MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
138
FIZIKADA LINZANING FOKUS MASOFASINI REAL VA VIRTUAL
TAJRIBALAR ASOSIDA O’RGANISH
Denov tadbirkorlik va pedagokika insitituti
Aniq va tabiiy fanlar fakulteti Fizika
yo‘nalishi 2-kurs talabasi.
Anotatsiya: Mazkur ilmiy ishda linzaning fokus masofasini aniqlash usullari
real va virtual tajribalar asosida tadqiq etildi. Real tajribalarda fokus masofasi linza
yordamida haqiqiy tasvir hosil qilib, tasvirning o‘lchamlari va joylashuvini o‘lchash
orqali aniqlangan. Virtual tajribalarda esa ko‘zda paydo bo‘ladigan mavhum
tasvirdan foydalanilib, fokus masofasini bilvosita aniqlash usuli qo‘llanilgan. Har ikki
tajriba usulining nazariy asoslari, tajriba qurilmalari, o‘lchash usullari va
natijalarning ishonchliligi tahlil qilindi. Ish davomida linzalarning geometrik va optik
xossalarining fokus masofasiga ta’siri o‘rganildi, shuningdek, tajriba natijalari
nazariy hisob-kitoblar bilan taqqoslandi. Ushbu tadqiqot linzalar optikasining amaliy
va nazariy tomonlarini chuqurroq anglashga xizmat qiladi va optik asboblarning
ishlash printsiplarini tushunishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Kalit so‘zlar: optika, linza, fokus masofasi, real laboratoriya, virtual
laboratoriya, yig‘uvchi linza, yorug‘lik.
Optika fizikaning asosiy bo‘limlaridan biri bo‘lib, unda yorug‘likning
tarqalishi, sinishi va linzalar orqali tasvir hosil qilinishi kabi jarayonlar o‘rganiladi.
Bugungi kunda linzalar kundalik hayotda, tibbiyotda, fotografiyada va ilm-fanda keng
qo‘llaniladi. Linzaning eng muhim xarakteristikalaridan biri — bu uning fokus
masofasi bo‘lib, u linzaning tasvir hosil qilish qobiliyatini belgilaydi. Fokus masofasini
aniqlash fizikada muhim amaliy ko‘nikmalardan biri hisoblanadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
139
Agar linzaga uning bosh optik o‘qiga paralell nurlar yuborilsa, ular linzadan
utayotib sinadi va o‘z yo‘nalishni o‘zgartiradi. Linza yig‘uvchi bo‘lsa, nurlar bir- biriga
yaqinlashib bir nuqtada kesishadi. Nurlar kesishgan nuqta lnzaning bosh fokusi deb
ataladi. Linzaning optik markazlarida bosh fokusigacha bo‘lgan masofa linzaning
fokus masofasi deyiladi va F harfi bilan belgilanadi.
±
1
𝑓
=
1
𝑎
±
1
𝑏
Bu yerda f- linzaning asosiy fokus uzunligi
a-
linzadan buyumgacha bo‘lgan masofa
b-
-linzadan tasvirgacha bo‘lgan masofa
Yuqoridagilarni hisobga olgan holda kelib chiqadiki, yig‘uvchi linzalar uchun
fokus masofasi formulasi quyidagicha ko‘rinadi;
f=
𝑎𝑏
𝑎+𝑏
(1)
ushbu formuladan linzalarning asosiy fokus uzunlgini aniqlash uchun ishchi
formula sifatida foydalanish mumkun.
1-rasm. Uskunaning tarkibi: 1-yoritgich, 2-linzalar, 3-ekran, 4-
baholovchilar, 5-optik skameyka.
Ishni bajaraish tartibi: Fokus masofasini linza bilan buyum va linza bilan tasvir
o‘rtasidagi masofalarga asosan topish. Linazni optik taglik ustida ohista siljitib,
strelkaning ekrandagi aniq tasviri hosil qilinadi. Bu holda buyumdan ya’ni strelkadan
linzagacha bo‘lgan masofa a hamda linzadan tasvirgacha ya’ni ekrangacha bo‘lgan
masofa b yozib olinadi. Bularning qiymatlari optik taglikning shkalasidan
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
140
santimetrlarda yozib olinadi. a va b ning qiymatni bilgan holda (1) formuladan
foydalanib linzaning fokus masofasini hisoblash mumkun[1].
Real tajribani virtual tajribadan farqli ravishda asboblar aniqligi cheklangan
sharoitlar doim ham ideal bo‘lmaydi.
Virtual labaratoriyani avzaliklari juda anniq va osson o‘lchash mumkun, ko‘p
martalab sinab ko‘rish ham mumkun[2].
2-rasm. Virtual labaratoriyada yig‘uvchi linzada teskari, teng tasvir hosil
bo‘lish jarayoni.
Virtual labaratoriya bajarish tartibi: Simulyatsiya ochiladi va “Lens” rejimi
tanlanadi. Yig‘uvchi linza va obekt qoyiladi. Nurlar yo‘nalishini va tasvirini ko‘rish
orqali linza va tasvir orsidagi masofa aniqlanadi. Fokus masofasi yuqoridagi formulaga
asosan hisoblanadadi[3].
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
141
Yig‘uvchi linzaning fokus masofasini aniqlash bo‘yicha olib borilgan real va
virtual laboratoriya ishlari linzaning asosiy optik xossalarini chuqur anglash imkonini
beradi. Real tajriba orqali yorug‘lik nurlarining sinishi, tasvir hosil bo‘lishi va linza
formulasi bilan bog‘liq fizik qonuniyatlar amalda kuzatildi[4]. Bunda linza orqali
o‘tgan nurlar ekranda aniq tasvir hosil qilgan holatida ob’yekt va tasvir orasidagi
masofalarni o‘lchash asosida linzaning fokus masofasi hisoblandi[5].
