MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
324
JAVASCRIPT FUNKSIYALARI VA ULARNING TURLARI
Fargʼona davlat universiteti axborot texnologiyalari kafedrasi katta o'qituvchisi
maxam.uz.1976@gmail.com
Mamatqodirov Mahammadali
Farg’ona davlat universiteti 3-kurs talabasi
mamurovaroxatoy79@gmail.com
Ma’murova Rohatoy Ilhomjon qizi
Annotatsiya: JavaScript dasturlash tili veb-sahifalarni interaktiv va dinamik
qilish uchun keng qo‘llaniladi. Bu tilda funksiyalar dasturiy ta’minotning eng muhim
elementlaridan biri hisoblanadi. Funksiyalar kodni qayta ishlatish, modullashtirish va
samarali boshqarish imkoniyatlarini yaratadi. Ushbu ishda JavaScript funksiyalarining
turlari, jumladan, an’anaviy funksiyalar, ifodaviy funksiyalar, arrow funksiyalar,
anonim funksiyalar va rekursiv funksiyalar tahlil qilinadi. Har bir funksiyaning
afzalliklari va foydalanish sohalari keltiriladi. Shuningdek, funksiyalar bilan ishlashda
parametrlar, default parametrlar, rest parametrlar va spread operatorining roli
muhokama qilinadi. Ushbu tezis JavaScript funksiyalarini o‘rganish orqali dasturlashda
samarali yondashuvlarni taqdim etadi.
Kalit so’zlar: JavaScript, Funksiyalar, An’anaviy funksiyalar, Arrow funksiyalar,
Rekursiv funksiyalar, Parametrlar, Rest parametrlar, Default parametrlar, Spread
operatori, Dasturlash.
Аннотация: Язык программирования JavaScript активно используется в
разработке динамических веб-приложений. Одним из важнейших компонентов
этого языка являются функции, которые обеспечивают модульность кода, его
повторное использование и упрощение разработки. В данной работе
рассматриваются различные типы функций JavaScript, такие как традиционные
функции, функции-выражения, стрелочные функции, анонимные функции и
рекурсивные функции. Также анализируются параметры функций, значения по
умолчанию, параметры rest и spread, которые играют важную роль в улучшении
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
325
гибкости и эффективности кода. Работа помогает глубже понять, как
правильно использовать функции в JavaScript для создания более читаемых и
эффективных программ.
Ключевые слова: JavaScript, Функции, Традиционные функции,
Стрелочные функции, Рекурсивные функции, Параметры, Параметры rest,
Значения по умолчанию, Spread оператор, Программирование.
Annotation: JavaScript is a widely used programming language in web
development, essential for creating dynamic and interactive web applications. Functions
in JavaScript are one of the core components that allow modularity, code reuse, and
efficient management of complex tasks. This thesis examines various types of functions
in JavaScript, including traditional functions, function expressions, arrow functions,
anonymous functions, and recursive functions. The paper also explores the use of
parameters, default parameters, rest parameters, and the spread operator, which play a
crucial role in enhancing the flexibility and efficiency of code. The work provides
valuable insights into how functions can be effectively utilized in JavaScript to improve
code quality and maintainability.
Keywords: JavaScript, Functions, Traditional functions, Arrow functions,
Recursive functions, Parameters, Rest parameters, Default parameters, Spread
operator, Programming.
Kirish:
JavaScript dasturlash tilida funksiyalar dastur kodining asosiy
qismlaridan biridir. Ular kodni modullashtirish, takrorlanadigan vazifalarni bajarish va
umumiy sintaksisni soddalashtirishga yordam beradi. Funksiyalar kodni qayta ishlatish
va o‘qilishi oson qilib tashkil etishda muhim rol o‘ynaydi.
Funksiya — bu ma'lum bir vazifani bajaradigan kod blokidir. Funksiyalar
yordamida kodni modullashtirish mumkin, shuningdek, ularni qayta ishlatish va dastur
samaradorligini oshirish mumkin.
Funksiya sintaksisi:
function funksiyaNomlari(parametr1, parametr2) {
// kodlar
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
326
return natija; // funksiyaning natijasi (ixtiyoriy)
}
Funksiya chaqirilganda, argumentlar (parametrlar) beriladi va funksiyaning
ichidagi kod bajariladi, natijada return orqali qiymat qaytadi.
