MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
258
INTELLEKTUAL BOSHQARISHNING TEMIR YO'LGA
BOG'LIQLIGI
Temir yo'l soxasida aftomatika va telemexanika
Normurodov shaxzod Shermamat ug'li
Boltayev Sunnatillo Tuymurodovich
Baratov Dilshod Xamidullayevich
Annotatsiya Ushbu maqolada temir yo‘l sohasida intellektual boshqaruv
tizimlarining ahamiyati va ularning transport infratuzilmasi samaradorligini
oshirishdagi o‘rni tahlil qilinadi. Intellektual texnologiyalar yordamida temir yo‘l
harakatini avtomatlashtirish, xavfsizlikni ta'minlash va energiya resurslaridan
samarali foydalanish imkoniyatlari ko‘rib chiqiladi. Temir yo‘l tarmoqlarida real
vaqtli monitoring, ma'lumotlarni tahlil qilish va sun’iy intellekt yordamida qaror qabul
qilish jarayonlari yoritiladi. Maqolada xorijiy tajriba asosida intellektual
boshqaruvning milliy temir yo‘l tizimiga integratsiya qilish istiqbollari ham ko‘rib
chiqiladi.
Kalit so‘zlar Intellektual boshqaruv tizimi Temir yo‘l transporti
Avtomatlashtirish Transport infratuzilmasi Real vaqtli monitoring Raqamli
transformatsiya Xavfsizlik tizimlari
Annotations This article will analyze the importance of intellectual
management systems in the field of railways and the place in increasing the efficiency
of their transport infrastructure. With the help of intellectual technologies, the
possibility of the railway movement, security and access to energy resources will be
considered. The process of decision-making with real-time monitoring, data testing
and artificial intelligence is covered in railway networks. The article will also consider
prospects for integrating intellectual management into the national railway system on
the basis of foreign experience.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
259
Keywords The Intelligication System Railway transport Automation
Automation Transport infrastructure Real-time monitoring Digital Monitoring Digital
Monitoring Digital Transformation Systems
Аннотации В этой статье будут проанализировать важность систем
интеллектуального управления в области железных дорог и места в повышении
эффективности
их
транспортной
инфраструктуры.
С
помощью
интеллектуальных технологий будет рассмотрена возможность движения
железной дороги, безопасности и доступа к энергетическим ресурсам. Процесс
принятия решений с мониторингом в реальном времени, тестировании данных
и искусственном интеллекте рассматривается в железнодорожных сетях. В
статье
также
будут
рассмотрены
перспективы
интеграции
интеллектуального управления в национальную железнодорожную систему на
основе иностранного опыта.
Ключевые
слова
Система
интеллектуальной
системы
железнодорожной
транспортной
транспортной
автоматизации
транспортной инфраструктура транспорта
Kirish
Zamonaviy transport tizimlarining rivojlanishi, ayniqsa temir yo‘l transporti
sohasida yuz berayotgan tub o‘zgarishlar, uni boshqarishning yangi, ilg‘or
yondashuvlarini talab qilmoqda. Bugungi kunda transport infratuzilmasining
samaradorligini oshirish, xavfsizlikni ta’minlash, operativ boshqaruv va resurslardan
oqilona foydalanish dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Ayniqsa, raqamli
texnologiyalarning jadal rivojlanishi fonida intellektual boshqaruv tizimlari ushbu
sohada muhim o‘rin egallamoqda. Intellektual boshqaruv — bu sun’iy intellekt, real
vaqtli monitoring, tarmoqli axborot tizimlari va avtomatlashtirilgan qaror qabul qilish
tizimlari yordamida murakkab jarayonlarni samarali boshqarish usuli bo‘lib, u
