafaqat nazariy tasavvufni rivojlantirdi, balki uning amaliy
jihatlarini ham keng yoyilishiga katta hissa qoʻshdi.
Ushbu maqolada Xoʻja Hasan Andoqiyning hayoti, ilmiy-ijodiy faoliyati, u
ta’lim olgan muhit hamda zamondoshlari bilan boʻlgan aloqalari haqida batafsil
ma’lumot beriladi. Shuningdek, uning tasavvuf ta’limoti rivojiga qoʻshgan hissasi,
uning nazariy va amaliy jihatlarining oʻz davridagi va keyingi asrlardagi ahamiyati
tarixiy manbalar asosida chuqur tahlil qilinadi.
Metodlar
. Tadqiqot Yusuf Hamadoniy asarlari, Andoqiyning tarjimayi holi va
zamonaviy tadqiqotlar kabi tarixiy matnlar va qoʻlyozmalarni sifatli tahlil qilishga
asoslangan. Ma’lumotlar yuklangan manbalar, jumladan, “Xojagon tariqati va Xoʻja
Hasan Andoqiy”, Abdulkarim Sam’oniyning “Nasabnoma” (al-Nasab, Ansob), Ali
Safiyning “Rashahot ayn ul-hayot” (Obihayot tomchilari) hamda boshqa tegishli
hujjatlardan olindi. Ushbu ma’lumotlar Andoqiyning hayoti va intellektual-faoliyati
haqida toʻliq tasavvur hosil qilish uchun tahlil qilindi.
Tadqiqot.
1. Hayot yoʻli.
Xoʻja Hasan Andoqiy (Abu Muhammad Hasan ibn Husayn
Andoqiy hijriy 460-552, milodiy 1067-1159-yy.) 1067-yilda Buxoroda tugʻilgan. Bu
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
300
haqida Ali Safiyning “Rashahot ayn ul-hayot
1
” (Obihayot tomchilari. 909/1503-yil)
asarida quyidagicha ma’lumot beriladi:
Abu Muhammad Hasan ibn Husayn Andoqiy
464/1071-yilda Buxoroning Andoq qishlogʻida tugʻiladi…. “Va Sam’oniy “Ansob”da
kelturubdikim, Marvda bir deha turur, shaharning ikki farsaxlik yeridakim, ani ham
Andoq derlar va Andoq muarrabi Andok turur, lekin Andoqiy Marvda emas, balki
Buxoroning Andoq qishlogʻida tavallud topgan
”. Ali Safiyning bu kitobi buyuk
mutasavvuf Xoʻja Ahrori Valiy tavsiyasi bilan yozilgan boʻlib, tarixchi akademik
Boʻriboy Ahmedovning ta’kidlashishicha, XV-XVI asrlar ijtimoiy-siyosiy va madaniy
hayotini yoritishda tadqiqotchilar shu manbaga murojaat qiladi. Manbaning juda
koʻplab qoʻlyozmalari va hatto, Xorazmda eski oʻzbek tiliga tarjima qilingan variant
ham Oʻzbekiston Respuklikasi Sharqshunoslik instituti qoʻlyozmalar fondida saqlandi.
“Rashahot”da ta’kidlanishicha, aslida Andok, arab muarrixlari Andoq shaklida yozgan
boʻlib, Buxorodan 3 farsax masofada joshlashgan va hozirgacha shu nom bilan
saqlanib qolgan qishloq sanaladi. “Andak” soʻzi oʻzbek tilining izohli va etimologik
lugʻatlarida qayd etilgan boʻlib,
bir oz, picha, kamgina, qittak
degan ma’nolarni
anglatadi
2
. Andoqiy allomaning nisbasi (
tugʻilgan joyiga ishora
) boʻlib, qishloq
nomidan olingan. Bu toponim esa geografik joylashuvdan kelib chiqqan boʻlishi kerak.