1. An’anaviy funksiyalar (Function Declarations)
An’anaviy funksiyalar JavaScriptning eng oddiy va keng tarqalgan
funksiyalaridir. Ular function kalit so‘zi bilan e’lon qilinadi va o‘z nomlariga ega.
Misol:
function yigindi(a, b) {
return a + b;}
Bu yerda yigindi nomli funksiya ikki parametrni qabul qiladi (a va b), ularni
qo‘shib, natijani qaytaradi.
2. Ifodaviy funksiyalar (Function Expressions)
Ifodaviy funksiyalar o‘zgaruvchilarga tayinlanadi va ularni faqat o‘sha
o‘zgaruvchi orqali chaqirish mumkin. Bunday funksiyalar odatda anonim bo‘ladi.
Misol:
const ko‘paytir = function(x, y) {
return x * y;
};
Bunday funksiyalarni faqat o‘zgaruvchi orqali chaqirish mumkin, chunki ular
funksiya ifodasini o‘z ichiga oladi.
3. Arrow funksiyalar (ES6 arrow functions)
Arrow funksiyalari JavaScriptning yangi sintaksisi bo‘lib, ular qisqa va oson
yoziladi. ES6 versiyasidan kiritilgan bu funksiyalar o‘ziga xos sintaksisga ega va
ko‘proq funksiyalarga ehtiyoj seziladigan holatlarda ishlatiladi.
Misol:
const salom = (ism) => `Salom, ${ism}!`;
Yuqoridagi misolda salom funksiyasi qisqa sintaksisda yozilgan va faqat bitta
parametrni oladi. Arrow funksiyalar faqat bitta satrda bajarilsa, ularning return
operatorini yozish shart emas.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
327
4. Anonim funksiyalar (Anonymous Functions)
Anonim funksiyalar nomsiz bo‘lib, ko‘pincha funksiyalarni argument sifatida
uzatishda yoki callback sifatida ishlatiladi.
Misol:
setTimeout(function() {
console.log("3 soniyadan so‘ng chiqar");
}, 3000);
Bu yerda anonim funksiya setTimeout metodiga callback sifatida uzatilgan.
Funksiya nomini kiritishning hojati yo‘q, chunki uni faqat bitta joyda ishlatish kerak.
5. Rekursiv funksiyalar (Recursive Functions)
Rekursiv funksiya o‘zini o‘zi chaqiradigan funksiyadir. Bu turdagi funksiyalar
ko‘pincha murakkab vazifalarni, masalan, faktorial yoki Fibbonachchi sonlari kabi
hisoblashlarda ishlatiladi.
Misol:
function faktorial(n) {
if (n === 0) return 1;
return n * faktorial(n - 1);}
Bu funksiya o‘zini o‘zi chaqiradi va n qiymati nolga teng bo‘lguncha bajariladi.
Bu usul, masalan, faktorial kabi hisoblashlarda samarali bo‘ladi.
Funksiyalar bilan ishlash imkoniyatlari:
JavaScriptda funksiyalar bilan ishlashda ko‘plab imkoniyatlar mavjud, ular
quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
1. Parametrlar va return qiymatlar
Funksiyalarni yaratishda parametrlar yordamida ma'lumotlar uzatiladi.
Shuningdek, funksiyalar biror natija qaytarishi mumkin. Parametrlar yordamida
funktsiyalarni moslashtirish va maxsus qiymatlar bilan ishlash mumkin.
2. Default parametrlar
Funksiya parametrlariga default qiymatlar belgilash imkoniyati JavaScript
ES6da kiritildi. Agar funksiya chaqirilganida parametrlar berilmasa, default qiymatlar
ishlatiladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
328
Misol:
function salom(ism = "Dunyo") {
return `Salom, ${ism}!`;}
Agar salom() funksiyasi chaqirilsa, u "Dunyo" deb qaytaradi.
3. Rest parametrlar
Rest parametrlar yordamida funksiyaga ko‘p miqdordagi argumentlarni uzatish
mumkin. Bu parametrlar ... belgisidan foydalaniladi.
Misol:
function qo‘shish(...sonlar) {
return sonlar.reduce((a, b) => a + b, 0);}
Bu funksiyada ...sonlar barcha argumentlarni array shaklida oladi va ular ustida
operatsiyalar bajariladi.
4. Spread operatori
Spread operatori (...) funksiya argumentlarini individual qiymatlar sifatida
ajratish uchun ishlatiladi. Bu operator yordamida array yoki objectni funksiya
parametrlariga uzatish mumkin.
