MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
320
NYUTON XALQALARINING INTERFERINSION MANZARASINI
KUZATISH
Fayziyeva Xolida Kamoliddin qizi
Ulashova Noila Ravshan qizi
noilaulashova@gmail.com
Denov tadbirkorlik va pedagogika instutiti
Fizika yo‘nalishi 2-kurs talabasi
Annotatsiya: Ushbu ishda Nyuton halqalarining interferension manzarasi optik
tajriba orqali o‘rganiladi. Nyuton halqalari – bu yorug‘lik to‘lqinlarining
interferensiyasi natijasida hosil bo‘ladigan doira shaklidagi rangli yoki qoramtir
halqalardir. Ular tekis sirtga joylashtirilgan sharchaning ustiga yorug‘lik tushirilganda
yuzaga keladi. Tajriba davomida interferensiya hodisasi asosida yorug‘lik
to‘lqinlarining fazaviy farqlari va ularning natijasida hosil bo‘ladigan konstruktiv va
destruktiv interferensiya tahlil qilinadi. Shuningdek, ushbu hodisaning optik asboblar va
texnologiyalardagi ahamiyati, yuzalarning tekislik darajasini aniqlashdagi roli ham
ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar: Interferensiya, real laboratoriya, virtual laboratoriya,
interferensiyasi manzarasi, optika, fizika.
Аннотация: В данной работе интерференционная картина колец
Ньютона изучается с помощью оптического эксперимента. Кольца Ньютона —
это круглые цветные или темные кольца, которые образуются в результате
интерференции световых волн. Они возникают, когда свет падает на сферу,
расположенную на плоской поверхности. В ходе эксперимента на основе явления
интерференции анализируются разности фаз световых волн и возникающая при
этом конструктивная и деструктивная интерференция. Также будет
рассмотрено значение этого явления в оптических приборах и технологиях, а
также его роль в определении плоскостности поверхностей.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
321
Ключевые слова: Интерференция, реальная лаборатория, виртуальная
лаборатория, картина интерференции, оптика, физика.
Annotation: V dannoy rabote interference kartina kolets Newtona izuchaetsya s
pomoshchyu opticheskogo experimenta. Newton's coils are round colored or dark coils,
which form and result in the interference of world waves. Oni voznikayut, kogda svet
padaet na sferu, located on a flat surface. V hode experimenta na osnove yavleniya
interferencesii analiziruyutsya raznosti faz svetovykh voln i voznikayushchaya pri etom
konstruktivnaya i destruktivnaya interference. It will also show the meaning of its
appearance and optical equipment and technology, as well as its role and definition of
surface flatness.
Keywords: Interference, real laboratory, virtual laboratory, interference
pattern, optics, physics.
Kirish.
Nyuton halqalari – bu yorug‘lik to‘lqinlarining interferensiyasi natijasida
hosil bo‘ladigan konsentrik halqalardir. Ular sferik linzaning tekis shisha plastinkaga
qo‘yilishi natijasida hosil bo‘ladi. Bu holatda linza va plastinka orasidagi havo qatlami
turli qalinlikda bo‘ladi, natijada yorug‘lik nurlarining konstruktiv va destruktiv
interferensiyasi yuz beradi. Tajribada monoxromatik yorug‘lik manbai ishlatilganda
halqalar aniq va ravshan ko‘rinadi. Interferensiya naqshlari havo qatlamining qalinligi
va yorug‘lik to‘lqin uzunligiga bog‘liq bo‘lib, ular orqali linzaning egri yuzasi yoki
yorug‘likning fazaviy xossalari o‘rganiladi. Ushbu hodisa optik asboblarni sozlash,
nazorat qilish va linzalarni sinashda keng qo‘llaniladi.
Interferensiya – bu ikki yoki undan ortiq yorug‘lik to‘lqinlarining ustma-ust
tushib, kuchayishi yoki so‘nishidir. Bu hodisa faqat bir xil chastotali va doimiy faza
farqiga ega bo‘lgan koherent to‘lqinlar o‘rtasida sodir bo‘lad.