Xoʻja Hasan mashhur faqih Abulkarim ibn Hanifa Andoqiyning nabirasi edi. Andoqiy
1158-yilda Ramazon oyining oxirlarida vafot etgan va Samarqandning Andoqsoy
qishlogʻida dafn etilgan. Vaqt oʻtishi bilan uning qabri ziyoratgohga aylangan.
Mahalliy aholi tomonidan maqbaraning tiklanishi uning merosiga boʻlgan hurmatni
koʻrsatadi
3
. “Rashahot”da esa hijriy 552 (milodiy: 1057) -yil, ramazon oyining 27-kuni
vafot etgan Xasan Andoqiyning qabri muboraklari Buxoroning tashqarisidagi Shayx
Abubakr Kalobodiyning maqbarasida, Shayx qabrining kunchiqar tomonida
joylashgan
4
degan ma’lumot keltiriladi. Bu hozirgi Navoiy viloyati Qiziltepa tumani
Toshrabot mahallasi Xoʻja Hasan qishlogʻidagi qabriston sanaladi
5
. “Taskirayi
1
Faxriddin Ali Safiy. Rashahat. -Toshkent: Abu Ali ibn Sino nomidagi tibbiyot nashriyoti. 2003, -B.13-14. Hasaniy M.,
Razzoqova M. Xojagon tariqati va Xo‘ja Hasan Andoqiy
.
Samarqand, 2021.
2
https://izoh.uz/word/andak (2024
, dekabr).
3
Ibodov B. Abulhasan Andoqiyning hayot yoʻli. https://www.bukhari.uz/?p=18028&lang=oz.
4
Faxriddin Ali Safiy. Rashahat. -Toshkent: Abu Ali ibn Sino nomidagi tibbiyot nashriyoti. 2003, -B.14
5
Hasaniy M., Razzoqova M. Xojagon tariqati va Xo‘ja Hasan Andoqiy
.
Samarqand, 2021. -B.46.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
301
Naqshbandiya” asarini muallifi Tohir Eshon Xorazmiyning ta’kidlashicha,
Xoja Hasan
Andoqiy Barraqiy qabrining orqa tarafidadur. Hamona ikki qabr bir yerda muttasil
(bir-biriga yopishgan)dekdur. Ba ikki birodari hampir bir joyda matfundurlar
6
. Bu
ma’lumot boshqa manba asosida ham dalillangan. “Qiziltepa qamiyatidan lavhalar”
nomli tadqiqotda hozirgi Navoiy viloyati Qiziltepa tumani Toshravot xoʻjaligi Xoja
Hasan mahallasida Andoq qishlogʻi va shu yerda joylashgan qadimiy “Xoja Hasan
Andoqiy” qabristoni bor
7
. Bu yerda hoʻjagon tariqati pirlari bilan birgan alloma nomi
bilan ataladigan qabr ham mavjud boʻlib, keltirilgan manbalardagi ma’lumotlar asosli
ekanligini tasdiqlaydi. Mavzuga u qadar aloqasi boʻlmasa-da, ta’kidlash joizki,
Kattaqoʻrgʻon tumanidagi Andoqsoy toponimi ham tasodif emas. Bunga “koʻchib
yuruvchi nomlar” sifatida qarashimiz kerak. Ya’ni, bir nuqtadagi aholi boshqa nuqtaga
koʻchganda oʻz nomini “tashigan”. Tarixda bunday hollar koʻp uchragani toponimik
manbalarda koʻp qayd etilgani, sir emas.
2.
Ta’lim olishi.
