MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
128
FIZIKADA YORUG’LIKNING SUYUQLIKLARDA SINISHI VA
DISPERSIYASINI REAL VA VERTUVAL TAJRIBALAR ASOSIDA
O’RGANISH
Xoliyorova Aziza
Raxmatullayeva Rozifa
DTP Fizika ta’lim yo‘nalishi 2-kurs talabalari
Annotatsiya: Fizika fani eksperimental fan hisoblanadi. Shu sababdan
fizikaviy qonuniyatlar va hodisalarni chuqurroq tushunish, ularni real hayotda
qo‘llash imkoniyatlarini ochish uchun labaratoriya ishlarining o‘rni juda katta. Ushbu
tezisda Oliy ta’lim muassalarida fizikadan yorug‘likning suyuqliklarda sinishi va
dispersiyasining real va vertual tajribalar asosida o‘rganish tajribalarini bajarishga
kompleks yondashuvning uslubiy asoslari tavfsiflangan. Fizika fanini o‘qitishda yangi
bo‘lgan real va virtual tajribalardan foydalanish usullarining afzalliklari bayon
qilingan.
Kalit so‘lar: real labaratoriya, virtual labaratoriya, refraktometr, yorug‘lik
sinishi, yorug‘lik dispersiyasi.
Kirish. Yorug‘likning sinishi.
Yorug‘lik bir muhitdan (masalan, havodan)
boshqa muhitga (masalan, suyuqlikka – suv, spirt, glitserin va boshqalar) o‘tganida
uning tarqalish yo‘nalishi o‘zgaradi. Bu hodisa yorug‘likning sinishi deyiladi.
Sinishning asosiy sababi – yorug‘likning har xil muhitlarda tarqalish tezligi farqli
bo‘lishidir. Suyuqlikda yorug‘likning tezligi havodagiga nisbatan kichikroq bo‘ladi,
shuning uchun yorug‘lik nurlari qiyshayadi.
Yorug‘likning sinish qonuni:
1.
Tushuvchi nur, singan nur va muhit chegarasiga nurning tushish
nuqtasidan o‘tkazilgan perpendikulyar bir tekislikda yotadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
129
2.
Tushish burchagi sinusining sinish burchagi sinusiga nisbati chegaradosh
muhitlarning optik xususiyatiga bog‘liq bo‘lgan o‘zgarmas kattalik bo‘lib, uni ikkinchi
muhitning birinchi muhitga nisbatan nur sindirish ko‘rsatkichi deyiladi.
𝑠𝑖𝑛𝛼
𝑠𝑖𝑛𝛽
=
𝑛
2
𝑛
1
;
𝑠𝑖𝑛𝛼
𝑠𝑖𝑛𝛽
= 𝑛
12
; 𝑦𝑜𝑘𝑖 𝑛
1
∙ 𝑠𝑖𝑛𝛼 = 𝑛
2
∙ 𝑠𝑖𝑛𝛽.
Tushish va sinish burchaklari sinuslari nisbatining, yorug‘lik tezligi orqali
ifodasi:
𝑠𝑖𝑛𝛼
𝑠𝑖𝑛𝛽
=
𝑣
1
𝑣
2
.
Yorug‘lik nuri vakuumdan biror muhitga o‘tgan holda mazkur muhitning
vakuumga nisbatan sindirish ko‘rsatkichi muhitning absalyut sindirish ko‘rsatkichi
deyiladi.
𝑛 =
𝑐
𝑣
.
bu yerda:
𝑐
— yorug‘likning vakuumdagi tezligi,
𝑣
— yorug‘likning muhitdagi
tezligi.
Agar yorug‘lik absalyut sindirish ko‘rsatkichi
𝑛
1
bo‘lgan muhitdan absalyut
sindirish ko‘rsatkichi
𝑛
2
bo‘lgan muhitga o‘tsa, muhitlar absalyut sindirish
ko‘rsatkichlarining nisbati birinchi muhitning ikkinchi muhitga nisbatan nisbiy
sindirish ko‘rsatkichiga teng bo‘ladi:
𝑛
21
=
𝑛
1
𝑛
2
.
Nur optik zichligi (
𝑛
1
) kichik bo‘lgan muhitdan optik zichligi (
𝑛
2
) katta
bo‘lgan muhitga o‘tganida (
𝑛
1
< 𝑛
2
), tushish burchagi sinish burchagidan katta
bo‘ladi. (
𝛼 > 𝛽)
u holda
𝑣
1
> 𝑣
2
.