transport tizimlarida keng qo‘llanilmoqda. Temir yo‘l tizimi murakkab logistika,
harakat jadvalini muvofiqlashtirish, xavfsizlik choralarini ta'minlash va texnik xizmat
ko‘rsatishni o‘z ichiga olgan ko‘p bosqichli boshqaruvdan iborat bo‘lib, uni samarali
yuritish uchun an’anaviy uslublar yetarli darajada natija bermayapti.Rivojlangan
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
260
mamlakatlarda temir yo‘l sohasiga sun’iy intellekt elementlarini joriy etish orqali,
nafaqat boshqaruv samaradorligini oshirish, balki ekologik va iqtisodiy samarani ham
yaxshilash yo‘lida faol ishlar olib borilmoqda. Intellektual boshqaruv tizimlari nafaqat
avtomatlashtirilgan boshqaruvni, balki yirik ma’lumotlar (big data) asosida
prognozlash, xavflarni oldindan aniqlash, texnik nosozliklarni aniqlash va harakat
tarkibini optimallashtirish imkonini yaratmoqda. O‘zbekiston temir yo‘llari ham
so‘nggi yillarda raqamli transformatsiya yo‘liga o‘tmoqda. Bu jarayonda xorijiy
tajriba, ilg‘or texnologiyalar va sun’iy intellekt asosidagi boshqaruv tizimlarini
integratsiyalash orqali milliy transport tizimining raqobatbardoshligini oshirish muhim
ahamiyat kasb etadi. Shu nuqtai nazardan qaralganda, temir yo‘l tarmoqlarida
intellektual boshqaruv tizimlarining joriy etilishi nafaqat texnik jihatdan, balki
strategik rivojlanish uchun ham muhim hisoblanadi.
Intellektual boshqaruv tizimlari (IBT) deganda, murakkab muhitda samarali va
optimal qarorlar qabul qilish imkonini beruvchi, sun’iy intellekt (AI), ma’lumotlar
tahlili
(data
analytics),
sensortehnologiyalar,
internet
narsalar
(IoT)
va
avtomatlashtirilgan algoritmlarga asoslangan zamonaviy boshqaruv tizimlari
tushuniladi. IBT’ning asosiy vazifasi — inson aralashuvini minimallashtirgan holda
real vaqt rejimida boshqaruv sifatini oshirish, resurslar sarfini kamaytirish va tizimdagi
noaniqliklarni aniqlashtirishdir. Temir yo‘l tizimi, o‘zining murakkabligi, keng
geografik qamrovi va qat’iy xavfsizlik talablariga ega bo‘lgan soha sifatida,
intellektual boshqaruv texnologiyalari uchun ayni muddao bo‘lib xizmat qiladi.
Ayniqsa,
harakat
tarkibining
uzluksiz
monitoringi,
harakat
jadvalining
optimallashtirilishi, avariyalarning oldini olish, yuk oqimlarini boshqarish va texnik
xizmat muddatlarini aniqlash singari vazifalarni IBT yordamida yuqori aniqlikda
amalga oshirish mumkin. Hozirgi kunda dunyoning yetakchi davlatlari — AQSh,
Germaniya, Yaponiya, Janubiy Koreya va Xitoyda temir yo‘l sohasida raqamli
transformatsiya
bosqichma-bosqich
amalga
oshirilmoqda.
Misol
uchun,
Germaniyaning Deutsche Bahn kompaniyasi sun’iy intellekt asosida harakat tarkibi
nosozliklarini oldindan aniqlovchi tizimlarni joriy etgan. Xitoyda esa yo‘lovchi
oqimlarini optimallashtirish, avtomatik yo‘l almashtirish tizimlari va aqlli
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
261
signalizatsiyalar sun’iy intellekt yordamida boshqariladi. Bunday texnologiyalar
nafaqat harakat xavfsizligini oshiradi, balki tizimni iqtisodiy jihatdan ham samaraliroq
qiladi.
Asosiy qism
Zamonaviy transport tizimining barqaror ishlashi va rivojlanishi ko‘p jihatdan
boshqaruv jarayonlarining qanchalik samarali tashkil etilganiga bog‘liq. Ayniqsa,
temir yo‘l transporti kabi murakkab, ko‘p tarmoqli va strategik ahamiyatga ega bo‘lgan
sohalarda boshqaruvning an’anaviy shakllari hozirgi raqamli davr talablariga to‘liq
javob bera olmaydi. Butun dunyoda transport tizimlariga, jumladan, temir yo‘llarga
intellektual boshqaruv tizimlarini joriy etish tendensiyasi kuchayib bormoqda.