Andoqiy dastlabki ta’limni Buxoroning taniqli ulamolaridan
biri boʻlgan Abu Muhammad Abdulaziz Halvoiy (shams ul-Aimma) qoʻl ostida fiqh
va hadis ilmlari boʻyicha olgan. Abdulkarim Sam’oniyning VIII-XII asrlarda yashagan
oʻzbekistonlik olimlar hayoti haqida ma’lumot beruvchi “Nasabnoma” (al-Nasab)
kitobida quyidagilar qayd etilgan: Abul Muzaffar Abdulkarim ibn Abu Hanifa al-
Andaqiy imom, fozil, zohid, taqvodor zot boʻlganlar, kamtarinliklari va chiroyli
siyratliklari bilan nom chiqarganlar. “Shams ul-aimma” (imomlar quyoshi) Abu
Muhammad Abdulaziz al-Halvoiydan fiqh va hadis ilmlaridan ta’lim olganlar. Hijriy
400 (milodiy 1010) yilda tugʻilib, hijriy 481 (milodiy 1089) yilning sha’bon oyida
vafot etganlar. Nevaralari Abu Muhammad Hasan ibn Husayn al-Andaqiy
oʻz
davrlarining tariqat, tasavvuf ilmi mashoyixlaridan edilar. Bu kishi umrlarini muridlar
tarbiyalash bilan oʻtkazdilar
8
. “Imomlar quyoshi” (“shams ul-Aimma”) – Abul
Muzaffar Abdulkarim ibn Abu Hanifa al-Andaqiy Xoja Hasan Andoqiyning bobosi
boʻlib, ilmli, zohid, kamtarin xulqi va goʻzal siyrati bilan nom chiqargan zotlardan biri
6
Hasaniy M., Razzoqova M. Xojagon tariqati va Xo‘ja Hasan Andoqiy
.
Samarqand, 2021. -B.26.
7
Mirzaaxmedov J, Odilov Sh. Qiziltepa qadimiyatidan lavhalar. “A.Qodiriy nomidagi xalq merosi nasriyoti”, 2002. -B
44. 86b.
8
Abdulkarim as-Sam’oniy. Nasabnoma (al-Ansob). Toshkent, 2017. -B.10-11.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
302
edi. Dastlabki ta’limni oilasida olgan alloma qishlogʻidan 3 farsax yoʻl boʻlgan
Buxoroda madrasada oʻqishni davom ettiradi. Andoqiy madrasa oʻqib yurgan
vaqtlarda islom falsafasining yetuk vakili, Hoʻjagon tariqatining asoschisi, ulugʻ
ma’naviy pir Yusuf Hamodoniy Buxoroga keladi. Taqdirning bu ulugʻ inoyati ila
Hamodoniy bilan tanishadi va uning qoʻlida tahsil ola boshlaydi.
3.
Diniy-falsafiy ta’siri.
Alloma oʻz davrining tariqat, tasavvuf ilmi
mashoyixlaridan edi. Butun umrini ilm olish va muridlariga taʼlim-tarbiya berish bilan
oʻtkazgan. Paygʻambarimiz Muhammad alayhissalomning sunnatlariga qatʼiy rioya
etardi. Insonlarni Allohga ibodat qilishga, riyozatni lozim tutishga daʼvat etardi.
Andoqiyning ta’limi va diniy-ma’naviy yoʻli uning ustozi Yusuf Hamadoniy bilan
chambarchas bogʻliq edi. Yusuf Hamadoniy shogirdlarining eng yuksak darajasidagi
vakili sifatida tan olingan Andoqiy uning ikkinchi xalifasi boʻlib, tariqat rahbariyatida
muhim mavqega ega edi. U Hamadoniy bilan birga Xorazm, Bagʻdod kabi
mintaqalarga sayohat qilib, tasavvufiy gʻoyalarni yoyishda faol ishtirok etgan. Xasan
Andoqiy Xojagon tariqatining tamoyillarini shakllantirish va yoyishda katta hissa
qoʻshgan. Uning ta’limotlari Sunnatga qat’iy rioya qilish, ma’naviy intizom va axloqiy
poklikni targʻib qilgan. Ozgina mashaqqat chekib tariqat yoʻlida martabasi ortib boradi.