Nur optik zichligi (
𝑛
1
) katta bo‘lgan muhitdan optik zichligi (
𝑛
2
) kichik
bo‘lgan muhitga o‘tganida (
𝑛
1
< 𝑛
2
), sinish burchagi tushish burchagidan katta
bo‘ladi. (
𝛼 < 𝛽)
u holda
𝑣
1
< 𝑣
2
.
Yorug‘likning dispersiyasi.
Dispersiya – bu yorug‘likning turli to‘lqin
uzunliklari (ya’ni, ranglari) uchun muhitdagi tarqalish tezligining farqlanishi
hodisasidir. Buning natijasida oq yorug‘lik suyuqlikdan o‘tganda spektrga ajraladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
130
Dispersiya so‘zi lotincha
dispersio
— sochilish so‘zidan olingan. Yorug‘lik
dispersiyasini birinchi bo‘lib ingliz fizigi
I. Nyuton
kuzatgan. Dispersiya yorug‘lik
to‘lqin nazariyasi asosida tushuntirish mumkin bo‘lgan hodisalardan biridir.
Suyuqlikdagi dispersiya shuni ko‘rsatadiki, har xil rangdagi nurlar suyuqlikda
turli burchaklar ostida sinadi: Qisqa to‘lqinli (ko‘k) nurlar ko‘proq sinadi, Uzoq
to‘lqinli (qizil) nurlar esa kamroq sinadi. Natijada suyuqlik prizmasidan yoki
tomchisidan o‘tgan yorug‘lik spektrga — ranglarga ajralgan holda ko‘rinadi (masalan,
yomg‘irdan keyingi kamalak). Yorug‘lik suyuqlikka kirganda tezligi kamayadi va
yo‘nalishi o‘zgaradi (sinadi). Suyuqlikda har xil rangli nurlar turlicha sinadi, bu esa
dispersiyani keltirib chiqaradi. Dispersiya natijasida oq yorug‘lik ranglarga ajraladi.
Dispersiyani tavsiflash uchun D qiymati tanlanadi, u o‘rtacha dispersiya deb
ataladi va quyidagicha aniqlanadi:
𝐷 = 𝑛
𝐹
− 𝑛
𝐶
.
bu yerda:
𝑛
𝐹
va
𝑛
𝐶
mos ravishda
𝜆 = 486,1𝑛𝑚
(ko‘k chiziq,
𝐹
) va
𝜆 =
653,3𝑛𝑚
(qizil chiziq,
𝐶
) uchun vodorod spektridagi sinish ko‘rsatkichlaridir.
Amaliy ishlar uchun dispersiya koeffitsienti yoki Abbe soni (
𝑉
) ko‘proq
ishlatiladi:
𝑉 =
𝑛
𝐷
− 1
𝑛
𝐹
− 𝑛
𝐶
,
bu yerda:
𝑛
𝐷
— to‘lqin uzunligi
𝜆 = 589,3𝑛𝑚
uchun sinish ko‘rsatkichi (ikkita
yaqin sariq natriy chiziqlari uchun
𝐷
o‘rtacha qiymati). D – o‘rtacha dispersiyani
bildiradi: ko‘k va qizil chiziqlar uchun sinish ko‘rsatkichlari farqi.
𝑉
– Abbe soni:
dispersiya ta’sirini hisobga olgan holda muhitning sinishi xossalarini ifodalaydi.
Yorug‘likning suyuqliklarda sinishi va dispersiyasini real va vertual
labaratoriya asosida kuzatdik.
Real laboratoriya
bu — o‘quvchi yoki talabaning fizik hodisalarni bevosita
tajriba orqali o‘rganadigan, uskunalar bilan ishlaydigan va o‘lchov olib boradigan
muhitdir. Bunda haqiqiy yorug‘lik manbalari, linzalar, prizmalar, qabul qiluvchilar va
o‘lchov asboblari ishlatiladi.
Real labaratoriyada kerakli jihozlar.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
131
Uskunaning tarkibi: 1 - yorug‘lik manbai; 2 - yorug‘lik filtrlarini mahkamlash
uchun mandrel; 3 – kollimator ob’ektiv; 4 - aylanuvchi stol; 5 - ichi bo‘sh prizma; 6-
kichik ekran; 7 - katta ekran; 8 - optik skameyka; 9 – baholovchi.
Real laboratoriyaning asosiy afzalligi shundaki, u talabaning qo‘lda ishlash
ko‘nikmasini, amaliy bilimini, kuzatuvchanligini va ehtiyotkorlikni rivojlantiradi.
