MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
290
IJTIMOIY XAVFLI OILA FARZANDLARI
EMOTSIONAL HOLATLARINING
PSIXOLOGIK TAHLILI
Uzaqova Ominaxon Akramovna
Oltiariq tumani 37-umumiy oʻrta ta'lim maktabi psixologi
ANNOTATSIYA: Oilaviy munosabatlar qadim-qadimdan beri o‘rganib
kelinayotgan muhim masalalardan biri hisoblanadi va unga nisbatan har qaysi
zamonda va har qaysi makonda o‘ziga xos qarashlar ilgari surilgan.
Kalit so‘zlar: oila, munosabatlar, emotsional intellekt.
KIRISH
Mamlakatimizda oilaga bo‘lgan e’tibor doim diqqat markazida bo‘lib kelgan.
Oila mustahkamligi, oilaviy baxt tushunchasi, oila a’zolari o‘rtasidagi o‘zaro hurmat
mentalitetimizga xos tushunchalar bo‘lib, u asrlar osha avloddan avlodga o‘tib
kelayotgan milliy qadriyatimizning ajralmas bo‘lagi va eng asosiy tarkibiy qismidir.
Bugungi kunda ham inson o‘zining to‘laqonli baxtini his etishida oila va va undagi
shaxslararo munosabatlar o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan. 24-iyul kuni O‘zbekiston
Respublikasi prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Facebook ijtimoiy tarmog‘idagi
rasmiy sahifasida davlat rahbari tavalludining 61 yilligiga bag‘ishlangan «Janob
Prezident» nomli hujjatli film namoyish qilindi. Intervyuda O‘zbekiston prezidenti
oila va baxt haqidagi fikrlarini o‘rtoqlashdi. Uning fikricha, har bir inson hayotida eng
muhimi, bu — oila.«Oila men uchun muqaddas. Muqaddasligi shuki, avvalambor
qayerda ishlashidan qat’i nazar, kim bo‘lishidan qat’i nazar agar oilada tarbiya, oilada
muhit, oilada halollik, munosabat, tarbiyaga alohida e’tibor bermasa, hech qachon
natija bo‘lmaydi. Shuning uchun men farzandlarimning tarbiyasiga juda katta e’tibor
beraman. Har bir farzandimga ham, nevaramga ham alohida o‘zimning munosabatim
bor. Har bir nevaramning alohida xarakterini bilaman, orzusini, istagini bilaman», -
dedi u. «Odam baxtliman deyishga qanchalik haqqi bor? Agar oilang bilan sen baxtli
bo‘lsang, baxtliman deyishga haqqing bor. Faqat oilam emas, xalqim baxtli bo‘lsa men
o‘zimni baxtli deb bilaman», - deya ta’kidladi prezidentimiz.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
291
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Tadqiqotchilar bu borada ham tadqiqotlar olib borishgan va statistik tahlil
natijalarini qayd etishgan. Rossiyada oliy ma'lumotlili mutaxassislarning 58% ayollar,
42%ini esa erkaklar tashkil etadi. Ijtimoiy faoliyatning feminizatsiya qilingan
sohalarida ayollar erkaklarga qaraganda yetakchilik mavqeini ko‘proq egallaydilar.
Buni o‘rta va oliy ta'lim sohasida yaqqol ko‘rish mumkin. 2013-2014 o‘quv yilida
ta'lim va fan kadrlari orasida quyidagi holat kuzatildi. Umumta'lim muassasalarida -
ayollarning ta'lim sohasi (pedagogik mutaxassisliklar) - direktorlarning 74 foizini
ayollar va 26 foizini erkaklar, derektor o‘rinbosarlarining 26 foizini ayollar va 11
foizini erkaklar tashkil etgan. O‘qituvchi va pedagoglar asosan ayollardan tashkil
topgan - 88%, erkaklar - 12%. F.R.Ro‘ziqulov ilmiy izlanishlarida o‘zbek oilalarda
ajralishning ijtimoiy-psixologik asoratlarini ilmiy asoslashga harakat qilgan. Muallif
muayyan
darajada
ijtimoiy-tarixiy
taraqqiyot
davomida
oila-nikoh
munosabatlari,uning barqarorligini ta’minlashning ba’zi omillari to‘g‘risidagi ilg‘or
qarashlarni va hozirgi kunda respublikamizda amalga oshirilayotgan davlat
ahamiyatidagi tadbirlarni tahlil qilarkan, oila-nikoh munosabatlarining jiddiy
jihatlaridan biri sifatida hali har oilalarning buzilishi - ajralishlar borligini alohida
ta’kidlab o‘tadi.
Bolalar 3 yoshgacha o’z ota-onalari bag’rida hissiy to’yingan holda
ulg’ayishlari kerak. Rivojlanishning bu dastlabki uzilishi, kattalarga bilinmasligi
mumkin biroq, bolalar uchun bu holat katta bir ruhiy og’riqlarniberishi mumkin.
