MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
287
NUTQ FAOLIYATI TURLARINI O'RGATISH
Ilmiy Raxbar: Qodirova Nargiza xon
Maqola yozuvchi: Mamadaliyeva Raʼnoxon
Annotatsiya:Mazkur maqolada nutq faoliyatining to‘rt turi — tinglab
tushunish, gapirish, o‘qish va yozishni o‘rgatish jarayoni, ularning har biri uchun
samarali metodik yondashuvlar va amaliy mashqlar tahlil etiladi. Til o‘rgatishning
kommunikativ yondashuvi asosida bu turlarni integratsiyalashgan holda o‘rgatishning
afzalliklari yoritiladi.
Kalit so’zlar;nutq faoliyati,nutq turlari,og‘zaki nutq,yozma nutq,tinglab
tushunish,o‘qib tushunish,gapirish ko‘nikmalari,yozish ko‘nikmalari,kommunikativ
kompetensiya,til o‘rganish jarayoni,interaktiv metodlar,darsda nutq faoliyatini
rivojlantirish,lisoniy kompetensiya,amaliy mashqlar
Abstract:This article discusses the teaching of four main types of speech
activity — listening, speaking, reading, and writing — with a focus on effective
methodological approaches and practical exercises. Based on the communicative
approach to language teaching, the article emphasizes the advantages of integrated
instruction.
Key words;speech activity,types of speech activity,oral speech,written
speech,listening comprehension;reading comprehension,speaking skills,writing
skills,communicative
competence,language
learning
process,interactive
methods,developing speech activity in class,linguistic competence;practical exercises.
Til o‘rganish — bu avvalo muloqotga kirishish, ya’ni nutq faoliyatini egallash
demakdir. Nutq faoliyati tilshunoslikda va til o‘rgatishda markaziy tushuncha
hisoblanadi. O‘quvchilarning og‘zaki va yozma nutqini rivojlantirish uchun ularni nutq
faoliyatining barcha turlari bilan tanishtirish va ularni tizimli ravishda mashq qildirish
zarur. Bu maqolada aynan shu jarayonlar haqida so‘z boradi.
1. Nutq faoliyatining turlari
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
288
Nutq faoliyatining to‘rtta asosiy turi mavjud:
Tinglab tushunish — og‘zaki nutqni eshitib anglash.
Gapirish — fikrni og‘zaki ifodalash.
O‘qish — yozma matnni tushunib o‘qish.
Yozish — fikrni yozma shaklda ifodalash.
Bu turlar til o‘rganishda bir-biri bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, ularning har
birini individual va integratsiyalashgan tarzda o‘rgatish lozim.
2. Tinglab tushunishni o‘rgatish metodikasi
Tinglab tushunish til egallashning eng tabiiy shakli bo‘lib, quyidagi metodlar
orqali rivojlantiriladi:
Dialog va monolog matnlarni eshittirish
Tinglab asosiy fikrni aniqlash mashqlari
Audio material asosida savol-javob
Kontekstual tushunishga asoslangan topshiriqlar
3. Gapirish ko‘nikmasini shakllantirish
Gapirishni o‘rgatishda quyidagilar muhim:
Muloqotli o‘yinlar (rolga kirish, intervyu)
Juftlik va guruhli mashg‘ulotlar
Ochiq savollarga javoblar
O‘z fikrini erkin ifodalashga rag‘batlantirish
4. O‘qish faoliyatini rivojlantirish usullari
O‘qish ko‘nikmasi tahliliy va tanqidiy tafakkurni shakllantiradi.
Turli janrdagi matnlar bilan ishlash
Skimming va scanning strategiyalarini o‘rgatish
Mazmunli savollar asosida tushunishni tekshirish
O‘qilgan matnga munosabat bildirish
5. Yozma nutqni o‘rgatish bosqichlari
Yozish — eng murakkab nutq turi hisoblanadi.
Reja asosida yozishga o‘rgatish
Yozma mashqlar: xat, insho, xulosa
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
289
Sintaksis va uslubiy normalarni o‘rgatish
Redaktsiya qilish va tahrir ko‘nikmasi
6. Nutq faoliyatining integratsiyalashuvi
Tillarni o‘rgatishda nutq turlarini ajratib emas, balki integratsiyalashgan holda
o‘rgatish samaraliroq bo‘ladi. Masalan, eshitgan matn asosida fikr aytish (tinglash +
gapirish), o‘qilgan matnga asoslangan yozuv mashqi (o‘qish + yozish).
