MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–5_ Май –2025
39
MEHNAT MUHOFAZASI BO’YICHA HODIMLARNI
SERTIFIKATLASH VA MALAKA OSHIRISH TIZIMI
Namangan davlat universiteti Hayot faoliyati xavfsizligi yo’nalishi talabasi
Burxonova H.O
Anotatsiya: Mazkur ishda mehnat muhofazasi sohasida xodimlarni
sertifikatlash va malaka oshirish tizimining ahamiyati hamda mavjud muammolari
yoritilgan. Tizimni takomillashtirish bo‘yicha amaliy takliflar berilgan. Ishlab
chiqarishda xavfsizlikni ta’minlash uchun xodimlarning bilim va ko‘nikmalarini
muntazam oshirib borish zarurligi asoslab berilgan.
Kalit so‘zlar: mehnat muhofazasi, sertifikatlash, malaka oshirish, xavfsizlik,
ishlab chiqarish, xodimlar, o‘quv tizimi, baholash, yondashuv, qonunchilik.
Аннотация: В работе освещены актуальность и существующие
проблемы системы аттестации и повышения квалификации работников в
области охраны труда. Были высказаны практические предложения по
совершенствованию системы. Обоснована необходимость регулярного
повышения знаний и навыков работников по обеспечению безопасности на
производстве.
Ключевые
слова:
охрана
труда,
сертификация,
повышение
квалификации, безопасность, производство, работники, система обучения,
оценка, подход, законодательство.
Annotation: This work highlights the importance and existing problems of the
system of certification and advanced training of employees in the field of labor
protection. Practical proposals are given for improving the system. The need for
regular improvement of the knowledge and skills of employees to ensure safety in
production is substantiated.
Keywords: labor protection, certification, advanced training, safety,
production, employees, training system, assessment, approach, legislation.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–5_ Май –2025
40
Kirish
Bugungi kunda mehnat muhofazasi har qanday ishlab chiqarish jarayonining
ajralmas va ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Ishchilar salomatligini muhofaza
qilish, ishlab chiqarishdagi xavf-xatarlarning oldini olish, mehnat sharoitlarini
yaxshilash zamonaviy mehnat munosabatlarining asosiy talablari qatoriga kiradi.
Ayniqsa, sanoat korxonalarida yuzaga keladigan texnogen xavf-xatarlar, baxtsiz
hodisalar va favqulodda vaziyatlar fonida mehnat muhofazasiga doir bilim va
ko‘nikmalarni egallagan, malakali mutaxassislarning mavjudligi muhim ahamiyat kasb
etmoqda. Shu bois, xodimlarni tizimli ravishda sertifikatlash va ularning malakasini
oshirish mehnat muhofazasini ta’minlashdagi eng samarali vositalardan biri sifatida
e’tirof etilmoqda.
O‘zbekiston Respublikasida ushbu yo‘nalishda olib borilayotgan islohotlar,
normativ-huquqiy hujjatlar, ilg‘or tajribalar asosida sertifikatlash va malaka oshirish
mexanizmlari yo‘lga qo‘yilmoqda. Bu esa nafaqat xavfsizlik madaniyatini
shakllantirish, balki ishlab chiqarish samaradorligini oshirish va ish beruvchi bilan
ishchi o‘rtasidagi mas’uliyatni kuchaytirishga xizmat qiladi. Mazkur ishda mehnat
muhofazasi sohasida xodimlarni sertifikatlash va malaka oshirish tizimining zarurati,
mavjud holati hamda takomillashtirish yo‘nalishlari tahlil qilinadi.
Ushbu mavzu to’g’risida umumiy tushuncha:
Mehnat muhofazasi
— bu ishchi-xodimlarning hayoti, sog‘lig‘i va ish
faoliyati xavfsizligini ta’minlashga qaratilgan tashkiliy, texnik, sanitariya-gigiyenik,
ijtimoiy va huquqiy chora-tadbirlar majmuasidir. Har qanday tashkilot yoki sanoat
korxonasida xavfsiz mehnat sharoitlarini yaratish, ishchilarning salomatligini
muhofaza qilish va ishlab chiqarish jarayonidagi xavf-xatarlardan himoyalash muhim
strategik vazifadir. Bu boradagi asosiy omillardan biri — bu sohaga aloqador
xodimlarni zarur bilim va ko‘nikmalar bilan ta’minlashdir. Aynan shu yerda
sertifikatlash va malaka oshirish tizimining ahamiyati katta bo‘ladi.