Butunlay shu ish bilan band boʻlib, oʻz oilasini ham unutib qoʻyadi. Bundan xabar
topgan piri Hamadoniy “Sen darveshsan, lekin oilang ham bor. Riyazotga haddan
ziyod berilib, oʻz oilangni unutib, ularni nochor ahvolga solib qoʻyish, bu aqlli
odamning ishi emas. Bu ishing aqlga ham shariatga ham toʻgʻri kelmaydi”, - deb
ogohlantiradi. Bu haqida “Rashohat”da yozilishicha: Andoqiy ustoziga javoban
“Mening holim riyozat vat oat-ibodatga yetadi, boshqasiga yetmaydi” – deydi.
Berilgan javobdan jahli chiqqan ustoz Andoqiyni urishib beradi. Oqshom tushiga Haq
taola kirib “Ey Yusuf senga aql berdim va Hasanga buyuk aql va koʻngil berdim”
deydi. Bundan xulosa chiqargan alloma Andoqiyni nihoyatda aziz tutdi va uning
dunyoviy ishlariga aralashmaydi, u butun umrini tariqat yoʻliga, ilm oʻrganish va uni
targʻib qilishga bagʻishlaydi. Buni Xoja Hasan Andoqiy bilan birga sayohatlar
chiqqani, vaziyatidan ham bilish mumkin. Yuqorida ta’kidlab kelayotgan manbada
qayd etilishicha, Xoʻja Yusuf Andoqiy bilan birga Xorazm, Bogʻdon shaharlarida
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
303
safarlarda boʻlib, ilmu irfon yoʻlini targʻib qilgan va vasiyatida “Meni Xoʻja Abdulloh
Barroqiy yuvsin, Xoja Hasan Andoqiy koʻmsin”- deya, Andoqiyga buyuk lutf
qoʻrsatgan. Bundan xulosa qilish mumkinki, Hamodoniy Andoqiyni juda e’zozlagan.
4.
Ijtimoiy va madaniy ta’siri.
Abdulkarim Sam’oniyning “Nasabnoma” (al-
Nasab) kitobida qayd etilishicha Andoqiy:
Muhammad alayhissalomning sunnati-
saniyalariga, odoblariga olimu omil edilar. Insonlarni Allohga ibodat qilishga, ibodat
va riyozatni lozim tutishga da’vat etardilar. Yusuf ibn Ayyub al-Hamadoniyning xos va
sevimli muridlaridan boʻlib, u zot bilan Xorazm, soʻngra Bagʻdodga birga borganlar.
Birinchi marta u kishini Marvda «Shayx» xonaqohida, keyinchalik Buxoroda koʻrdim
va u zotdan koʻp rivoyat yozib oldim. Hasan al-Andaqiy meni nihoyatda
hurmatlardilar. Men u kishidan shayx Yusuf al-Hamadoniy rivoyat qilgan hadislardan
ta’lim oldim. Hijriy 460 (milodiy 1069) yilda tugʻilib, hijriy 552 (milodiy 1158) yil
ramazon oyining 27-tunida (Laylatul-qadr kechasi)da vafot etganlar
9
. Xoʻja Xasan
Andoqiyning ta’siri faqat tasavvufiy-ruhiy soha va yoʻnalish bilan cheklanib
qolmasdan, ijtimoiy va madaniy hayotga ham chuqur singib ketgan. U jamiyatda
axloqiy me’yorlarni mustahkamlash, ilmga hurmatni oshirish va jamoatchilik
faoliyatini ragʻbatlantirishga katta ahamiyat qaratgan. Ahmad Yassaviy va Abdulloh
