MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
362
AXLOQIY MUAMMOLAR VA ULARNING BARTARAF ETILISHI
Norboyev Shoxrux Shuxrat o’g’li
Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent Axborot Texnologiyalari Universiteti
Samarqand filiali
Annotatsiya: Ushbu maqolada zamonaviy jamiyat hayotida uchrayotgan
asosiy axloqiy muammolar — yolg‘on, hiyla, hasad, xiyonat, beodoblik, zo‘ravonlik,
manfaatparastlik kabi illatlar yoritilgan. Axloqiy muammolarning kelib chiqish
sabablari, ularning shaxs va jamiyatga salbiy ta’siri tahlil qilinadi. Muallif axloqiy
inqirozning oqibatlari jamiyatdagi ishonch, birdamlik va barqarorlikka qanday
ta’sir qilishini ko‘rsatadi. Shuningdek, maqolada ushbu muammolarni bartaraf
etish yo‘llari — oilaviy tarbiya, ta’lim tizimidagi ma’naviy yondashuvlar, diniyma’rifiy
targ‘ibot,
huquqiy
savodxonlik
va
shaxsiy
mas’uliyatni
kuchaytirish
zarurligi asoslab berilgan. Maqola axloqiy qadriyatlarning mustahkamlanishi orqali
sog‘lom jamiyat qurishga xizmat qilishi mumkinligini ko‘rsatadi.
Tayanch so’zlar : Axloq, axloqiy muammo, yolg‘on, xiyonat, hiyla, beodoblik,
hasad, vijdon, halollik, ma’naviyat, tarbiya, ta’lim, huquqiy savodxonlik, diniyma’rifiy
targ‘ibot, shaxsiy mas’uliyat, jamiyat, adolat, zo‘ravonlik, inson qadriyati,
sog‘lom muhit.
Axloqiy muammo – bu insonning to‘g‘ri yoki noto‘g‘ri qaror qabul qilishi
kerak bo‘lgan holat bo‘lib, unda ezgulik, adolat, vijdon, halollik kabi axloqiy
qadriyatlar ishtirok etadi. Masalan: Yolg‘on gapirish, pora olish, haqsizlik qilish, va’da
buzish, boshqalarga zarar yetkazish kabilar [4, 45-bet]. Axloqiy muammolarning
asosiy turlari:yolg’on va hiyla, hasad va adovat , xiyonat , beodoblik va tuhmat ,
talato’p , shafqatsizlik va zo’ravonlik , shaxsiy manfaatparastlik va halollikdan
chekinish hisoblanadi [1, 35-bet; 2, 212-bob]. Yolg’on va hiyla : Yolg’on gapirish ,
soxtalik , hiyla ishlatish odamlar o’rtasidagi ishonchni yemiradi. Ko’p hollarda foyda
orttirish maqsadida qilinadi.Hasad va adovat: Boshqaning erishgan yutuqlaridan
bezovta bo’lish , unga zara yetkazish niyati. Bu illat jamiyatda birlik va hamjihatlikni
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
363
yo’qotadi. Xiyonat: Ishonchni suiiste’mol qilish yani do’stga , oila a’zoga yoki
vatanga nisbatan xiyonat qilish. Beodoblik va tuhmat: Katta-kichikni hurmat
qilmaslik, odobni unutish. Tuhmat-haqiqatga zid gaplar orqali kimgadir zarar
yetkazish. Talato’p, shafqatsizlik va zo’ravonlik: Huquqiy va ma’naviy
me’yorlarning buzilishi. Boshqalarning shani va qadr-qimmatinni poymol qilish [6].
Shaxsiy manfaatparastlik va halollikdan chekinish: Jamiyatdagi adolatsizlik,
korrupsiya, poraxo’rlik, savdo-sotiqda aldov [7].
Axloqiy muammolarning sabablari: Ma’naviy tarbiyaning zaifligi-oilada va
ta’limda axloqiy qadriyatlarga e’tibor yetishmasligi [1, 38-bet]. Moddiy
mannfaatni ustun qoyish-halollik vavijdonni moddiy foydaga almashtirish [4, 50-
bet]. Media va ijtimoiy tarmoqlarning salbiy ta’siri- zo’ravonlik , buzuqlik, yolg’on
targ’iboti . Yoshlar orasida ideal yo’qolishi-to’g’ri yo’l ko’rsatadigan yetakchi
shaxslar yetishmasligi [4].