Masalan, optik skameyka yordamida sinish burchagi yoki dispersiya hodisasini
o‘lchaganda, talabalar buni o‘z qo‘llari bilan amalga oshiradi, bu esa bilimni ongli va
chuqur qabul qilishga xizmat qiladi.
Refraktometr — bu suyuqliklar, qattiq jismlar yoki gazlarning sinish
ko‘rsatkichini (refraksion ko‘rsatkichini) aniqlash uchun ishlatiladigan optik asbobdir.
Refraktometrda yorug‘lik bir ma’lum burchak ostida namunaga (masalan,
suyuqlikka) yo‘naltiriladi. Sinish hodisasi ro‘y bergach, hosil bo‘lgan kritik burchak
(chegara burchagi) yoki yorug‘lik tarqalishi orqali sinish ko‘rsatkichi aniqlanadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
132
Refraktometr (o‘ng ko‘rinish): 1- holat; 2 - ko‘zoynak; 3- yorug‘lik / soya
chegarasini va ko‘rsatkichlar shkalasini siljitish uchun volan; 4-kompensator
volan; 5-haroratni nazorat qilish uchun ulanishlar
Refraktometr (chap ko‘rinish): 1- korpus; 2 - yorituvchi prizma bilan
harakatlanuvchi ramka; 3 - termometr; 4 - damper; 5 - o‘lchov prizmasi
bo‘lgan ramka; 6 - yig‘iladigan oyna; 7- korpus qopqog‘i; 8 – volanning
mahkamlagichi; 9 - optik detal; 10 - haroratni nazorat qilish uchun fitting; 11-
prizmani sozlash vinti (korpusning orqa devorida)
Virtual laboratoriya
— bu kompyuter yoki planshet orqali simulyatsiya
qilingan tajriba muhiti bo‘lib, talaba unda turli fizik hodisalarni (yorug‘likning sinishi,
interferensiya, difraksiya va boshqalar) vizual tarzda bajara oladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
133
Bunday laboratoriyalar juda qulay, tejamkor va tez bajariladigan bo‘lib,
istalgan joyda — maktabda, uyda yoki onlayn ta’limda ishlatilishi mumkin. Masalan,
“PhET” dasturi yordamida talabalar bir necha soniya ichida muhit sinish
ko‘rsatkichlarini o‘zgartirishi, burchakni sozlashi yoki to‘lqin uzunligini o‘zgartirib
natijani darhol ko‘rishi mumkin.
Keling virtual laboratoyida olingan natijalarni ko‘rib chiqamiz.
1-rasm.Yorug‘likning sinishi
𝑛
1
-havo va
𝑛
2
-suv chegarasida.
Havo ichida harakatlanayotgan yorug‘lik nuri suv yuzasiga ma’lum bir burchak
ostida kelib tushmoqda. Suvga o‘tganda yorug‘likning tarqalish yo‘nalishi o‘zgaradi
— sinish yuz beradi. Sinish qoidasiga ko‘ra, nur zichroq muhitga (suvga) o‘tganda
uning tarqalish yo‘nalishi normal chiziqqa yaqinlashadi (sinish burchagi tushish
burchagidan kichikroq bo‘ladi).Xulosa shuki Havo-suv chegarasida yorug‘lik
suyuqlikdagi (suvdagi) harakatida tezligini kamaytiradi va yo‘nalishini normallik
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
134
chizig‘iga yaqinlashtiradi. Sinish burchagi har doim kirish burchagidan kichikroq
bo‘ladi, chunki suv havoga nisbatan optik zichroq muhitdir.
2-rasm.Yorug‘likning sinishi
𝑛
1
-havo va
𝑛
2
-shisha chegarasida.
Havo ichida harakatlanayotgan yorug‘lik nuri shisha yuzasiga ma’lum bir
burchak ostida kelib tushmoqda. Shishaga o‘tganda yorug‘lik nuri sinib, normallik
chizig‘iga (vertikal) yaqinlashadi. Bu tajribada yorug‘lik nurining intensivligi ham
o‘lchangan: 90,81% yorug‘lik o‘tmoqda (qolgan qismi qaytmoqda). Xulosa shuki
Havo-shisha chegarasida yorug‘likning sinish darajasi suvnikidan kattaroq bo‘ladi,
chunki shisha suvga nisbatan optik jihatdan zichroq. Yorug‘lik shishaga kirganda
tezligi keskin kamayadi, va tarqalish normallik chizig‘iga yaqinlashadi. Yorug‘lik
nurlarining 90,81% qismi shisha ichiga o‘tmoqda, bu yuqori o‘tish koeffitsientini
ko‘rsatadi.