3-rasm. Virtual labaratoriyada yig‘uvchi linzada to‘g‘ri, kattalashgan
tasvir hosil bo‘lish jarayoni.
Virtual laboratoriya esa ushbu hodisani kompyuter simulyatsiyasi orqali vizual
tarzda tushunish imkonini berdi. Bu usul linza parametrlari bilan erkin tajriba
o‘tkazish, xatoliklarni istalgancha tahlil qilish, shuningdek, murakkab vaziyatlarda
aniqlikni oshirishga xizmat qildi[3].
Tajriba natijalari shuni ko‘rsatadiki, linzaning fokus masofasini aniqlashda
ham real, ham virtual usullar bir-birini to‘ldiradi[6]. Real laboratoriya fizik
qonuniyatlarning tabiiy sharoitdagi ifodasini namoyon etsa, virtual tajriba esa ilmiy-
tahliliy yondashuv va modellashtirish orqali chuqur tushuncha hosil qilishni
ta’minlaydi[7]. Natijada, bu ikki yondashuvning uyg‘unligi optik hodisalarni
mukammal o‘rganish uchun ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi.
Xulosa
: O‘tkazilgan tajribalar davomida linzaning fokus masofasini
aniqlashning real va virtual usullari o‘zaro taqqoslab o‘rganildi. Real tajribada linza va
tasvir orasidagi masofalarni bevosita o‘lchash orqali fokus masofasi topildi va optik
qonuniyatlar amalda tasdiqlandi. Virtual tajribada esa kompyuter simulyatsiyasi
yordamida linza va tasvir orasidagi masofalar aniq belgilandi va fokus masofasi tez va
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
142
qulay tarzda hisoblab chiqildi. Har ikkala usul ham o‘zining afzalliklariga ega bo‘lib,
real tajriba ko‘proq an'anaviy va amaliy tajriba berar ekan, virtual laboratoriya esa
tezkorlik, takroriy tajriba o‘tkazish imkoniyati va murakkab holatlarni vizual tarzda
tushuntirishda katta yordam berdi. Umuman olganda, real va virtual tajribalarni uyg‘un
holda qo‘llash linzaning fokus masofasini yanada aniqroq va mukammal o‘rganishga
xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
[1]
«Virtual laboratoriyalar - so‘nggi o‘ttiz yillik tarixiy tahlil va bibliometrik tahlil
- Amrita Vishva Vidyapeetham». Просмотрено: 24 март 2025 г. [Онлайн].
Доступно на: https://www.amrita.edu/publication/virtual-laboratories-a-historical-
review-and-bibliometric-analysis-of-the-past-three-decades/
[2]
U. OMONQULOVA и F. TO‘RAXONOV, «FIZIKANI NAMOYISH
TAJRIBALAR
YORDAMIDA
TAKOMILLASHTIRISHNING
METODIK
ASOSLARI»,
Educational Research in Universal Sciences
, сс. 323–329, yil fevral
2024 г. [Онлайн]. Доступно на: https://zenodo.org/records/10652865
[3]
U. OMONQULOVA, F. TO‘RAXONOV, и S. ZAMONOVA, «FIZIKA
O‘QITISHDA NAMOYISH TAJRIBA QURILMALARINI YASASH MALAKA VA
KO‘NIKMALARINI SHAKLLANTIRISH METODIKASI»,
TADBIRKORLIK VA
PEDAGOGIKA. ILMIY-USLUBIY JURNAL. ISSN: 2181-2659. [1/2025].
, сс. 100–
112,
20
февраль
2025
г.
[Онлайн].
Доступно
на:
https://inlibrary.uz/index.php/entrepreneurship-pedagogy/article/view/68412
[4]
U. Omonqulova, G. Choriyeva, и B. Toshtemirov, «Umumta’lim maktablarida
fizikadan namoyish tajribalarining o‘quv mazmundorligini aniqlash va ularni joriy
etish metodikasi. “Aniq va tabiiy fanlarning rivojlanish istiqbollari»,
Science and
innovation. ANIQ VA TABIIY FANLARNING RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY ANJUMANI
, 7 май 2024 г. [Онлайн]. Доступно на:
https://doi.org/10.5281/zenodo.11116057
[5]
«(PDF) Real Experiments versus Phet Simulations for Better High-School
Students’ Understanding of Electrostatic Charging», ResearchGate. Просмотрено: 24
март
2025
г.
[Онлайн].
Доступно
на:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
143
https://www.researchgate.net/publication/261142634_Real_Experiments_versus_Phe
t_Simulations_for_Better_High-
School_Students'_Understanding_of_Electrostatic_Charging
[6]
U. Omonqulova, A. Yo‘ldoshev, и J. Ochilov, «FIZIKANI O‘QITISHDA
ZAMONAVIY AXBOROT-KOMMUNIKATSIYA TEXNOLOGIYALARIDAN
(AKT) FOYDALANISHNING AFZALLIKLARI VA KAMCHILIKLARI»,
Journal
of universal science research
, 12 июль 2024 г. [Онлайн]. Доступно на:
https://inlibrary.uz/index.php/universal-scientific-research/article/view/36309
[7]
U. Omonqulova и G. Choriyeva, «UMUMTA’LIM MAKTABLARIDA
FIZIKANI O‘QITISHDA EKSPERIMENTAL YONDASHUV»,
Science and
innovation. ANIQ VA TABIIY FANLARNING RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY ANJUMANI
, сс. 322–326, 7 май 2024 г. [Онлайн].
Доступно на: https://zenodo.org/records/11116073