Shuning uchun ijtimoiy himoyaga muhtoj bolalar bilan ishlash jarayonida, ijtimoiy
ish mutaxassisi eng avvalo bolaning oilasi bilan tanishib olishi lozim. Oilani
birlamchi va majmuaviy baholay olishi kerak. Oiladagi qaysi noto’g’ri ijtimoiyqadam,
bolani yetimlik holatiga yoki ijtimoiy yetimlik vaziyatiga tushirib
qo’yayotganligihaqida, xulosalarga kelib olishi juda zarur. Albatta bunday ijtimoiy
himoyaga muhtoj bolalar bilan ishlash jarayonida, bolaning yosh xususiyatlari
va ular tushib qolgan ijtimoiy vaziyatlarga ham e’tibor qaratiladi. Ijtimoiy ish xodimi
bunday vaziyatlarda, muammoga ko’mpleks yondashadi. Hech bir vaziyatni
ko’zdan qochirmaydi. Natija uchun harakat qiladi.Asosiy qism: Aholining maxsus
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
292
davlat va jamot qaramog’iga muhtoj toifalari orasida yetim bolalar, ijtimoiy yetim
bolalar va ota-ona qaramog’isiz qolgan bolalar alohida o’rin tutadi.
Ta’kidlash joyiz, rivojlangan davlatlar tajribasida ota-ona qaramog’idan
mahrum bo’lgan bolalarni ijtimoiy himoya qilish tizimi bir vaqtning o’zida
bolalarga yordam berishga va biologik oilani muvaffaqiyatli reabilitatsiya qilish
uchun qulay shartsharoitlar yaratishga yo’naltirilgan. Avvalo, yuqoridagi
tushunchalar mohiyatiga to’xtalaib o’tsak. Demak, yetim bola bu otasi ham onasi
ham vafot etgan, yoki ular sud qaroriga binoan vafot etgan deb e’lon qilingan bola.
Ijtimoiy yetimlik bu -otaqaramog’isiz qolgan bolalar, shu jumladan turli sabablarga
ko’ra ota-onasi ularni tashlab ketgan yoki ota-onalik huquqlaridan mahrum bo’lgan
va to’liq davlat tomonidan qo’llab-quvvatlanadigan bolalar hisoblanadi2. Ijtimoiy
yetimlik atamasi, XX asrning 90 yillarida ishlatila boshlandi. Demak, ijtimoiy
yetimlik hayotimizda qadimdan davom etib kelayotgan ijtimoiy fenomendir. Bu
ijtimoiy jarayon negizida, bolalarni otaona qaramog’isiz qolishlari va shu asnoda
qiyin hayotiy vaziyatlarga tushib qolishlari yotadi. Ota-ona qaramog’isiz qolish,
ta’rifi shuni ko’rsatadiki, har bir oilada ota-ona o’z burchlarini bajarish uchun yetarli
moddiy-moilyaviy, ma’naviy va umumiy ijtimoiy sharoitlarning yo’qligidan, ota-
onalar o’z masuliyatlarini, mehr-muhabbatlarini, rahim-shafqat va g’am chekish
tuyg’ularining defitsiti sharoitida farzand dunyoga keltirib, so’ngra ularni turli
sabablarga ko’ra tashlab ketmoqdalar. Bugungi kunda bunday ijtimoiy salbiy holatlar,
ko’zga tashlanmoqda. Ijtimoiy yetim bolalar bilan, ishlash jarayonida bolalarning
nafaqat huquqiy balkiy ruhiy jihatdan ham yordam ko’rsatish tizimiga alohida e’tibor
berish kerak.
Ota-ona qaramog’isiz qolgan bolalarda, ko’pincha jismoniy va aqliy
rivojlanishdan orqada qolish holatlari kuzatiladi. Bunday bolalarda ota-onaning
mehri yo’qligi tufayli, atrofdagi odamlar tomonidan tan oldirish (egoist)lik xarakteri
ham rivojlanadi. Umumiy qilib aytganda, oiladantashqarida yashovchi bolalar
o’zlarini qabul qilishlari qiyinroq kechadi. Shuning uchun bunday bolalar, o’zlarini
ijtimoiy muhitda tasdiqlash uchun ular ko’pincha kuch va tajovuzdan foydalanadilar.
Agar bunday bolalarga o’z vaqtida yordam berilmasa, ularkelgusida o’z oilasini
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
293
yaratish va bolalarini tarbiyalashda ham bir qator qiyinchiliklarga duch
keladilar.