Intellektual boshqaruv tizimlari — bu sun’iy intellekt, avtomatlashtirilgan axborot
tizimlari, IoT qurilmalari, real vaqtli monitoring, va katta ma’lumotlar tahliliga
asoslangan kompleks yondashuv bo‘lib, transport vositalari harakati, ularning texnik
holati, yo‘nalishlarni rejalashtirish va xizmat ko‘rsatish sifatini yuqori darajaga olib
chiqadi. Temir yo‘l tizimi murakkab logistika zanjiri, qat’iy xavfsizlik standartlari va
katta hajmdagi harakatlarni muvofiqlashtirishni talab qiladi. Bunday sharoitda inson
omiliga tayanilgan boshqaruv uslublari ko‘plab xatoliklar, kechikishlar va iqtisodiy
yo‘qotishlarga olib kelishi mumkin. Zamonaviy temir yo‘l tizimlari intellektual
texnologiyalar
yordamida
avtomatlashtirilmoqda.
Masalan,
harakat
tarkibi
joylashuvining doimiy kuzatuvi, yo‘l holati va ob-havo sharoitlarini hisobga olgan
holda harakat tezligining avtomatik boshqaruvi, yo‘lovchi va yuk oqimlarini optimal
rejalashtirish, texnik xizmat muddati va ehtiyot qismlar ehtiyojini oldindan
prognozlash — bularning barchasi IBT yordamida amalga oshirilmoqda. Dunyo
tajribasi shuni ko‘rsatadiki, intellektual boshqaruv tizimlarining tatbiqi temir yo‘l
infratuzilmasini faqat texnik jihatdan emas, balki iqtisodiy va ekologik jihatdan ham
samarali qiladi. Germaniyada Deutsche Bahn kompaniyasi sun’iy intellekt asosida
nosozliklarni bashorat qiluvchi tizimlarni joriy etgan bo‘lib, bu tizim lokomotivlar va
vagonlardagi ehtimoliy nosozliklarni harakatga chiqishdan oldin aniqlash imkonini
beradi. Bu esa ekspluatatsiya vaqtida yuzaga keladigan texnik uzilishlarni keskin
kamaytirgan. Xitoyda esa temir yo‘l stansiyalarining avtomatlashtirilgan boshqaruv
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
262
tizimlari orqali yo‘lovchi oqimlari, chipta savdosi va poezdlar jadvali sun’iy intellekt
asosida boshqariladi. Bu tizimlar real vaqt rejimida ishlaydi va keskin o‘zgarishlarga
mos ravishda avtomatik tarzda jadvalga tuzatishlar kiritadi. Intellektual boshqaruv
tizimlarining muhim komponentlaridan biri — real vaqtli monitoring hisoblanadi.
Temir yo‘l harakatida kechikishlar, yo‘l-transport hodisalari yoki texnik nosozliklar
ko‘p hollarda kech aniqlanadi va bu muammoga vaqtida aralasha olmaslikka sabab
bo‘ladi. Monitoring tizimlari esa harakat tarkibining texnik holati, joylashuvi, yuk
holati, hattoki tebranish darajasi va haroratini doimiy ravishda kuzatib, har qanday
nosozlik yoki xavfni avtomatik tarzda aniqlaydi va tegishli xizmatlarga signal uzatadi.
Bu tizimlar IoT qurilmalari orqali amalga oshiriladi va axborotlar markazlashgan tahlil
serverlariga yuboriladi.
