MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
285
RUHIY HOLATNI IFODALOVCHI NUTQIY AKTLARNING GENDER
XUSUSIYATLARI TADQIQI DOLZARBLIGI XUSUSIDA
Tashpulatova Shirina Ziyoviddin qizi
Mirzo Ulug’bek nomidagi
O’zbekiston Milliy universiteti
Katta o’qituvchisi, PhD.
Annotatsiya. Jahon tilshunosligida nutqiy aktning turli xususiyatlari tahliliga
yondashuv struktur tilshunoslik, lingvomadaniyatshunoslik, lingvopragmatika,
semantik tadqiqotlarda yuzaga chiqqan yangi natijalar ta’sirida shakllanmoqda.
Pirovardida nutqiy akt va uning komponentlarini antropologik nuqtai nazardan tahlil
qilish, xususan, ruhiy holat mazmuniga ega nuqtiy aktlarning gender xususiyatlarini
turli tillar tizimida chog‘ishtirish, ushbu xususiyatlarini aniqlash, tizimlashtirish va
tarjima qilish yuzasidan tavsiyalar ishlab chiqish dolzarbdir.
Kalit so’zlar: gender, ruhiy holat, nutqiy akt, pragmaligvistika, antropotsentrik
tilshunoslik
Аннотация. В мировой лингвистике подход к анализу различных
признаков речевого акта формируется под влиянием новых результатов,
появляющихся
в
структурной
лингвистике,
лингвокультурологии,
лингвопрагматике и семантических исследованиях. В конечном итоге важно
проанализировать речевой акт и его компоненты с антропологической точки
зрения, в частности, сопоставить гендерные характеристики речевых актов с
содержанием психического состояния в разных языковых системах, а также
разработать рекомендации по выявлению, систематизации и переводу этих
характеристик.
Ключевые слова: гендер, психическое состояние, речевой акт,
антропоцентрическая лингвистика
Annotation. In world linguistics, the approach to the analysis of various
features of the speech act is being formed under the influence of new results emerging
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
286
in structural linguistics, linguistic and cultural studies, linguistic pragmatics, and
semantic research. Ultimately, it is urgent to analyze the speech act and its components
from an anthropological perspective, in particular, to compare the gender features of
speech acts with the content of a mental state in different language systems, and to
develop recommendations for identifying, systematizing, and translating these
features.
Key words: gender, mental state, speech act, pragmatics, anthropocentric
linguistics
Dunyo tilshunosligida nutqning gender ko‘rsatkichlarini turli tillar kesimida
tahlil qilish, tarjima variantlari va semantik tarkibida gender emasi mavjud leksik
birliklarning leksikografik talqinini tahlil qiluvchi tadqiqotlar amalga oshirilmoqda.
Tadqiqotlar asosan gender ko‘rsatkichi yaqqol ifodalangan lisoniy birliklarni nutqdan
ajratilgan holda tahlil qiladi. Nutqiy akt milliy, madaniy, axloqiy, mental omillarning
lisoniy birliklar vositasida voqelanishini namoyon qiluvchi jonli jarayondir. Ruhiy
holatni ifodalovchi nutqiy aktlarning gender xususiyatlarini yoritish vositasida tilning
voqelanishda inson omili bilan bog‘liq ravishdagi nutqiy muloqot jarayonini sharhlash
muhim ahamiyat kasb etadi.
Nutq insoniyat taraqqiyoti, ijtimoiy munosabatlar, jamiyat munosabatlarida
eng muhim ahamiyat kasb etadi. Til ijtimoiy hodisa o‘laroq jamiyatda voqelanib
insoniyatning eng muhim muloqot ehtiyojini qondirishga xizmat qiladi. Muloqot
jarayonining kommunikativ-pragmatik jihatlari pragmalingvistikaning asosiy obyekti
sifatida maxsus tadqiq etiladi
1
. Shuningdek, bu masalalar qiyosiy tilshunoslik,
sotsiolingvistika, uslubiyat, lingvomadaniyatshunoslik, psixolingvistika va tarjima
1
Grice P. Method in Philosophical psychology (From the Banal to the Bizarre)’, Proceedings and Addresses of the
American Philosophical Association, 48: 23–53, 1975; Grice P. Further Notes on Logic and Conversation’, in Syntax and
Semantics: Pragmatics, v 9, P. Cole (ed.), New York: Academic Press, 1978; Grice P. Presupposition and Conversational
Implicature’, in Radical Pragmatics, P. Cole (ed.), New York: Academic Press, 1981; Atlas D. Logic, Logic, Meaning and
Conversation: Semantical Underdeterminancy, Implicature, and their Interface, Oxford: Oxford University Press, 2005;
Арутюнова Н. Истоки, проблемы и категории прагматики [Текст] // Новое в зарубежной лингвистике / общ. ред.