Barraqiy (Barqiy, Bekriy), Abduxoliq G‘ijduvoniy kabi zamondoshlari bilan aloqalari
islomiy merosning boyishi va kengayishiga xizmat qilgan. Andoqiy Abduxoliq
G‘ijduvoniy kabi oʻnlab izdoshlarni tarbiyalashda katta ahamiyat qaratgan. Yusuf
Hamadoniy diniy-falsafiy maktabi va uning 4 halifasi (oʻrinbosari) haqida koʻplab
manbalar ma’lumotlar berilgan. Jumladan, mutasavvuf shoir, Alisher Navoiy oʻzing
tasavvuf ahli, shayx-mashoixlar haqidagi turkiy tilda yozilgan “Nasoyim ul-muhabbat”
asarining Ahmad Yassaviyga bagʻishlangan boʻlimida quyidagi kichik qaydni
keltiradi:
Turkiston mulkining shayx ul-mashoyixidur. Maqomoti oliy va mashhur,
karomoti mutavoli va nomahsur ermish. Muridu ashobi gʻoyatsiz va shohu gadoning
irodat va ixlosi ostonida nihoyatsiz ermish. Imom Yusuf Hamadoniy q. s. ning
ashobidindur. Xoja Abdulxoliq Gʻijduvoniy bila q. s. suhbat tutubdur va Xoja Abdulloh
Barraqiy va Xoja Hasan Andoqiy q. r. bilaki, ham Imom Yusuf Hamadoniy r. t.
9
Abdulkarim as-Sam’oniy. Nasabnoma (al-Ansob). Toshkent, 2017. -B.11.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
304
muridlaridurlar, Imom qaysi biyik marotibgʻa yetibdurlar, musohib boʻlubdur va
roʻzgor mashoyixidin koʻp buzurgvorlar aning tarbiyatin topibdurlar
10
. Ularning
muvaffaqiyatlari Andoqiyning ilmiy va ruhiy ta’sirining dalilidir. Ahmad Yassaviy
bilan boʻlgan munosabatlari esa tasavvufiy hikmatlarni chuqur tushunishda ulkan ta’sir
koʻrsatgan. Andoqiyning tariqatda hayotiy amaliyotga urgʻu berishi, jamiyatda
Allohga xizmat qilishga chaqirish, oddiylik va riyozatni targʻib qilgan. Tohir Eshon
Xorazmiy ma’lumotlariga u yashagan XVIII asrda ham Abulhasan Andoqiy va boshqa
hoʻjagon pirlarining ma’naviy ta’siri katta boʻlganligi, uning qabr doimo ziyorat
etishilishi haqida yozadi. Muallifning ta’kidlashicha, oʻzi ham 15 yil farqi bilan ikki
marta ziyorat etgan. Andoqiyning sifatlari haqida yozarkan Tohir Eshon oʻzining
“Tazkirayi Naqshbandiya” asarida bir bayt keltiradi:
Boz az Yusufam ba
Andoqiy//Nisbat omad zi soqiyi boqiy
. Forscha keltirilgan ushbu misralarda
Boqiy
sifatli Yusufdan, Andoqiyga avliyolik nisbati keld
i, deb ta’kidlaydi. Bundan koʻrinib
turibdiki, Abulhasan Andoqiy ustozi kabiy valiy alloma edi
11
. Hasan Andoqiy haqida
qisqa ma’lumot berilgan boshqa bir manba – Mavlaviy Gʻulom Sarvar al-Lohiriyning
“Xazinat al-Asfiyo” (Musaffo kishilar xazinasi) tazkirasida 2 bayt she’r keltirilgan
boʻlib, unda allomaning vafot tarixi abjad hisobida berilgan.