Katta hajmdagi ma’lumotlarni tahlil qilish orqali temir yo‘l tizimi
samaradorligini oshirish imkoniyati mavjud. Masalan, so‘nggi yillardagi yo‘lovchi
oqimlari, eng ko‘p yuk tashilgan yo‘nalishlar, harakatdagi o‘rtacha kechikishlar yoki
texnik nosozliklar statistikasini o‘rganib, sun’iy intellekt asosida transport
rejalashtirishda eng samarali yechimlar ishlab chiqiladi. Bu esa resurslar tejalishini,
vaqtdan unumli foydalanishni va ekspluatatsiya xarajatlarining kamayishini
ta’minlaydi. O‘zbekiston sharoitida ham intellektual boshqaruv tizimlarini joriy etish
dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Mamlakatda temir yo‘l infratuzilmasi
bosqichma-bosqich yangilanmoqda, raqamli transformatsiya yo‘nalishida qator
loyihalar amalga oshirilmoqda. “O‘zbekiston temir yo‘llari” AJ tomonidan ayrim
stansiyalarda avtomatlashtirilgan boshqaruv, kuzatuv va signalizatsiya tizimlari joriy
etilgan bo‘lsa-da, bu texnologiyalarni keng qamrovli va tizimli joriy etish hali oldinda
turgan vazifalardan biridir. Sun’iy intellekt asosida ekspluatatsion qarorlar qabul qilish,
masalan, yuk oqimlarini tahlil qilish va optimal yo‘nalishlarni tanlash, texnik xizmat
muddatlarini prognozlash, xavfsizlikni avtomatik nazorat qilish kabi yo‘nalishlar
bo‘yicha loyihalarni amalga oshirish istiqbollari mavjud. Temir yo‘l tizimiga
intellektual boshqaruv tizimlarini joriy etish orqali nafaqat harakat samaradorligi va
xavfsizligini oshirish, balki resurslar tejash, transport xizmatlari sifatini yaxshilash va
umuman iqtisodiyotning raqamli rivojiga katta hissa qo‘shish mumkin. Buning uchun
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
263
mamlakatda zamonaviy texnologiyalarni joriy etish, kadrlar salohiyatini oshirish va
xorijiy tajribani chuqur o‘rganib, milliy tizimga moslashtirish muhim hisoblanadi.
Zamonaviy transport tizimining samarali ishlashi raqamli texnologiyalarni
chuqur integratsiya qilish orqali ta'minlanmoqda. Xususan, temir yo‘l tizimi o‘zining
murakkablik darajasi, qat’iy xavfsizlik talablari va ko‘p bosqichli boshqaruv
strukturasiga ega bo‘lgani bois, bu sohaga intellektual boshqaruv tizimlarini joriy etish
tobora dolzarb bo‘lib bormoqda. Tahliliy jihatdan qaralganda, intellektual boshqaruv
tizimlarining temir yo‘l sohasiga tatbiqi orqali harakat tarkibi, yo‘l infratuzilmasi,
ekspluatatsion texnika, logistika va xizmat ko‘rsatish sifatini real vaqt rejimida nazorat
qilish imkoniyati yaratiladi. Bu esa transport harakatining aniqligini ta’minlash, inson
omilini kamaytirish, ish unumdorligini oshirish va umumiy operatsion xarajatlarni
kamaytirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Sun’iy intellekt, real vaqtli monitoring, IoT
qurilmalari va katta ma’lumotlar tahlili orqali harakat xavfsizligini ta’minlash,
nosozliklarni oldindan aniqlash, resurslardan maksimal foydalanish va transport
logistikasi jarayonlarini optimallashtirish mumkin bo‘ladi. Biroq bu tizimlarning joriy
etilishi nafaqat texnologik yutuq, balki muayyan muammolar va to‘siqlar bilan ham
bog‘liq. Avvalo, mavjud temir yo‘l infratuzilmasining ko‘p qismi zamonaviy raqamli
tizimlarga integratsiyalash uchun yetarli emas.