Nyuton xalqalari qanday yuzaga keladi?
Nyuton xalqalari – bu sferik sirt (odatda
shisha linza) bilan tekis shisha plastinka orasiga joylashgan havoning ingichka qatlamida
yuzaga keladigan yoyilgan interferensiya manzarasidir.
Tajriba usuli:
Sferik yuzaga ega bo‘lgan konveks linza shisha plastinka ustiga
qo‘yiladi. Linza va plastinka orasida havo qatlamining qalinligi markazdan chetga qarab
ortadi. Yorug‘lik manbai (monoxromatik, masalan, natriy chirog‘i) linzaga yuqoridan
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
322
yo‘naltiriladi. Yuqoridan qaralganda, linza va plastinka orasidagi havo qatlamida
interferensiya hodisasi ro‘y beradi va biz turli ranglarda yoki bir xil rangdagi
(monoxromatik holatda) doira shaklidagi halqalarni kuzatamiz. Markazda to‘q
(qoramtir) nuqta, uning atrofida esa navbatma-navbat qorong‘i va yorug‘ halqalar
(Nyuton xalqalari) hosil bo‘ladi.
1-rasm. Nyuton xalqalaridagi tasvir.
Nyuton xalqalari interferensiyasining sababi:
Yorug‘lik nurlari linzaning pastki
sirtidan va plastinkaning yuqori sirtidan aks etadi. Bu ikki nurning yo‘li turli bo‘ladi va
ular interferensiyalashadi.Kuchayish (konstruktiv interferensiya) – agar fazalar farqi 2πn
bo‘lsa (ya'ni, to‘lqinlar sinxron),So‘nish (destruktiv interferensiya) – agar fazalar farqi
(2n+1)π bo‘lsa (ya'ni, to‘lqinlar qarama-qarshi fazada). Bu faza farqi havo qatlamining
qalinligiga bog‘liq.
Kogerent yorug‘lik to‘lqinlari bir manba tomonidan chiqariladigan to‘lqinni ikki
qismga bo‘lish (aks ettirish yoki sinishi yordamida) hosil bo‘lishi mumkin. Agar bu ikki
to‘lqin turli xil optik yo‘llardan o‘tib, to‘lqin uzunligi bilan taqqoslanadigan yo‘l farqiga
ega bo‘lsa va keyin bir-birining ustiga tushsa, interferentsiya kuzatiladi.
Bu ishda ikkita yorug‘lik to‘lqinining interferensiyasi kuzatiladi:
1) - linzaning qavariq sferik yuzasi bilan nozik havo bo‘shlig‘i chegarasidan aks
ettirilgan to‘lqin va
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
323
2) - havo bo‘shlig‘i chegarasidan aks ettirilgan to‘lqin. linzalar bilan aloqa
qiladigan shisha plastinkaning tekis yuzasi (2-rasm).
2-rasm - "Nyuton halqasi" yig‘ilishidagi nurlar yo‘li.