3-rasm. Yoru’glik dispersiyasi. Havoda (
𝑛
1
)
turgan ichi suv (
𝑛
2
)
bilan
to‘ldirilgan prizmadan o‘tayotgan oq yorug‘lik.
Virtual laboratoriya kuzatuvi: Atrof-muhit: Havo, sinish ko‘rsatkichi
𝑛
1
=
1,00
. Prizma ichida: Suv to‘ldirilgan, sinish ko‘rsatkichi
𝑛
2
= 1,33
. Oq yorug‘lik
havoda harakatlanib, suv bilan to‘ldirilgan prizmaga kiradi. Prizma yuzasida yorug‘lik
sinadi va prizmaning ichidan o‘tganda ikkinchi marta sinadi. Sinish natijasida oq
yorug‘lik ranglarga ajraladi — ya’ni, dispersiya hodisasi kuzatiladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
135
Prizmadan chiqqandan so‘ng yorug‘lik spektral ranglarga tarqalayapdi: Violet
(ko‘k), indigo, ko‘k, yashil, sariq, to‘q sariq va qizil ranglar. Har bir rang nurning
to‘lqin uzunligi turlicha, shuning uchun suvdagi sinish ko‘rsatkichi ham to‘lqin
uzunligiga bog‘liq tarzda o‘zgaradi. Qisqa to‘lqin uzunlik (masalan, ko‘k rang) suvda
ko‘proq sinadi, uzun to‘lqin uzunlik (masalan, qizil rang) esa kamroq sinadi.
XULOSA.
Havo–suv prizmali tizimda oq yorug‘lik spektrga ajraladi.Ko‘k va
binafsha nurlar ko‘proq sinadi, qizil nurlar esa kamroq sinadi. Natijada, biz
yorug‘likning tabiiy spektrini (kamalak ranglarini) ko‘ramiz.
Real laboratoriyaning asosiy afzalligi shundaki, u talabaning qo‘lda ishlash
ko‘nikmasini, amaliy bilimini, kuzatuvchanligini va ehtiyotkorlikni rivojlantiradi.
Masalan, optik skameyka yordamida sinish burchagi yoki dispersiya hodisasini
o‘lchaganda, talabalar buni o‘z qo‘llari bilan amalga oshiradi, bu esa bilimni ongli va
chuqur qabul qilishga xizmat qiladi.
Ammo real laboratoriyaning kamchiliklari ham mavjud. Uskunalar qimmat
bo‘lishi mumkin, ularni doimiy sozlash va saqlash kerak. Har bir talabaga alohida vaqt
kerak bo‘ladi, bu esa o‘quv jarayonini sekinlashtiradi. Shuningdek, real tajribalarda
xatoliklar ko‘p bo‘ladi — noto‘g‘ri o‘rnatilgan burchak yoki chiroq yo‘nalishi
natijalarni buzishi mumkin. Yana bir muhim jihat – xavfsizlik masalasi. Masalan, lazer
nurlarini ishlatishda ko‘zga tushmasligi uchun ehtiyot bo‘lish talab etiladi.
Virtual laboratoriyaning eng katta afzalligi — u 100% xavfsiz, tezkor,
interaktiv va ko‘plab tajribalarni qisqa vaqtda bajarish imkonini beradi. Talaba
istalgancha xatoga yo‘l qo‘yishi, uni tuzatishi va takror-takror sinovlar o‘tkazishi
mumkin.
Ammo bu laboratoriyalarda haqiqiy amaliyot hissi yo‘q. U real hayotdagi
muammolarni yechishga emas, balki nazariy tushunchani aniqlashtirishga xizmat
qiladi. Asbobni qo‘lda sozlash, burchakni aniqlash yoki ko‘z bilan bevosita ko‘rish
tajribasi bo‘lmaydi. Bu esa, ayniqsa, texnik soha mutaxassislari uchun yetarli emas.
Real va virtual laboratoriyalar har biri o‘z o‘rnida foydali va ta’lim jarayonining
muhim bo‘g‘inlaridir. Real laboratoriyalar talabalarga haqiqiy tajriba orttirish, qo‘lda
ishlash va fizik hodisalarni bevosita kuzatish imkonini bersa, virtual laboratoriyalar
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
136
tejamkorlik, xavfsizlik, mustaqil o‘rganish va ko‘rgazmali tahlil qilishda juda
foydalidir.