Ko‘plab stansiyalar, yo‘l tarmoqlari va ekspluatatsiya ob’ektlari hali ham
an’anaviy boshqaruv asosida ishlamoqda. Bunday sharoitda intellektual tizimlarni
joriy etish uchun katta miqdorda modernizatsiya ishlari talab etiladi. Shuningdek, bu
yo‘nalishdagi muhim muammolardan yana biri — kadrlar salohiyatining yetarli
emasligi. Sun’iy intellekt, raqamli tizimlar, dasturlash, tarmoq xavfsizligi kabi
sohalarda yetarlicha malakali mutaxassislarning yetishmasligi, mavjud tizimlarning
samarali ishlashiga to‘sqinlik qilmoqda. Yana bir muhim jihat — axborot xavfsizligi
masalasidir. Temir yo‘l tizimi kabi strategik sohada ishlatiladigan axborotlar va
boshqaruv algoritmlarining himoyalanishi dolzarb bo‘lib, intellektual tizimlar
kiberxavfsizlik talablariga qat’iy javob berishi zarur. Moliyaviy cheklovlar ham
mazkur texnologiyalarni keng miqyosda joriy etishga jiddiy to‘sqinlik qiladi. Sun’iy
intellekt
asosidagi
texnologiyalar,
IoT
qurilmalari,
sensor
tarmoqlari,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
264
markazlashtirilgan ma’lumotlar bazalari va boshqa texnik infratuzilmalar katta
sarmoyalarni talab qiladi. Bundan tashqari, mavjud texnologiyalarning aksariyati
xorijdan import qilinadi, bu esa texnik xizmat ko‘rsatish, sozlash va moslashtirish
jarayonlarida turli muammolarni yuzaga keltiradi. Mahalliylashtirish darajasining
pastligi, texnologik mustaqillikning yetishmasligi, ba’zi hollarda tizimlarning davlat
tilida ishlamasligi va uzluksiz xizmat kafolati yo‘qligi amaliy joriy etishda
qiyinchiliklar tug‘dirmoqda. Intellektual boshqaruv tizimlarini bosqichma-bosqich va
tizimli tarzda joriy etish bo‘yicha istiqbolli takliflar ishlab chiqilishi zarur. Avvalo,
pilot loyihalar orqali alohida stansiyalar yoki yo‘nalishlarda ilg‘or texnologiyalar
sinovdan o‘tkazilishi, ularning samaradorligi tahlil qilinishi, hamda keyinchalik
tizimga tatbiq etilishi maqsadga muvofiq. Shu bilan birga, oliy ta’lim muassasalari va
ilmiy-tadqiqot institutlari bilan hamkorlikda kadrlar tayyorlash va ularni amaliy
loyihalarda ishtirok ettirish lozim. Bu borada xorijiy tajribani chuqur o‘rganish, ilg‘or
mamlakatlardagi muvaffaqiyatli modellarni milliy tizimga moslashtirish orqali,
O‘zbekistonda temir yo‘l sohasining raqamli transformatsiyasi jadallashtiriladi. Import
texnologiyalar o‘rnini bosuvchi mahalliy texnologiyalar ishlab chiqilishi, axborot
xavfsizligini ta’minlaydigan yopiq tizimlar yaratilishi, davlat tomonidan
moliyalashtirish mexanizmlari yo‘lga qo‘yilishi bu jarayonni qo‘llab-quvvatlovchi
omillar bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Intellektual boshqaruv tizimlari temir yo‘l
infratuzilmasining kelajakdagi samarali faoliyatining negizini tashkil etadi. Bu tizimlar
orqali nafaqat harakat tarkibining xavfsizligi va aniqligini ta’minlash, balki transport
sohasida ishlatiladigan resurslardan oqilona foydalanish, ekspluatatsion xarajatlarni
kamaytirish, xizmat ko‘rsatish sifatini oshirish va ekologik barqarorlikka erishish
mumkin. Intellektual boshqaruv — bu shunchaki texnologik yangilik emas, balki temir
yo‘l tizimining butun boshqaruv falsafasini o‘zgartiruvchi omildir. O‘zbekiston temir
yo‘llari uchun bu yo‘nalish nafaqat zamonaviylik, balki zarurat darajasidagi masalaga
aylangan. Ilgari surilgan tahlillar va takliflar asosida aniq chora-tadbirlar ishlab
chiqilib, ularni amaliyotda tatbiq etish orqali transport tizimining raqobatbardoshligi
va barqaror rivojlanishini ta’minlash mumkin bo‘ladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
265
Xulosa
XXI asrda temir yo‘l transporti tizimini modernizatsiya qilish, uni zamonaviy
talablar asosida boshqarish masalasi global miqyosda dolzarb ahamiyat kasb etmoqda.