Virtual labaratoriyalarda yupqa qatlamlarda interferensiya
: Qatlamning qalinligi
ko‘zga ko‘rinadigan yorug‘lik to‘lqinining uzunligiga yaqin bo‘lsa (taxminan 550 nm),
u yupqa qatlam deb ataladi. Bunday qatlamga yorug‘lik tushganda, bir qismi ustki
yuzadan aks etadi, qolgan katta qismi qatlam ichiga kirib boradi. Ichkariga kirgan nur
yana pastki yuzadan bir qismi aks etib, yana qatlam ichiga qaytadi va qolgan qismi
tashqariga chiqadi. Shu tarzda yuzaga kelgan aks etgan nurlar o‘zaro birlashib,
interferensiya hosil qiladi. Xuddi shunday tarzda, o‘tgan nurlar ham o‘zaro aralashib,
interferensiya hosil qiladi. Bunday interferensiya turiga “amplituda bo‘linishi orqali
yuzaga keladigan interferensiya” deyiladi. Halqalar — bu bir xil qalinlikdagi
interferensiya chiziqlaridir. Ular uzun fokusli plano-konveks linza silliq shisha
plastinkaga yaqin qo‘yilganda hosil bo‘lgan havo qatlamida yorug‘lik aks ettirilganda
kuzatiladi. Linza va shisha orasida hosil bo‘lgan yupqa havo qatlamining qalinligi
kontakt nuqtasida nolga teng bo‘lib, undan uzoqlashgan sari asta-sekin ortib boradi. Agar
ushbu linza-plastinka tizimi monoxromatik yorug‘lik bilan tik tushadigan tarzda
yoritilsa, aks ettirilgan yorug‘likda markazdan tashqariga qarab tarqalgan yorqin va
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
324
qorong‘i halqa ko‘rinishidagi interferensiya chiziqlari kuzatiladi. Bu doirasimon
chiziqlar Nyuton tomonidan kashf etilgan va "Nyuton halqalari" deb ataladi.
ÃŽËœ1 o‘rtadan o‘rta 2gacha
bo‘lgan chegarada tushishning 1 burchagi.
ÃŽËœ2 o‘rta 1 dan o‘rta 2
chegarada sinish burchagi.
ÃŽËœ3 o‘rta 2 dan o‘rta 3
chegarasida sinish burchagi.
r
12
yorug‘likni o‘rta 1 dan o‘rta 2
chegarasigacha aks ettirdi.
r
23
yorug‘likni o‘rta 2 dan o‘rta 1 chegarasiga qaytardi.
r
21
yorug‘likni o‘rta 2 dan o‘rta 3 chegarasigacha aks ettirdi.
t
21
yorug‘likni o‘rta 2 dan o‘rta 1 chegarasiga o‘tkazdi.
t
23
yorug‘likni o‘rta 2 dan o‘rta 3 chegarasiga o‘tkazdi.
d plyonka qalinligi.
3-rasm virtual labaratoriya qurilmasi ko‘rinishi
Xulosa
Nyuton halqalarining interferensiya manzarasini kuzatish: Real va virtual
laboratoriya xulosasi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
325
Real laboratoriya: Real laboratoriyada Nyuton halqalarini kuzatish optik
interferensiya hodisasini tushunish uchun muhim tajriba hisoblanadi. Tajriba odatda
plano-konveks linza va tekis shisha plastinka orasidagi havo plyonkasida yorug‘likning
interferensiyasi natijasida hosil bo‘ladigan konsentrik halqalarni o‘rganishga asoslanadi.
Monoxromatik yorug‘lik manbai (masalan, natriy chirog‘i yoki lazer) ishlatiladi, bu esa
aniq interferensiya naqshlarini hosil qiladi. Kuzatish mikroskop yoki proyeksion tizim
yordamida amalga oshiriladi. Tajribada havo plyonkasi qalinligi, yorug‘lik to‘lqin
uzunligi va materiallarning sinishi ko‘rsatkichi kabi omillar halqalar radiusiga ta’sir
qiladi. Real laboratoriyaning afzalliklari: jismoniy jarayonlarni bevosita kuzatish, aniq
o‘lchovlar olish va eksperimental xatolar bilan ishlash tajribasini oshirish.
Kamchiliklari: qimmat uskunalar talab qilinishi, nozik sozlash zarurati va tashqi omillar
(masalan, tebranishlar) ta’siri.
Virtual laboratoriya: Virtual laboratoriyada Nyuton halqalari kompyuter
simulyatsiyalari yoki maxsus dasturlar (masalan, PhET, OptiCAD yoki boshqa optik
simulyatorlar) yordamida modellashtiriladi. Bu muhitda foydalanuvchi yorug‘lik to‘lqin
uzunligi, linza radiusi, havo plyonkasi qalinligi kabi parametrlarni o‘zgartirib,
interferensiya naqshlarini real vaqtda kuzatishi mumkin. Virtual laboratoriyaning
afzalliklari: xarajatsiz, xavfsiz, oson sozlanadigan va istalgan vaqtda takrorlanadigan
tajribalar. Bundan tashqari, u vizualizatsiya va interfaol elementlar orqali nazariy
tushunchalarni osonlashtiradi. Kamchiliklari: real uskunalar bilan ishlash tajribasini
bermasligi va ba’zi simulyatsiyalarda haqiqiy fizik jarayonlar soddalashtirilishi mumkin.