Misol:
const sonlar = [1, 2, 3];
console.log(qo‘shish(...sonlar)); // 6
Xulosa:
JavaScript funksiyalari dasturlashda juda muhim vositalardan biri bo‘lib,
ularning samarali ishlatilishi dastur kodining sifatini va unumdorligini sezilarli
darajada oshiradi. Funksiyalar kodni modullashtirish, qayta ishlatish, va uni o‘qilishi
oson qilib tashkil etish imkoniyatlarini taqdim etadi. JavaScriptda funksiyalar turli xil
shakllarda bo‘ladi, har bir turi o‘zining afzalliklari va qo‘llanilish joylariga ega.
An’anaviy funksiyalar (function declarations) juda oddiy va aniq sintaksisga
ega, ularning ishlash tartibi dasturlashda eng ko‘p uchraydigan va eng keng
qo‘llaniladigan funksiyalardir. Ifodaviy funksiyalar (function expressions) esa ayniqsa
o‘zgaruvchilar bilan ishlashda yoki funktsiyalarni argument sifatida uzatishda qulay.
Arrow funksiyalar esa ES6’dan boshlab ishlab chiqilgan bo‘lib, ularning sintaksisi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
329
qisqaroq bo‘lib, ayniqsa bir satrli funksiyalar uchun juda qulay. Bu funksiyalarni o‘z
ichiga olgan kodlar ancha o‘qilishi oson va samarali bo‘ladi.
Anonim funksiyalar va rekursiv funksiyalar esa maxsus vaziyatlar uchun
ishlatiladi. Anonim funksiyalar ko‘pincha callback funksiyalar sifatida qo‘llaniladi va
dasturlashda noaniq vaziyatlar uchun juda foydali bo‘ladi. Rekursiv funksiyalar esa
o‘zini o‘zi chaqirish xususiyatiga ega bo‘lib, ular murakkab hisob-kitoblar, masalan,
faktorial yoki fibonachchi sonlarini hisoblashda ishlatiladi.
JavaScriptda funksiyalarni ishlatishda parametrlar va return qiymatlarining
o‘rni katta. Funksiyalar parametrlarni qabul qilib, muayyan bir ishni bajarib, natijaviy
qiymat qaytarishi mumkin. Shuningdek
,
default parametrlar, rest parametrlar, va
spread operatori kabi imkoniyatlar funksiyalarni yanada moslashuvchan va kuchli
qiladi. Bu imkoniyatlar kodni qisqartirish va dastur samaradorligini oshirishga yordam
beradi.
Shu bilan birga, JavaScriptda funksiyalar o‘zgaruvchilar kabi "birinchi darajali
fuqarolar" sifatida qaraladi, ya'ni ular boshqa funksiyalarga uzatilishi yoki
o‘zgaruvchilarga tayinlanishi mumkin. Bu holat dasturlashda yuqori darajadagi
abstraktsiyalarni yaratishga va kodni qayta ishlatish imkoniyatlarini kengaytirishga
yordam beradi.
Natijada, JavaScript funksiyalari dasturlashdagi eng muhim komponentlardan
biri bo‘lib, ularning turlari va imkoniyatlarini tushunish, samarali va moslashuvchan
kod yozishda katta yordam beradi. Har bir dasturchi, xususan, veb dasturchilar,
JavaScript funksiyalarini puxta o‘rganish va ularni to‘g‘ri ishlatish orqali o‘z kodining
sifatini va samaradorligini oshirishi mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YHATI:
1)"Машинное обучение: практическое руководство" (А. Жеребцов);
2) "Hands-On Machine Learning with Scikit-Learn, Keras & TensorFlow" (Aurélien
Géron);
3) "Введение в машинное обучение" (Эндрю Нг);
4)"Deep Learning" (Ian Goodfellow, Yoshua Bengio, Aaron Courville).
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
330
5) Shoaxmedova N.X.,Abdullayeva I.N.,”Iqtisodiyotda axborot texnologiyalar va
tizimlar”;
6) J.Rustamov.,A.Ernazarov.,K.Shadiyarova .,N.Tojiyev.,J.Umirov.,”Iqtisodiyotda
axborot kommunikatsion texnologiyalar va tizimlar”;
7) Jomonqulova F.E.,Shadmanov I.E.,Iqtisodiyotda axborot-kommunikatsion
texnologiyalar va tizimlar ;
8) Kenneth C.Loudon ,Jane P.Loudon.Management information systems.New
York,2019.