Sertifikatlash
— bu xodimlarning mehnat muhofazasi bo‘yicha nazariy bilim
va amaliy ko‘nikmalarining belgilangan me’yorlarga muvofiqligini baholash va rasmiy
tasdiqlash jarayonidir. Sertifikatlash orqali xodimlarning o‘z sohasidagi xavf-xatarlar,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–5_ Май –2025
41
himoya vositalari, xavfsizlik texnikasi, yong‘in xavfsizligi, evakuatsiya qoidalari,
favqulodda vaziyatlar harakati, texnik nazorat kabi masalalardagi bilimlari sinovdan
o‘tkaziladi. Sertifikatga ega bo‘lgan xodim mehnat muhofazasi qoidalariga amal qilgan
holda ishlashga ruxsat oladi. Ko‘pgina holatlarda bunday sertifikatlar qonunchilik
asosida har yili yoki belgilangan davrlarda yangilanib borilishi shart.
Malaka oshirish esa xodimlarning mehnat muhofazasi sohasidagi bilimlarini
yangilash, ularni zamonaviy talablar va texnologiyalar bilan tanishtirish maqsadida
o‘tkaziladigan o‘quv-uslubiy jarayondir. Bu kurslar turli treninglar, seminarlar,
vebinarlar, amaliy mashg‘ulotlar shaklida bo‘lishi mumkin. Malaka oshirish orqali
xodimlar nafaqat nazariy bilimga, balki yangi texnologiyalarni qo‘llash, xavfsizlik
uskunalaridan to‘g‘ri foydalanish, xavf-xatarlarni oldindan aniqlash va baholash,
jamoaviy xavfsizlik madaniyatini shakllantirish kabi jihatlarga ham ega bo‘ladilar. Bu
esa ularning ishlab chiqarishdagi faolligini oshiradi, mehnat unumdorligini ko‘taradi
va baxtsiz hodisalar sonini kamaytirishga xizmat qiladi.
O‘zbekistonda mehnat muhofazasi bo‘yicha xodimlarni tayyorlash, malakasini
oshirish va sertifikatlash "Mehnat muhofazasi to‘g‘risida"gi Qonun, Mehnat kodeksi,
Davlat me’yoriy hujjatlari (O‘zbekiston Respublikasi Davlat mehnat inspeksiyasi,
O‘zgidromet, FVV va boshqa tegishli idoralarning qarorlari asosida) bilan tartibga
solinadi. Ko‘plab yirik sanoat korxonalari va davlat tashkilotlari mehnat muhofazasi
bo‘yicha doimiy ravishda ichki va tashqi o‘quv kurslarini tashkil etadilar. Bundan
tashqari, yurtimizda faoliyat yuritayotgan ko‘plab o‘quv markazlari, texnikumlar va
oliy o‘quv yurtlarida ham maxsus kurslar yo‘lga qo‘yilgan.
Shuningdek, xalqaro tajribaga nazar tashlasak, Yevropa Ittifoqi davlatlari,
AQSh, Rossiya va boshqa rivojlangan mamlakatlarda mehnat muhofazasi bo‘yicha
xodimlarni majburiy sertifikatlash tizimi ancha ilg‘or darajada yo‘lga qo‘yilgan. Ular
xavfsizlik bo‘yicha xalqaro ISO standartlariga asoslangan bo‘lib, zamonaviy xavfsizlik
menejmenti tizimlari bilan uyg‘unlashgan. O‘zbekiston ham ayni yo‘nalishda xalqaro
tajribalarni bosqichma-bosqich joriy etmoqda.
Shunday qilib, mehnat muhofazasi bo‘yicha xodimlarni sertifikatlash va
malaka oshirish tizimi — bu nafaqat huquqiy yoki tashkiliy talab, balki inson
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–5_ Май –2025
42
salomatligini muhofaza qilish, ishlab chiqarish barqarorligini ta’minlash va xavfsizlik
madaniyatini rivojlantirishga xizmat qiluvchi muhim vositadir. Bunday tizimlarning
joriy etilishi nafaqat baxtsiz hodisalarni kamaytiradi, balki umumiy mehnat
madaniyatini ham oshiradi.