FOYDALANGAN ADABIYOTLAR:
1.
U. Omonqulova, F. To‘raxonov, & Sh. Zamonova, «Fizika o‘qitishda namoyish
tajriba qurilmalarini yasash malaka va ko‘nikmalarini shakllantirish metodikasi»,
Tadbirkorlik va Pedagogika. Ilmiy-uslubiy jurnal. ISSN: 2181-2659. [1/2025]., сс.
100–112,
20
февраль
2025
г.
[Онлайн].
Доступно
на:
https://inlibrary.uz/index.php/entrepreneurship-pedagogy/article/view/68412
2.
U. Omonqulova и G. Choriyeva, «Umumta’lim maktablarida fizikani o‘qitishda
eksperimental yondashuv», Science and innovation. Aniq va tabiiy fanlarning
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
326
rivojlanish istiqbollari” Respublika ilmiy-amaliy anjumani, сс. 322–326, 7 май 2024
https://zenodo.org/records/11116073
3.
«PQ-5032-сон 19.03.2021. Fizika sohasidagi ta’lim sifatini oshirish va ilmiy
tadqiqotlarni rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida». Просмотрено: 16 март 2025
https://lex.uz/uz/docs/-5338558
4.
U. Omonqulova & F. To‘raxonov, «Fizika fanini real va virtual namoyish
tajribalar asosida o‘qitish», Educational Research in Universal Sciences, сс. 110–117,
25
декабрь
2024
г.
[Онлайн].
Доступно
на:
https://researchweb.uz/index.php/erus/article/view/197
5.
U. Omonqulova & F. To‘raxonov, «Fizikani namoyish tajribalar yordamida
takomillashtirishning metodik asoslari», Educational Research in Universal Sciences,
сс.
323–329,
yil
fevral
2024
г.
[Онлайн].
Доступно
на:
https://zenodo.org/records/10652865
6.
U. Omonqulova, A. Yo‘ldoshev, и J. Ochilov, «Fizikani o‘qitishda zamonaviy
axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan (AKT) foydalanishning afzalliklari va
kamchiliklari», Journal of universal science research, 12 июль 2024 г. [Онлайн].
Доступно
на:
https://inlibrary.uz/index.php/universal-scientific-
7.
U. Omonqulova, G. Choriyeva, и B. Toshtemirov, «Umumta’lim maktablarida
fizikadan namoyish tajribalarining o‘quv mazmundorligini aniqlash va ularni joriy
etish metodikasi. “Aniq va tabiiy fanlarning rivojlanish istiqbollari», Science and
innovation.
7
май
2024
г.
[Онлайн].
Доступно
на:
https://doi.org/10.5281/zenodo.11116057
8.
U. Omonqulova, M. Xolmurodov, и D. Hakimov, “Umumta’lim maktablarida
fizika о’qitishda zamоnaviy namоyish tajribalar asоsida takоmillashtirish”, Science
and innovation. Aniq va tabiiy fanlarning rivojlanish istiqbollari” respublika ilmiy-
amaliy anjumani, сс. 529–532, 7 май 2024 г. [Онлайн]. Доступно на:
https://doi.org/10.5281/zenodo.11147306
9.
F. To‘raxonov, «Fizik jarayonlarni kompyuterda modellashtirishning metodik
asoslari.», Pedagogik mahorat ilmiy-nazariy va metodik jurnal, сс. 105–108, 20
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
327
декабрь
2021
г.
[Онлайн].