Nutq faoliyatining to‘rtta turini o‘rgatish til o‘rgatish jarayonining ajralmas
bo‘lagi hisoblanadi. Ularni integratsiyalashgan, bosqichma-bosqich va o‘quvchi
markazida tashkil qilish samaradorlikni oshiradi. Har bir turga mos metodik
yondashuvlar, topshiriqlar va resurslardan foydalanish til o‘rgatishni yanada samarali
qiladi.
Nutq faoliyati turlarini o‘rgatish: lingvodidaktik yondashuv
Til o‘rgatish jarayonida nutq faoliyati turlarini o‘zaro integratsiyalashgan holda
o‘rgatish zamonaviy lingvodidaktikaning muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi.
Nutq faoliyati — insonning muloqot jarayonidagi psixofiziologik va ijtimoiy
faoliyatidir. Bu faoliyat til orqali amalga oshirilib, tinglab tushunish, gapirish, o‘qish
va yozish turlarini o‘z ichiga oladi. Ushbu turlar tilshunoslikda reseptiv (qabul
qiluvchi: tinglash va o‘qish) va produktiv (ifodalaydigan: gapirish va yozish) turlarga
bo‘linadi.
O‘zbek tilini ikkinchi til sifatida o‘rgatishda yoki chet tilini o‘rgatishda har bir
nutq faoliyati turi uchun alohida metodik yondashuvlar mavjud. Tinglab tushunish
o‘quvchining fonetik va semantik bilimlarini faollashtirsa, gapirish ko‘nikmasi
muloqotga kirishish malakasini shakllantiradi. O‘qish ko‘nikmasi esa o‘quvchining
tahliliy va interpretativ fikrlash qobiliyatini rivojlantirib, yozma nutq esa ijodiy fikr
bildirish va til birliklarini mustahkamlash imkonini beradi.
Tinglab tushunishni o‘rgatishda avval eshitilgan matnni global mazmunda
tushunishga qaratilgan mashqlar ,keyin esa detallashtirilgan tahlilga asoslangan
mashqlar qo‘llanadi. Gapirishni o‘rgatishda esa dialogik va monologik nutq turlari
farqlanadi. Ularni o‘rgatishda rolli o‘yinlar, interaktiv topshiriqlar, muloqotga
asoslangan mashg‘ulotlar samarali bo‘ladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
290
O‘qish ko‘nikmasini shakllantirishda matn turini, o‘quvchilarning yoshi va
darajasini inobatga olish zarur.
Shunday qilib, nutq faoliyati turlarini o‘rgatish — bu nafaqat til
kompetensiyasini, balki kommunikativ, sotsiomadaniy va ijtimoiy-emotsional
kompetensiyalarni ham shakllantirishga xizmat qiladigan kompleks pedagogik
jarayondir.
Nutq faoliyati turlarini o‘rgatish: Nazariy asoslar va metodik yondashuvlar
Nutq faoliyatining umumiy tavsifi
Nutq faoliyati — tilni vosita sifatida qo‘llab, odamlar o‘rtasida fikr almashishni
amalga oshirishga xizmat qiluvchi ijtimoiy-tarixiy jarayondir. Lingvistik yondashuvga
ko‘ra, nutq faoliyati inson aqliy faoliyatining til orqali ifodalangan shaklidir.
Tilshunoslikda bu faoliyat quyidagi to‘rt asosiy turga ajratiladi: tinglab tushunish,
gapirish, o‘qish, yozish.
Bu turlar o‘zaro uzviy bog‘langan bo‘lib, har biri tilni egallashda muhim
funksiyani bajaradi. Bu turdagi faoliyatlar psixologik, fiziologik, lingvistik va
kommunikativ jihatdan murakkab tarkibga ega bo‘lib, ularni o‘rgatishda kompleks
metodik yondashuvlar talab etiladi.