Ota-ona qaramog’isiz qolgan bolalarni oilalarga jalb qilish, oiladagi tarbiya
va uning samaradorligini shuningdek bolalarni ijtimoiy himoya qilish
muassasalari faoliyatini baholash, bunday bolalar bilan amaliy ish olib
borayotgan mutaxassislarning salohiyatini oshirib borish juda zarur sanaladi.
Qiyin hayotiy vaziyatga tushib qolgan, bolalar bilan ishlashda quydagi yo’nalishlarga
e’tibor qaratiladi. tibbiy yordam;-ijtimoiy-yuridik maslahatlar;-kasbiy yo’naltirish;-
ijtimoiy-psixologik
konstalting;-ijtimoiy-psixologik
yordam;Yuqoridagi
yordamlarni, tizimli va izchil amalga oshirish bu toifa bolalarning
ijtimoiylashuv
jarayonida
3
ta
asosiy
vazifani
hal
etadi.1.Moslashtirish;2.Avtomatlashtirish
(kasbga
oid);3.Shaxsiyatni
faollashtirish;Ijtimoiy ish kasbiy faoliyatining barcha yo’nalishlariga nazar nolsak, ular
orasida ijtimoiy himoyaga muhtoj bolalar bilan ishlash, keng qamrovli ekanligi
bilinadi.
O’zbekistonda umumiy bolalarni ijtimoiy himoya qilish tizimini uzoq
muddatli, isloh qilish bo’yicha takliflarni muhokama qilish uchun davlat va nodavlat
tashkilotlari vakillari va xalqaro ekspertlar, ishtirokida bir qator davra suhbatlari
bo’libo’tmoqda.Bunday suhbatlar, “Oila” markazi va UNISEF tomonidan
birgalikdagi olib borilayotgan ishlar tizimi negizida amalga oshirilmoqda.
UNISEF tadqiqotchilari, qiyin hayotiy vaziyatga tushib qolgan bolalar bilan
ishlash uchun ijtimoiy xodim kasbini ilgari surish va bunday xodimlar salohiyatini
oshirish, kerakligini takidlaydi. Ijtimoiy ish xodimi, bunday bolalar bilan
ko’mpleks ishlash jarayonlariga ahamaiyat qaratishi lozim bo’ladi. Bu borada
bolalarni ijtimoiy himoya qilish bo’yicha, normativ hujjatlarni bilishi va mavridida
bu hujjatlardan amalda bolalar himoyasi uchun foydalana olishli kerak bo’ladi. Yangi
O’zbekistonda, har bir bolaning barcha huquqlarini ta’mimlash ustuvor vazifa bo’lib
bormoqda. Milliy huquqiy tizimida, bola huquqlariga oid Qonunlar alohida o’rin
tutadi. Bu haqida fikr yuritilganda, so’nggi yillarda milliy qonunchiligimizda bola
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
294
huquqlari bilan bog’liq bo’lgan, qonuniy hujjatlar soni 40 dan, qonunosti hujjatlar soni
esa 500 dan ortiqni tashkil etmoqda.
XULOSA
Tahlillarga ko‘ra, oilada yolg‘iz farzandlar va ko‘p farzandli oilalardagi
farzandlarning emotsional intellekti xususiyati o‘rtasida ishonch darajasida farq
topilmadi. Bundan kelib chiqqan holda, oiladagi farzandlar soni ularning emotsional
intellekti xususiyatining turlicha bo‘lishiga ta’sir ko‘rsatmaydi, degan xulosaga
keldik.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI :
1.
Imomqulova,
F. (2021). ОИЛАДАГИ ТАРБИЯ УСУЛЛАРИНИ
БОЛАНИНГ МУВАФФАҚИЯТГА ЭРИШИШИГА ТАЪСИРИ. Журнал
Педагогики и психологии в современном образовании, (2). извлечено от
https://ppmedu.jspi.uz/index.php/ppmedu/article/view/3076
2.
Imomqulova, F. (2021). ОИЛАДА ЭР-ХОТИН МУНОСАБАТЛАРИНИНГ
ИЖТИМОИЙ ПСИХОЛОГИК ХУСУСИЯТЛАРИ. Журнал Педагогики и
психологии в современном образовании, (2). извлечено от
https://ppmedu.jspi.uz/index.php/ppmedu/article/view/2962
3.
Burliyevna, K. D. (2022). THE WAYS OF INCREASING RELATIONSHIP
BETWEEN HOME AND SCHOOL ENVIRONMENT IN CHILDREN’S
PSYCHOLOGICAL
DEVELOPMENT.
ИЖТИМОИЙ
ФАНЛАРДА
ИННОВАЦИЯ ОНЛАЙН ИЛМИЙ ЖУРНАЛИ, 2(3), 37-4
4.
Karshibaeva, D., & Sattarova, F. (2020). CRITICAL THINKING IN
ADOLESCENTS. EurasianUnionScientists, 1(12 (81)), 4-5.