Е. В. Падучевой. – М. : Прогресс, 1985. – Вып. 16. Лингвистическая прагматика. – С. 28; Кифер Ф. Роли прагматики
в лингвистическом описании // Новое в зарубежной лингвистике. Вып. XVI, M.: Прогресс, 1985; Jacob L.
"Pragmatics: Overview". Encyclopedia of language & linguistics (2nd ed.). Amsterdam: Elsevier. pp. 51–62.- 2006;
Wierzbicka A. Cross-cultural Pragmatics. The Semantics of Human Interaction. Berlin, New York: Mouton de Gruyter,
2006.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
287
nazariyasi doirasida o‘rganilgan. Ayol va erkak jinsiga mansub shaxslarning nutqidagi
farqlar, ularning idrok va ruhiyatidagi tafovutlar nutqda qanday aks etishi, ushbu o‘ziga
xosliklarni nutqda ifodalovchi vosita hamda mexanizmlar jahon va o‘zbek
tilshunoslarini qiziqitirib kelgan masalalardan hisoblanadi.
Zamonaviy
o‘zbek tilshunosligida matnning lisoniy va nolisoniy
xususiyatlarini tahlil qilishga katta ahamiyat qaratilmoqda. Xususan, gender masalasi
tadqiqi ham badiiy matn doirasida olib boriladi. Milliy adabiyotda gender
xususiyatlarining namoyon bo‘lishi tadqiqotchilarni qiziqtirgan mavzulardan biri
2
.
Pragmalingvistika nutqni inson subyekti va lisoniy qonuniyat (obyektivlik) prizmasida
ko‘zdan kechirar ekan muayyan mazmundagi nutqiy aktlar va ulardagi aniq bir
xususiyat doirasida cheklanish xulosalarning aniq, yaxlit va tizmiy bo‘lishini,
tadqiqotning izchilligini ta’minlaydi. Ruhiy holatni ifodalovchi nutqiy aktlarning
gender xususiyatlarini ingliz va o‘zbek tillari doirasida chog‘ishtirish vositasida
individual nutqqa obyektiv baho berish zarurati mavjud.
Ingliz
va o‘zbek tilidagi
ruhiy holatni ifodalovchi nutqiy aktlarning gender
xususiyatlarini lingvokognitiv, lingvopsixologik, lingvomadaniy jihatdan ochib berish,
ikki til vakillarining genderni tushunish va lisoniy ifodalashdagi parallellar hamda
farqlarni belgilashdan uchun quyidagi vazifalarni bajarish lozim:
ingliz va o‘zbek tilshunosligida nutqiy aktlarning gender xususiyatlari tadqiqi
xulosalarini umumlashtirish;
ingliz va o‘zbek tilida ruhiy holatni ifodalashda gender xususiyatlari namoyon
bo‘lishining kognitiv va lingvopsixologik asoslarini ochib berish;
ingliz va o‘zbek tilida ruhiy holatni ifodalovchi nutqiy aktlardagi gender
ko‘rsatkichlarining milliy-madaniy xususiyatlarini asoslash;
2
Boymirzaeva S. Matn mazmunida temperollik semantikasi. Toshkent, “O`zbekiston milliy enciklopediyasi” Davlat ilmiy
nashriyoti, 2009; Turniyazov N., Yo‟ldoshev B. Matn tilshunosligi.Samarqand.2006;
Yuldasheva X. Badiiy matnda shaxs
gender xususiyatlarining namoyon bo‘lishi// So‘z san’ati xalqaro jurnali, 4-jild, 4-son. Toshkent, 2021 – B.97-102;
Murodova, D. (2024). An Artistic Image In Uzbek “Women’s Prose” Based On The Stories Of Zulfiya Kurolba Kizi. Modern
Science and Research, 3(2), 1172–1177; Xo‘jayev N. Abdulla Oripov she’riyatidagi personaj nutqining gender
xususiyatlari. O‘zbek amaliy filologiyasi istiqbollari. Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi. Toshkent, 2022 – 281 b.
Abdullayeva D. Gender tushunchasi va uning o‘zbek tilidagi xususiyatlari// Central asian journal of education and
innovation - Volume 2, Issue 4, Part 2 April 2023 – pp. 135-139.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
288
ingliz va o‘zbek tilida ruhiy holatni ifodalovchi nutqiy aktlarning gender
ko‘rsatkichlarini chog‘ishtirish;
ingliz va o‘zbek tilida ruhiy holatni ifodalovchi nutqiy aktlarning gender
xususiyatlarini o‘zaro tarjimasini takomillashtirish yuzasidan nazariy tavsiyalar ishlab
chiqish.