Chun Xasani muhsin valiy
ahli Hasan//Az jahon varzid dar jannat vatan. Sali vaslash “fathi din” oman
ayon//Ham raqam shud “orifu obid” Xasan
. Mazmuni:
Yaxshi insonlardan boʻlgan
yaxshilik qiluvchi Xasan, jahondan ketib jannatdan joy oldi. Vafotining yili “fathi din”
boʻldi. Yana “orifu obit” ham vafot yilidir
. Abjad boʻyicha “fathi din” va “orifu obid”
shaklidan Andoqiyning vafot tarixi, 552 (1157)- yil kelib chiqadi. Lohuriyning bua
sari 1864-yilda yozilgan boʻlib, 1902-yilda nashr qilingan. Andoqiy va uning
safdoshlarining ilmu-irfon yoʻlida amalga oshirgan ishlari XIX asrda ham yuksak
darajada e’zozlangani, uning ta’sir hududlari, xatto, Hind diyorida ham sezilishini
koʻrsatadi. Shuningdek, “Tuhfat uz-zoirin” asarining muallifi Nosiriddin Buxoriy
Andoqiyni ulugʻ olim, orif, karomat va maqomat sohibi deb ta’riflaydi. 1906-yilda
yozil tugallangan ushbu asar ulugʻ avliyo va anbiyolarning qabri ziyorati, ularning
10
Alisher Navoiy. Nasoyim ul-muhabbat. -N.39.
11
Hasaniy M., Razzoqova M. Xojagon tariqati va Xo‘ja Hasan Andoqiy
.
Samarqand, 2021. -B.25.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
305
joylashuv yerlari va ziyorat odoblari haqida boʻlib, boshqa kitoblar kabi alloma
safdoshlari bilan birga eslanadi. Koʻrib chiqilgan manbalarda Andoqiy va uning siyrati
va surati haqidagi ma’lumotlar hoʻjagon tariqati safdoshlari bilan birga berilgan. Uning
maqomati naqshbandiya va uning davomchilari boʻlgan yassaviya, kubroviya,
bektoshiya, qodiriya kabi irfoniy yoʻllar vositasida butun Turk-Islom madaniyati
chegaralaricha tarqalgan boʻlib, xalqlarning toʻgʻri yoʻlga boshlash, kelajak avlodning
diniy-ma’rifiy yoʻlda tarbiyalash, inson va uning qadr-qimmatini ulugʻlashga
qaratilgan. Bu jihatlar Tirk-Islom adabiyotiga, jumladan, Ahmad Yassaviy hikmatlari
bilan uygʻunlashgan boʻlib, ma’naviy birlikni mustahkamlashga xizmat qilgan. Uning
tariqat tamoyillari hozirgi kunda ham oʻz ahamiyatini yoʻqotmagan. Abulhasan
Andoqiy va Ahmad Yassaviy ta’limotlarining uygʻunligi zamonaviy tasavvufda
davom etmoqda.
Muhokama
. Andoqiyning hayoti ruhiy fidoyilik va ilmiy izlanishlarning
uygʻunlashgan namunasi edi. Uning Yusuf Hamadoniy va Ahmad Yassaviy kabi
zamondoshlari bilan yaqin aloqalari sufiylik maktabining shakllanishi va jamiyatni
oʻzgartirishdagi rolini koʻrsatadi. U shogirdlariga ta’lim berish orqali nafaqat tariqat
yoʻnalishlarini mustahkamladi, balki bu harakatlarning kelgusi avlodlarga yetib
borishini ta’minladi. Andoqiy rahbarligida Xojagon tariqati dunyoviy va ruhiy
yuksalishning muhim harakatiga aylangan.
Ahmad Yassaviy bilan Andoqiyning aloqalari esa sufiylik fikrlarining
boyishiga xizmat qildi. Bu ikki ulugʻ shaxsning hamkorligi ruhiy va axloqiy
masalalarda keng jamoatchilikni birlashtirishda muhim ahamiyatga ega boʻldi.