Mavzuning dolzarbligi
Bugungi kunda sanoatning barcha sohalarida ishlab chiqarish hajmining
oshishi,
yangi
texnologiyalarning
joriy
qilinishi,
mehnat
sharoitlarining
murakkablashuvi bilan birga, ishchi-xodimlar sog‘lig‘i va hayoti uchun xavf soluvchi
omillar ham ortib bormoqda. Ayniqsa, texnogen xatarlar, ekologik muammolar, ishlab
chiqarishdagi intizomsizlik va texnik xizmat ko‘rsatishdagi kamchiliklar mehnat
muhofazasini kuchaytirish zaruratini kun tartibiga olib chiqmoqda. Ana shunday
sharoitda mehnat muhofazasi bo‘yicha xodimlarning malakasi va bilim darajasi hal
qiluvchi omilga aylanmoqda.
Xodimlarni zamonaviy xavfsizlik standartlari asosida o‘qitish, ularga real xavf-
xatarlarni aniqlash, baholash va oldini olishga oid ko‘nikmalarni berish nafaqat
ularning hayoti va salomatligini asrash, balki ishlab chiqarishning uzluksizligini ham
ta’minlaydi. Mamlakatimizda olib borilayotgan sanoat modernizatsiyasi, yangi zavod
va inshootlar barpo etilishi, chet ellik investorlar ishtirokidagi loyihalarning ko‘payishi
— bularning barchasi mehnat muhofazasiga doir xalqaro talablar va malakali kadrlar
tayyorlash tizimini takomillashtirishni talab qilmoqda.
Yana bir muhim jihat shundaki, mehnat muhofazasi qoidalariga rioya
qilinmagan holatlar ko‘pincha insoniy talofatlar, moliyaviy zararlar va qonuniy
javobgarlik bilan yakunlanadi. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, ko‘plab baxtsiz hodisalar
aynan xodimlarning bilim yetishmasligi, noto‘g‘ri harakatlari yoki xavfsizlikka
e’tiborsizlik oqibatida sodir bo‘lmoqda. Shu sababli xodimlarni muntazam
sertifikatlash va malakasini oshirish tizimi bugungi kunda nihoyatda dolzarb masalaga
aylanmoqda.
Mavzuga oid muammolar
Mehnat muhofazasi sohasida xodimlarni sertifikatlash va malaka oshirish
tizimini joriy etishda bir qator muammolar mavjud. Ular quyidagilardan iborat:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–5_ Май –2025
43
Sertifikatlash va malaka oshirish kurslarining sifatsiz tashkil etilishi – Ba’zi
tashkilotlarda o‘quv jarayoni faqat qog‘ozda yuritiladi, real bilim va amaliy
ko‘nikmalar berilmaydi. Bu esa sertifikatlashni rasmiyatchilikka aylantirib qo‘yadi.
O‘quv dasturlarining eskiligi va zamonaviy talablarga mos kelmasligi – Yangi
texnologiyalar va xavfsizlik standartlari jadal rivojlanayotgan bir vaqtda, o‘quv
dasturlar ko‘p hollarda yangilanmaydi yoki tor sohalarga ixtisoslashmagan bo‘ladi.
Mutaxassis o‘qituvchilarning yetishmasligi – Ayrim hududlarda mehnat
muhofazasi bo‘yicha yuqori malakali trenerlar va o‘qituvchilarning kamligi, sifatli
ta’lim olish imkoniyatlarini cheklab qo‘ymoqda.
Xodimlar tomonidan bu jarayonga sust yondashuv – Sertifikatlash va malaka
oshirish ko‘pchilik tomonidan majburiyat sifatida qabul qilinadi, shaxsiy xavfsizlikni
oshirish vositasi sifatida emas.
Mahalliy va xalqaro standartlar o‘rtasidagi tafovut – Ba’zan xalqaro talablar va
O‘zbekiston me’yoriy hujjatlari o‘rtasida ziddiyatlar bo‘ladi. Bu esa xorijiy
kompaniyalar ishtirok etgan loyihalarda chalkashliklar keltirib chiqaradi.
Moliyalashtirish masalasi – Ko‘plab kichik korxonalar va tashkilotlarda malaka
oshirish uchun mablag‘ ajratilmaydi yoki yetarli darajada qo‘llab-quvvatlanmaydi.
Muammolarni oldini olish bo‘yicha yechim va takliflar
Mehnat muhofazasi sohasida hodimlarni sertifikatlash va malaka oshirish
tizimi har qanday ishlab chiqarish jarayonida xavfsizlikni ta’minlashda muhim o‘rin
egallaydi. Afsuski, bu tizimda mavjud muammolar ko‘plab korxona va tashkilotlarda
hali-hanuz to‘liq bartaraf etilmagan. Shuning uchun bu muammolarni chuqur tahlil
qilib, ularning oldini olish uchun aniq, amaliy va istiqbolli yechimlar ishlab chiqish
dolzarb masalalardan biridir.