An’anaviy boshqaruv mexanizmlari o‘zining samaradorlik chegarasiga yetgan bir
paytda, intellektual boshqaruv tizimlari transport infratuzilmasini sifat jihatdan yangi
bosqichga olib chiqmoqda. Ushbu maqolada tahlil qilinganidek, intellektual boshqaruv
— bu faqatgina texnologik yangilik emas, balki murakkab logistika tizimini anglab,
uni sun’iy intellekt, avtomatlashtirilgan monitoring va ma’lumotlar tahliliga tayangan
holda boshqarish falsafasidir. Temir yo‘l tizimi esa bu yondashuv uchun ayni muddao
bo‘lib, harakat xavfsizligini oshirish, ekspluatatsion xarajatlarni kamaytirish, xizmat
sifatini yaxshilash va ekologik samaradorlikni ta’minlashda intellektual boshqaruv
texnologiyalarining o‘rni beqiyosdir. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, rivojlangan davlatlar
allaqachon sun’iy intellekt va raqamli texnologiyalarga asoslangan boshqaruv
modellarini tatbiq etishga muvaffaq bo‘lgan. O‘zbekiston temir yo‘llarida ham bu
yo‘nalishda ma’lum qadamlar tashlanmoqda, biroq tizimli va kompleks yondashuv,
mavjud infratuzilmani yangilash, yuqori malakali kadrlar tayyorlash va
mahalliylashtirilgan texnologik echimlarni yaratish zarurati hanuz dolzarbdir. Mavjud
muammolarni hal etish, ilg‘or xorijiy tajribani o‘rganish, sohani strategik rivojlantirish
orqali intellektual boshqaruv tizimlarining samarali ishlashi ta'minlanadi. Temir yo‘l
tizimida intellektual boshqaruvning joriy etilishi faqatgina texnik taraqqiyot emas,
balki butun boshqaruv strukturasining, logistika zanjirining va xizmat ko‘rsatish
tamoyillarining sifatli o‘zgarishiga olib keladi. Bu esa, o‘z navbatida, O‘zbekiston
transport
tizimining
raqobatbardoshligini
oshirish,
xalqaro
integratsiyasini
kuchaytirish va barqaror iqtisodiy o‘sish uchun muhim asos bo‘lib xizmat qiladi.
Demak, intellektual boshqaruv — bu kelajak emas, balki hozirgi kunning zaruratidir.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
266
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent Ma’naviyat, 2008.
– 180 b.
2.
Tadjibayeva G’.A., Ergashev M.X. Transport logistikasi va boshqaruvi. – Toshkent:
“Fan va texnologiya”, 2020. – 252 b.
3.
Akramov A.I., Zokirov S.H. Temir yo‘l transporti tizimida boshqaruvning
zamonaviy usullari. – Toshkent O‘zbekiston temir yo‘llari nashriyoti, 2021. – 198 b.
4.
Xolmatov R.T. Sun’iy intellekt asoslari. – Toshkent Innovatsiya, 2022. – 160 b.
5.
Ziyodov S.S. Axborot texnologiyalari va boshqaruv tizimlari. – Toshkent “Ilm
Ziyo”, 2019. – 210 b.
6.
Nurmuxamedov A., Mamatov U. Raqamli iqtisodiyot va intellektual tizimlar. –
Toshkent: “Iqtisodiyot”, 2021. – 175 b.
7.
Qodirov R.S. Logistika va transport tizimlarida intellektual boshqaruv. –
Samarqand SamDU nashriyoti, 2020. – 134 b.
8.
Abdug‘aniyev A.N. Temir yo‘l tizimida innovatsion texnologiyalar. – Toshkent
“Fan va texnologiya”, 2021. – 148 b.
9.
Yusupov B.T., O‘razaliyev N. Temir yo‘l harakati xavfsizligini boshqarish. –
Toshkent O‘TY nashriyoti, 2018. – 164 b.
10.
Erkinov D.X. Raqamli boshqaruv va transport tizimlarining integratsiyasi. –
Toshkent “Yangi asr avlodi”, 2022. – 142 b.
Internet manbalari
1.
2.
3.