Xoʻja Hasan Andoqiy va uning qarashlari Onadoli (hozirgi Turkiya)ga ham
chuqur ta’sir koʻrsatgan. Ahmad Yassaviy tariqati orqali Hoji Bektoshi Valiy kabi
shaxslar tasavvufni keng yoyish va jamiyatni ma’naviy jihatdan boyitishda faol ishtirok
etgan. Andoqiyning Xojagon tariqati tamoyillari Onadolida sufiylik qadriyatlarini
rivojlantirishda muhim oʻrin egallagan. Ayniqsa, Andoqiyning ta’limoti va Yassaviy
gʻoyalari uygʻunlashib, Bektoshiya tariqatining shakllanishiga ta’sir koʻrsatgan. Ushbu
jarayonlar orqali Andoqiyning diniy va madaniy merosi butun islom olamida chuqur
iz qoldirgan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
306
Andoqiy nafaqat ma’naviy sohada, balki ilmiy sohada ham chuqur ta’sir
koʻrsatgan. Uning ta’limotlari va fikrlari nafaqat oʻz davrida, balki hozirgi kunlarda
ham ahamiyatini yoʻqotmagan. Tasavvufning jamiyatda ruhiy va axloqiy uygʻunlikni
yaratishga qoʻshgan hissasi, Andoqiy singari shaxslar orqali oʻzining mukammal
ifodasini topgan. Andoqiyning merosi uning zamonaviy tasavvufiy hamda ilmiy
izlanishlar uchun ma’naviy yoʻlchi sifatidagi oʻrni va ahamiyatini namoyon etadi.
Xulosa
.
Xoʻja Hasan Andoqiyning tasavvuf va islomiy ilm-fan sohasidagi hissasi oʻrta
asrlar islom dunyosida ruhiy va intellektual sa’y-harakatlarning oʻzaro bogʻliqligini
namoyish etadi. Uning hayoti va ishlari Yusuf Hamadoniy ta’limotlariga asoslangan
holda shakllanib, uning izdoshlari orqali davom ettirilgan. Ahmad Yassaviy bilan
boʻlgan aloqalari esa tasavvufning turli jihatlarini boyitishga imkon bergan.
Uning maqbarasining tiklanishi va merosiga boʻlgan hurmat Andoqiyning
doimiy ahamiyatini koʻrsatadi. Bu shaxsni oʻrganish orqali nafaqat tarixiy islomiy
madaniyatni, balki zamonaviy tasavvufga oid muhim bilimlarni boyitish mumkin.
Shuning uchun Andoqiyning hayoti, ijodi va ta’limotlari haqida chuqurroq oʻrganish,
uning merosini zamonaviy avlodlar uchun yanada qadrlash va toʻgʻri talqin qilish
imkonini beradi. Uning hayoti va zamondoshlari bilan munosabatlari boʻyicha
qoʻshimcha tadqiqotlar oʻsha davrning tarixiy va madaniy dinamikasini chuqurroq
anglashga imkon beradi. Shu tariqa Andoqiy merosining qiymati nafaqat tarixiy, balki
ma’naviy jihatdan ham ulkan ahamiyat kasb etadi.
Ihtiboslar/Snoska
Abdulkarim as-Sam’oniy. Nasabnoma (al-Ansob). Toshkent, 2017.
1.
A. Navoiy Mukammal asarlar to`plami 20 tomlik. 17-tom. “Nasoyim ul-
muhabbat”, “FAN” nashriyoti. T, 2001
2.
Faxriddin Ali Safiy. Rashahat. -Toshkent: Abu Ali ibn Sino nomidagi tibbiyot
nashriyoti. 2003.
3.
Hasaniy M., Razzoqova M. Xojagon tariqati va Xo‘ja Hasan Andoqiy
.
Samarqand, 2021. -B.46.
4.
https://izoh.uz/word/andak (2024
, dekabr).
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
307
5.
Ibodov B. Abulhasan Andoqiyning hayot yoʻli.
/?p=18028&lang=oz.
6.
Mirzaaxmedov J, Odilov Sh. Qiziltepa qadimiyatidan lavhalar. “A.Qodiriy
nomidagi xalq merosi nasriyoti”, 2002. -86 b.