Axloqiy muammolarning oqibatlari: Axloqiy muammolar jamiyat hayotida
chuqur salbiy iz qoldiradi. Eng avvalo, bu muammolar insonning ichki dunyosida
inqirozni yuzaga keltiradi. Yolg‘on, hiyla, xiyonat yoki buzuq xulq-atvor odamni o‘z
vijdoni oldida qiynaladigan holatga olib keladi [3, 112-bet]. Shaxsiy halollik va
poklik yo‘qolganda, inson o‘zini yo‘qotadi, ruhiy tushkunlik, maqsadsizlik,
ishonchsizlik holatiga tushadi [4, 53-bet]. Jamiyat miqyosida esa axloqiy
muammolar ishonchsizlikni keltirib chiqaradi. Odamlar bir-biriga ishonmay qo‘yadi,
do‘stlik, hamkorlik, ijtimoiy birdamlik susayadi. Natijada ijtimoiy ziddiyatlar,
nizolar ko‘payadi, tinchlik va barqarorlik izdan chiqadi. Axloqiy inqirozlar
jinoyatchilikning kuchayishiga ham sabab bo‘ladi. Qonun va tartib-qoidalarni
mensimaslik, yolg‘on guvohlik berish, firibgarlik, zo‘ravonlik – bularning barchasi
axloqiy zaiflikdan kelib chiqadi. Bunday holatlar nafaqat alohida shaxslarga, balki
butun jamiyatga katta zarar yetkazadi. Bundan tashqari, axloqiy qadriyatlarning
yemirilishi natijasida jamiyatda umumiy tanazzul boshlanadi. Adolat, halollik,
mehr-shafqat kabi insoniy fazilatlar yo‘qoladi. Buning oqibatida jamiyat o‘z
rivojlanish imkoniyatini boy beradi, ijtimoiy va iqtisodiy barqarorlik izdan chiqadi.
Axloqiy muammolarni hal qilish yo‘llari. Axloqiy muammolarga qarshi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
364
kurashish har bir shaxsdan, oiladan va butun jamiyatdan mas’uliyat talab qiladi.
Eng avvalo, bu masalada oilaviy tarbiya muhim o‘rin tutadi. Bola go‘daklikdan
boshlab halollik, odob, rostgo‘ylik ruhida tarbiyalansa, kelajakda jamiyatda axloqiy
muammolar kamroq uchraydi. Ota-ona nafaqat og‘zaki, balki o‘z xatti-harakati
bilan o‘rnak bo‘lishi kerak [1, 40-bet].
Ikkinchi muhim yo‘nalish — ta’lim tizimi. Maktab va oliy o‘quv yurtlarida
faqat bilim berish bilan cheklanmasdan, yoshlarni axloqiy jihatdan yetuk qilib
tarbiyalash zarur. Darsliklar, dars jarayonlari va pedagogik yondashuvlar yosh
avlodda ma’naviy immunitet shakllantirishi kerak. Shuningdek, diniy va ma’naviy
targ‘ibot ham axloqiy muammolarni kamaytirishda katta rol o‘ynaydi. Masjidlar,
jamoat markazlari, ommaviy axborot vositalari orqali odamlar orasida yaxshi xulq,
mehr, sabr, vijdon haqida ko‘proq targ‘ibot olib borilishi lozim.Yana bir muhim
omil — huquqiy savodxonlik va jazo muqarrarligidir. Axloqiy buzilishlarga nisbatan
jamoatchilikning qat’iy munosabati, qonuniy chora-tadbirlar bo‘lishi lozim. Qonun
ustuvorligi ta’minlanganda, insonlar noto‘g‘ri yo‘ldan qaytishga harakat
qiladi.Nihoyat, axloqiy muammolarni yengish uchun har bir fuqaro o‘z oldiga
mas’uliyatli, halol, vijdonli bo‘lishni asosiy hayotiy tamoyil qilib olishi kerak. Faqat
shundagina sog‘lom jamiyat, pokiza muhit va barqaror kelajakni qurish mumkin
bo‘ladi.
Men bugungi jamiyatda axloqiy muammolarning tobora ko‘payib
borayotganini chuqur tashvish bilan kuzataman. Har kuni ijtimoiy tarmoqlar, OAV va
kundalik hayotda duch kelayotgan yolg‘on, hiyla, beodoblik, xiyonat kabi illatlar
insoniyatning ma’naviy tanazzulga yuz tutayotganidan dalolat beradi. Axloqiy
inqirozlar shunchaki shaxsiy muammo emas, balki butun jamiyat taqdiriga ta’sir
ko‘rsatadi. Mening fikrimcha, har bir inson avvalo o‘zini axloqiy jihatdan
tarbiyalashga mas’uldir. O‘zini tarbiyalay olgan inson boshqalarga ham ijobiy
namuna bo‘la oladi. Bugungi yoshlarimiz orasida vijdon, halollik, adolat kabi
fazilatlarni shakllantirish uchun esa doimiy mehnat, sabr va yuksak mas’uliyat
kerak.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
365
Shunday qilib axloqiy muammolar jamiyat taraqqiyotiga to‘sqinlik qiladigan
jiddiy ijtimoiy illatlardandir. Yolg‘on, xiyonat, hasad, manfaatparastlik kabi illatlar
shaxsning ma’naviy tanazzuliga, jamiyatning esa barqarorlikdan chekinishiga olib