Nutq faoliyati turlarining tahlili va ularni o‘rgatish metodikasi
1. Tinglab tushunish
Tinglab tushunish og‘zaki axborotni eshitish orqali anglashga asoslanadi. Bu
nutq faoliyati turi ikkilamchi xususiyatga ega bo‘lib, aktiv emas, balki passiv reseptiv
faoliyat sanaladi. Eshitish qobiliyati, fonetik tafakkur, kontekstni tushunish, fonemik
eshitish kabi ko‘nikmalar bu faoliyat uchun zarur.
Metodik yondashuvlar:
Autentik (tabiiy) materiallardan foydalanish
Eshitilgan matnni global (umumiy) va lokal (detal) darajada tahlil qilish
Savol-javobli tinglash
To‘ldirish, juftlashtirish kabi faol mashqlar
2. Gapirish
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
291
Gapirish — og‘zaki shaklda fikr bildirish faoliyati bo‘lib, u ifodaviy nutqni
shakllantirishni talab etadi. Bu faoliyat kommunikatsiyaning bevosita vositasidir.
Gapirish bir vaqtning o‘zida til birliklarini tanlash, ularni ketma-ketlikda bog‘lash,
mantiqiy, uslubiy va grammatik jihatdan to‘g‘ri ifodalashni o‘z ichiga oladi.
Metodik yondashuvlar:
Dialogik va monologik nutq mashqlari
Rolli o‘yinlar, intervyu, muhokama
Suratlar asosida hikoya tuzish
Nutq holatlarini modellashtirish
3. O‘qish
O‘qish — yozma matnni anglash faoliyati bo‘lib, bu orqali til o‘rganuvchi so‘z
boyligini kengaytiradi, grammatika va uslubiy birliklarni o‘zlashtiradi. O‘qish faoliyati
tahliliy, reflektiv va interpretativ fikrlashni talab qiladi.
O‘qish strategiyalari:
a)matnning umumiy mazmunini tushunish
b) aniq ma’lumotni izlash
c)har bir detalni chuqur o‘rganish
d) tahliliy yondashuv
4. Yozish
Yozuv nutqi — insonning murakkab va integrallashgan faoliyati bo‘lib, bunda
aqliy, lingvistik, psixologik va muloqot kompetensiyalari birgalikda ishga tushadi. Til
o‘rgatishda yozma nutqni o‘rgatish — o‘quvchining ijodiy fikrlash va o‘z fikrini aniq,
mantiqiy va uslubiy jihatdan to‘
Xulosa
Nutq faoliyati turlarini o‘rgatish til ta’limining markaziy va eng muhim
yo‘nalishlaridan biridir. Tinglab tushunish, gapirish, o‘qish va yozish turlari nafaqat
tilni egallashning vositasi, balki til orqali muloqotga kirishish, fikr almashish va
ijtimoiy hayotda faol ishtirok etish vositasidir. Har bir nutq faoliyati turi o‘ziga xos
metodik yondashuvni talab qiladi. Shu bilan birga, ularni integratsiyalashgan holda,
ya’ni bir-birini to‘ldiruvchi tarzda o‘rgatish til o‘rgatuvchidan puxta rejalashtirish,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
292
individual yondashuv va zamonaviy metodlarni qo‘llashni talab etadi. Bugungi
lingvodidaktikada kommunikativ yondashuv, vazifaga asoslangan o‘qitish (task-based
learning), CLIL kabi metodikalar aynan nutq faoliyatining faol shakllanishiga xizmat
qilmoqda. Demak, nutq faoliyatini o‘rgatish — bu nafaqat lingvistik, balki psixologik,
metodik va ijtimoiy-kommunikativ jarayon bo‘lib, u o‘quvchining shaxs sifatida
rivojlanishiga ham bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. G‘aniyeva N. “O‘zbek tilini o‘qitish metodikasi”, Toshkent, 2020
2. Brown, H. Douglas. Teaching by Principles: An Interactive Approach to Language
Pedagogy. Pearson Education, 2001.
3. Richards, Jack C., and Theodore S. Rodgers. Approaches and Methods in Language
Teaching. Cambridge University Press, 2001.
4. Qodirova M. “Nutq madaniyati va amaliyot”, Toshkent, 2018
5. Harmer, Jeremy. The Practice of English Language Teaching. Longman, 2007.