Birinchidan, hozirgi kunda ko‘plab o‘quv markazlarida taklif etilayotgan
kurslar va dasturlar mazmunan eskirgan, zamonaviy xavfsizlik texnologiyalarini
qamrab olmaydi. Ushbu holat natijasida hodimlar faqat nazariy bilimlar bilan
cheklanishadi, amaliy ko‘nikmalar shakllanmaydi. Bu esa real ishlab chiqarish
sharoitida xavfli vaziyatlarga nisbatan ularning tayyorgarligini pasaytiradi. Bu
muammoni bartaraf etish uchun zamonaviy o‘quv dasturlarini ishlab chiqish, ularni
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–5_ Май –2025
44
amaliy mashg‘ulotlar bilan boyitish va virtual texnologiyalar (masalan, VR
trenajyorlar)dan foydalanish zarur.
Ikkinchidan, malaka oshirish va sertifikatlash jarayonida test va baholash
mezonlari ko‘pincha yuzaki, sifatsiz yoki korrupsiyaviy xatti-harakatlarga yo‘l
ochadigan holatlarni yuzaga keltiradi. Ayrim holatlarda sertifikatlar faqat hujjat uchun
olinadi, real bilim va ko‘nikmalar baholanmaydi. Bunday tizim xavfli ishlab chiqarish
tarmoqlarida katta xavf tug‘diradi. Bu muammoning oldini olish uchun elektron
baholash tizimlarini joriy etish, test va amaliy mashqlarni yagona markazlashtirilgan
platforma orqali shaffof yuritish lozim.
Uchinchidan, mehnat muhofazasi bo‘yicha malaka oshirishga e’tibor pastligi
ko‘pincha tashkilot rahbariyatining beparvoligi yoki ushbu sohani ikkinchi darajali deb
hisoblashidan kelib chiqadi. Ko‘plab ish beruvchilar o‘z xodimlarini muntazam malaka
oshirishga yuborishni ortiqcha xarajat deb hisoblaydi. Bunday holatlarni oldini olish
uchun davlat tomonidan qat’iy tartib va javobgarlik choralari belgilanishi kerak.
Xususan, mehnat muhofazasi bo‘yicha xodimni malaka oshirishga yubormagan
tashkilotlarga nisbatan ogohlantirish, jarima yoki ma’muriy javobgarlik choralarini
belgilash maqsadga muvofiq.
To‘rtinchidan, qishloq joylarida va chekka hududlardagi korxonalar uchun
malaka oshirish imkoniyatlari juda cheklangan. Uzoq masofalar, transport
muammolari va o‘quv markazlarining yo‘qligi tufayli ko‘plab xodimlar bu tizimdan
chetda qolmoqda. Buning yechimi sifatida har bir viloyat, hatto tuman miqyosida ham
raqamli texnologiyalar yordamida masofaviy o‘qitish tizimlarini yo‘lga qo‘yish zarur.
Mobil ilovalar, videodarslar va onlayn test platformalari bu borada eng maqbul
vositalardan biri bo‘lishi mumkin.
Beshinchidan, mehnat muhofazasi bo‘yicha bilimlarning yangilanmasligi ham
dolzarb muammo hisoblanadi. Texnologiyalar va ishlab chiqarish usullari tez
o‘zgarayotgan hozirgi davrda xodimlarning bilimlari muntazam yangilanib borishi
lozim. Shu maqsadda uzluksiz o‘qitish tizimi joriy qilinishi, sertifikatlar amal qilish
muddati tugagach, xodimlar qayta attestatsiyadan o‘tishlari kerak. Bu, o‘z navbatida,
ularning bilimlarini doimiy yangilab borishga undaydi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–5_ Май –2025
45
Shuningdek, xodimlarning mehnat muhofazasi bo‘yicha ongini shakllantirish
ham muhim ahamiyatga ega. Aksariyat holatlarda hodimlar xavfsizlik qoidalariga
befarqlik bilan qaraydilar. Buni bartaraf etish uchun psixologik yondashuv,
motivatsion treninglar va samarali targ‘ibot-tashviqot ishlari olib borilishi lozim.