keladi. Bu muammolarni yengish uchun chuqur tahlil, kompleks yondashuv va har
tomonlama chora-tadbirlar zarur. Muammo ildizlarini tushunmay turib, uni
bartaraf etish mushkul. Axloqiy tarbiyaning har bir bosqichi — oilaviy muhit, ta’lim
tizimi, diniy-ma’rifiy targ‘ibot va huquqiy ongni shakllantirish — izchil bir-birini
to‘ldirishi lozim. Har bir soha axloqiy qadriyatlarning tiklanishiga o‘z hissasini
qo‘shmog‘i kerak. Tavsiyalar :Axloqiy muammolarning ildizi chuqur, ularning
yechimi esa kompleks yondashuvni talab qiladi. Shuning uchun har bir ijtimoiy institut
— oila, maktab, OAV, diniy tashkilotlar va davlat o‘z zimmasiga axloqiy tarbiyada
mas’uliyatli bo‘lishi zarur. Quyidagi amaliy tavsiyalar jamiyatimizda axloqiy muhitni
sog‘lomlashtirishda
foydali
bo‘lishi
mumkin
deb
hisoblayman:
Oilaviy tarbiyada axloqiy qadriyatlar ustuvor bo‘lishi kerak. Har bir bola
go‘daklikdan halollik, rostgo‘ylik, odob, sabr-toqat kabi insoniy fazilatlar ruhida
tarbiyalanishi zarur. Ota-onalar o‘z bolalariga nafaqat nasihat bilan, balki kundalik
hayotdagi xatti-harakatlari orqali axloqiy namuna bo‘lishi kerak. Oiladagi axloqiy
muhit jamiyatning ertangi ko‘zgusi hisoblanadi. Ta’lim tizimida ma’naviy-tarbiyaviy
ishlarga alohida e’tibor qaratilishi lozim. Maktab va oliy ta’lim muassasalarida
yoshlarni nafaqat bilimli, balki axloqiy jihatdan yetuk shaxs sifatida shakllantirish
muhimdir. Darsliklar va tarbiyaviy darslarda real hayotiy misollar, axloqiy dilemmalar
asosida fikrlashga undovchi mashg‘ulotlar ko‘paytirilishi kerak. Har bir pedagog
axloqiy yetakchi sifatida faoliyat yuritishi zarur. Ommaviy axborot vositalari va
internet makonida axloqiy qadriyatlar targ‘ib qilinishi kerak. Televizion ko‘rsatuvlar,
bloglar, videoroliklar orqali yosh avlodga halollik, vijdon, mehr-oqibat, ijtimoiy
mas’uliyat kabi tushunchalar ommabop, qiziqarli va ta’sirchan tarzda yetkazilishi
lozim. Ayniqsa, ijtimoiy tarmoqlarda axloqsizlik, yolg‘on va zo‘ravonlikni targ‘ib
qiluvchi
kontentlarga
qarshi
murosasiz
munosabat
shakllanishi
zarur.
Diniy-ma’rifiy targ‘ibot zamonaviy va hayotiy shakllarda olib borilishi kerak.
Imomlar, ma’naviyat targ‘ibotchilari Qur’on oyatlari va hadislar asosida yoshlar
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
366
ongiga yaqin, tushunarli, real misollar bilan axloqiy targ‘ibot olib borishi lozim.
Ma’naviy-ma’rifiy ishlarda zamonaviy vositalar, texnologiyalar, interaktiv metodlar
ko‘proq qo‘llanilishi kerak. Huquqiy savodxonlikni oshirish va jazo muqarrarligini
ta’minlash zarur. Axloqiy buzilishlar, firibgarlik, tuhmat, zo‘ravonlik va korrupsiya
holatlariga nisbatan qat’iy qonuniy choralar ko‘rilishi lozim. Har bir fuqaro o‘z
huquqlarini va burchlarini bilishi, axloqiy me’yorlarni buzgan taqdirda jazo
muqarrarligini his qilishi kerak.
Shaxsiy mas’uliyat hissini kuchaytirish — eng asosiy yechimlardan biridir.
Jamiyatdagi har bir inson avvalo o‘zini tarbiyalashi, vijdon, halollik, adolat
tamoyillariga sodiq qolishi lozim. Axloq — bu tashqi nazorat emas, ichki o‘zlikni
anglashdir. Har bir fuqaro o‘z shaxsiy mas’uliyatini anglagan taqdirdagina,
jamiyatda haqiqiy o‘zgarish bo‘ladi. Shu boisdan ham "Men jamiyatga nima bera
olyapman?" degan savol har kimning qalbida yashashi kerak.
Foydalanilgan adabiyotlar
:
1. Buxoriy, I. al-. Sahihi Buxoriy. 1-jild, Toshkent: O‘zbekiston milliy kutubxonasi,
1998.
2.Al-Gazali, A. Ihya Ulumid-Din. 3-jild, Toshkent: Sharq, 2011.
3.Karimov, I. O‘zbekistonning ijtimoiy taraqqiyoti. Tashkent: O‘zbekiston, 2007.
4.Anvar, K. Axloq va ma’naviyat. Toshkent: O‘zbekiston, 2012.
5.Xolmatov, M. Jamoat va axloqiy qadriyatlar. Toshkent: Nashriyot, 2005.
6.Abdurahmonov, D. Inson va jamiyat axloqi. Toshkent: Badiiy adabiyot, 2016.
7.Raxmonov, A. Jamiyatda axloqiy inqiroz. Tashkent: Fan, 2018.