Mamlakatimizdagi bugungi ijtimoiy taraqqiyot, axborot-kommunikatsiya
sohasini ribojlantirishga qaratilgan strategik harakatlarning amalga oshirilishi, o‘zbek
tilining
davlat
tili
sifatida
nufuzi
mustahkamlanishi,
milliy-madaniy
qadriyatlarimizning jahon miqyosida targ‘ib qilinayotgani tilning antropotsentrik
xususiyatlarini namoyon qiluvchi mavzularga e’tibor qaratishni taqozo qilmoqda. Bu
borada mamlakatimiz rahbarining quyidagi fikrlari o‘rinlidir: “Har birimiz davlat tiliga
bo‘lgan e’tiborni mustaqillikka bo‘lgan e’tibor deb, davlat tiliga ehtirom va sadoqatni
ona Vatanga ehtirom va sadoqat deb bilishimiz, shunday qarashni hayotimiz qoidasiga
aylantirishimiz kerak”
3
. Tadqiqot natijasida ruhiy holatni ifodalovchi nutqiy aktlarning
gender xususiyatlarini o‘rganish, ingliz va o‘zbek tillari doirasida qiyoslash asnosida
yosh avlod ongiga vatanparvarlik, ona tiliga, ma’naviy qadriyatlarga hurmat tuyg‘ulari
singdiriladi hamda bugungi globallashuv jarayonida zamon talablariga javob bera
oladigan, zamonaviy bilim va ko‘nikmalarni egallagan, keng fiklaydigan kadrlar
yetishib chiqadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
Abdullayeva D. Gender tushunchasi va uning o‘zbek tilidagi xususiyatlari// Central
asian journal of education and innovation - Volume 2, Issue 4, Part 2 April 2023 – pp.
135-139.
Atlas D. Logic, Logic, Meaning and Conversation: Semantical Underdeterminancy,
Implicature, and their Interface, Oxford: Oxford University Press, 2005.
Boymirzaeva S. Matn mazmunida temperollik semantikasi. Toshkent, “O`zbekiston
milliy enciklopediyasi” Davlat ilmiy nashriyoti, 2009.
3
Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш.М.Мирзиёевнинг “Ўзбекистон Республикасининг “Давлат тили
ҳақидаги Қонуни қабул қилинганининг ўттиз йиллигини кенг нишонлаш тўғрисида” ги ПҚ-4479-сон Қарори.
uza.uz.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
289
Grice P. Further Notes on Logic and Conversation’, in Syntax and Semantics:
Pragmatics, v 9, P. Cole (ed.), New York: Academic Press, 1978.
Grice P. Method in Philosophical psychology (From the Banal to the
Bizarre)’, Proceedings and Addresses of the American Philosophical Association, 48:
23–53, 1975.
Grice P. Presupposition and Conversational Implicature’, in Radical Pragmatics, P.
Cole (ed.), New York: Academic Press, 1981.
Jacob L. "Pragmatics: Overview". Encyclopedia of language & linguistics (2nd ed.).
Amsterdam: Elsevier. pp. 51–62.- 2006.
Turniyazov N., Yo‟ldoshev B. Matn tilshunosligi.Samarqand.2006; Yuldasheva X.
Badiiy matnda shaxs gender xususiyatlarining namoyon bo‘lishi// So‘z san’ati xalqaro
jurnali, 4-jild, 4-son. Toshkent, 2021 – B.97-102.
Wierzbicka A. Cross-cultural Pragmatics. The Semantics of Human Interaction. Berlin,
New York: Mouton de Gruyter, 2006.
Xo‘jayev N. Abdulla Oripov she’riyatidagi personaj nutqining gender xususiyatlari.
O‘zbek amaliy filologiyasi istiqbollari. Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi.
Toshkent, 2022 – 281 b.
Арутюнова Н. Истоки, проблемы и категории прагматики [Текст] // Новое в
зарубежной лингвистике / общ. ред. Е. В. Падучевой. – М. : Прогресс, 1985. –
Вып. 16. Лингвистическая прагматика. – С. 28.
Кифер Ф. Роли прагматики в лингвистическом описании // Новое в зарубежной
лингвистике. Вып. XVI, M.: Прогресс, 1985.
Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш.М.Мирзиёевнинг “Ўзбекистон
Республикасининг “Давлат тили ҳақидаги Қонуни қабул қилинганининг ўттиз
йиллигини кенг нишонлаш тўғрисида” ги ПҚ-4479-сон Қарори. uza.uz.