Xavfsizlikni ustuvor qadriyat sifatida shakllantirish – bu samarali mehnat muhofazasi
tizimining asosiy omillaridan biridir.
Bundan tashqari, xalqaro tajriba va standartlardan keng foydalanish zarur.
Jumladan, Yevropa davlatlari, Yaponiya yoki Koreya Respublikasi kabi ilg‘or
mamlakatlardagi mehnat muhofazasi tizimlaridagi uslublarni o‘rganish, ularni
O‘zbekiston sharoitiga moslashtirish natijadorlikni sezilarli darajada oshiradi. Davlat
darajasida xorijiy ekspertlar ishtirokida tajriba almashinuvi seminarlarini tashkil etish
foydali bo‘ladi.
Yana bir muhim jihat — moliyaviy rag‘batlantirish tizimini yo‘lga qo‘yishdir.
Agar malakasini oshirgan xodimlarga qo‘shimcha ustamalar, xavfsizlikka rioya qilgan
bo‘limlarga esa rag‘bat pullari yoki soliq yengilliklari ajratilsa, bu tizimga bo‘lgan
qiziqish ham ortadi.
Xulosa:
Xodimlarni mehnat muhofazasi bo‘yicha sertifikatlash va malakasini
oshirish bugungi kunda har bir ishlab chiqarish korxonasi va tashkilot uchun zaruriy
ehtiyojga aylangan. Ushbu tizim nafaqat qonuniy talablarni bajarish, balki inson
salomatligi, hayoti va ishlab chiqarish jarayonining uzluksizligini ta’minlashda muhim
rol o‘ynaydi.
Tahlillar shuni ko‘rsatmoqdaki, mavjud tizimda bir qator dolzarb muammolar
mavjud bo‘lib, ular qatoriga o‘quv dasturlarining eskirganligi, baholash jarayonining
shaffof emasligi, rahbariyatning beparvoligi va hududiy tengsizliklar kiradi. Bu
muammolar o‘z vaqtida bartaraf etilmasa, ishlab chiqarishda turli noxush hodisalar,
baxtsiz voqealar va inson salomatligiga putur yetkazadigan holatlar soni oshib boradi.
Shu sababli, zamonaviy texnologiyalar asosida tashkil etilgan, real amaliyotga
yaqinlashtirilgan va doimiy takomillashtiriladigan malaka oshirish va sertifikatlash
tizimini yaratish dolzarb vazifadir. Bu yo‘nalishda davlat siyosatining qat’iyligi, ish
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–5_ Май –2025
46
beruvchilarning mas’uliyati va xodimlarning xavfsizlikka bo‘lgan ongini oshirish
muhim omillar bo‘lib xizmat qiladi.
Xulosa qilib aytganda, mehnat muhofazasini kuchaytirish va xavfsiz mehnat
muhitini ta’minlash uchun hodimlarni yuqori malakali, amaliy ko‘nikmaga ega
mutaxassis sifatida tayyorlash — har tomonlama ustuvor yo‘nalishdir. Bu esa barqaror
ishlab chiqarish, sog‘lom jamiyat va iqtisodiy rivojlanishning mustahkam
poydevoridir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi. – Toshkent: Adolat, 2023.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2016-yil 28-noyabrdagi
408-son qarori “Mehnatni muhofaza qilish bo‘yicha o‘quv-uslubiy tizimni tashkil etish
tartibi to‘g‘risida Nizom”.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Bandlik va mehnat munosabatlari vazirligi rasmiy
4.
“Mehnat muhofazasi va texnika xavfsizligi asoslari” o‘quv qo‘llanmasi /
Mamatqulov A., Yo‘ldoshev Z. – Toshkent: Oliy ta’lim, 2021.
5.
Qodirov A., Karimov D. “Mehnat muhofazasini tashkil etish va boshqarish” –
Toshkent: Fan va texnologiya, 2022.
6.
International Labour Organization (ILO) – “Occupational Safety and Health:
Global strategy on OSH” – Geneva, 2022.
7.
ISO 45001:2018 – Occupational health and safety management systems —
Requirements with guidance for use.
8.
Gulyamov M. "Innovatsion yondashuvlar asosida mehnat muhofazasini
takomillashtirish yo‘llari" // Mehnat muhofazasi va xavfsizlik texnikasi jurnali, №3,
2023.
9.
Bobonazarov B. “Texnosfera xavfsizligi asoslari” – Toshkent: Innovatsiya
nashriyoti, 2020.