Shuning uchun zamonaviy fizika va tabiiy fanlar ta’limida ikkala usulni
birgalikda ishlatish eng to‘g‘ri yondashuv hisoblanadi. Avval virtual laboratoriyada
nazariy tushuncha beriladi, so‘ng real laboratoriyada amaliy ko‘nikma hosil qilinadi.
Bu esa o‘quvchining fizik tafakkurini, tajribaviy bilimini va hayotiy muammolarni hal
qilish salohiyatini kuchaytiradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
U. Omonqulova, F. To‘raxonov, & Sh. Zamonova, «Fizika o‘qitishda namoyish
tajriba qurilmalarini yasash malaka va ko‘nikmalarini shakllantirish metodikasi»,
Tadbirkorlik va Pedagogika. Ilmiy-uslubiy jurnal. ISSN: 2181-2659. [1/2025]., сс.
100–112,
20
февраль
2025
г.
[Онлайн].
Доступно
на:
https://inlibrary.uz/index.php/entrepreneurship-pedagogy/article/view/68412
2.
U. Omonqulova и G. Choriyeva, «Umumta’lim maktablarida fizikani o‘qitishda
eksperimental yondashuv», Science and innovation. Aniq va tabiiy fanlarning
rivojlanish istiqbollari” Respublika ilmiy-amaliy anjumani, сс. 322–326, 7 май 2024
https://zenodo.org/records/11116073
3.
«PQ-5032-сон 19.03.2021. Fizika sohasidagi ta’lim sifatini oshirish va ilmiy
tadqiqotlarni rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida». Просмотрено: 16 март 2025
https://lex.uz/uz/docs/-5338558
4.
U. Omonqulova & F. To‘raxonov, «Fizika fanini real va virtual namoyish
tajribalar asosida o‘qitish», Educational Research in Universal Sciences, сс. 110–117,
25
декабрь
2024
г.
[Онлайн].
Доступно
на:
https://researchweb.uz/index.php/erus/article/view/197
5.
U. Omonqulova & F. To‘raxonov, «Fizikani namoyish tajribalar yordamida
takomillashtirishning metodik asoslari», Educational Research in Universal Sciences,
сс.
323–329,
yil
fevral
2024
г.
[Онлайн].
Доступно
на:
https://zenodo.org/records/10652865
6.
U. Omonqulova, A. Yo‘ldoshev, и J. Ochilov, «Fizikani o‘qitishda zamonaviy
axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan (AKT) foydalanishning afzalliklari va
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
137
kamchiliklari», Journal of universal science research, 12 июль 2024 г. [Онлайн].
Доступно
на:
https://inlibrary.uz/index.php/universal-scientific-
7.
U. Omonqulova, G. Choriyeva, и B. Toshtemirov, «Umumta’lim maktablarida
fizikadan namoyish tajribalarining o‘quv mazmundorligini aniqlash va ularni joriy
etish metodikasi. “Aniq va tabiiy fanlarning rivojlanish istiqbollari», Science and
innovation.
7
май
2024
г.
[Онлайн].
Доступно
на:
https://doi.org/10.5281/zenodo.11116057
8.
U. Omonqulova, M. Xolmurodov, и D. Hakimov, “Umumta’lim maktablarida
fizika о’qitishda zamоnaviy namоyish tajribalar asоsida takоmillashtirish”, Science
and innovation. Aniq va tabiiy fanlarning rivojlanish istiqbollari” respublika ilmiy-
amaliy anjumani, сс. 529–532, 7 май 2024 г. [Онлайн]. Доступно на:
https://doi.org/10.5281/zenodo.11147306
9.
F. To‘raxonov, «Fizik jarayonlarni kompyuterda modellashtirishning metodik
asoslari.», Pedagogik mahorat ilmiy-nazariy va metodik jurnal, сс. 105–108, 20
декабрь
2021
г.
[Онлайн].
Доступно
на:
https://buxdu.uz/media/jurnallar/Pedagogik%20mahorat%202021%20yil%206-
10.
F.
To‘raxonov,
«Ixtisoslashgan maktablarda fizikaviy jarayonlarni
modellashtirish imkoniyatini beruvchi dasturiy ta’minotlar tahlili», Ta’lim va
innovatsion tadqiqotlar xalqaro ilmiy – metodik jurnal, сс. 174–177, 12 февраль 2022
г.