Доступно
на:
https://buxdu.uz/media/jurnallar/Pedagogik%20mahorat%202021%20yil%206-
10.
F.
To‘raxonov,
«Ixtisoslashgan maktablarda fizikaviy jarayonlarni
modellashtirish imkoniyatini beruvchi dasturiy ta’minotlar tahlili», Ta’lim va
innovatsion tadqiqotlar xalqaro ilmiy – metodik jurnal, сс. 174–177, 12 февраль 2022
г.
11.
Zamonova Shahlo Safar Qizi, Jumayeva Sevara Roʻzimamat Qizi, Madaminova
Fazilat Gʻanisher Qizi, Jumayeva Barchinoy Normengli Qizi. YADRO
NURLANISHLARINING TIBBIYOTDA QOʻLLANILISHI. Science and innovation.
2024. 267-269 – b.
12.
E Yu Turaev, S Ya Shaimardonova, Sh S Zamonova, AO Khodzhamov.
Application Of Mössbauer Spectroscopy To Determine The Parameters Of The EFG
Tensor At Barium Nodes For УBA2CU3O7-X. The American Journal of Applied
sciences. 2021. P-76-80
13.
Zamonova Shahlo Safar qizi, Abdimurodov Elbek Qahramonovich.
FORMATION OF PRACTICAL SKILLS AND COMPETENCIES OF PUPILS
WHEN PERFORMING EXPERIMENTAL EXERCISES IN PHYSICS. CURRENT
RESEARCH JOURNAL OF PEDAGOGICS. 2024. P-33-37
14.
Zamonova Shahlo Safar Qizi, O Abduraxmonov. FIZIKADAN AMALIY
MASHG ‘ULOTLARNI PEDAGOGIK DASTURIY VOSITALAR ASOSIDA
TAKOMILLASHTIRISH. Science and innovation. 2024. 334-336-b
15.
Zamonova Shahlo Safar Qizi, Abdimurodov Elbek Qahramonovich.
FIZIKADAN EKSPERIMENTAL MASHG ‘ULOTLARNI BAJARISHDA
О‘QUVCHILARDA
AMALIY
KО‘NIKMA
VA
MALAKALARNI
SHAKLLANTIRISH. Science and innovation. 2024. 330-333-b
16.
Q Kh Bobomurodov, O Kh Babakhanov, Sh S Zamonova, MR Sattorov, SQ
Bobomurodov,
RA
Shokirov.
PROBLEMS
OF
COEXISTENCE
OF
SUPERCONDUCTIVITY
AND
MAGNETIC
ORDERING
OF
COPPER
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
328
SUBLATTICES IN YBa2Cu3-XFeXO7-X CERAMICS. Technical science and
innovation. 2020. P- 29-35
17.
Abdulla Dursoatov, Safarali Abduqodirov. POLEMIRLI ERITMALARNING
REOLOGIK XOSSALARINI O‘RGANISH. Science and innovation. 2024.134-137-b
18.
Abdulla Dursoatov, Humoyuddin Boboniyozov. SIRKA KISLOTASIDA
COOH GURUHNING MOLEKULALARARO OʻZARO TA’SIRDAGI ROLI VA
ULARNING KOMBINATSION SOCHILISH SPEKTRLARINI O‘RGANISH.
Science and innovation. 2024. 138-141-b
19.
Abdulla Dursoatov, Ilhom Turdaliyev. CHUMOLI KISLOTASIDA COOH
GURUHNING MOLEKULALARARO OʻZARO TA’SIRDAGI ROLI VA
ULARNING KOMBINATSION SOCHILISH SPEKTRLARINI O‘RGANISH.
Science and innovation. 2024. 125-129-b
20.
Shokir Tursunov, Abdulla Dursoatov, Ulug‘Bek Qurbonov. SBT BOʻYOQ VA
UNING HOMODIMERLARINING ERITMALARI SPEKTRAL-LUMINESSENT
VA FOTOKIMYOVIY XUSUSIYATLARI. Science and innovation. 2024. 81-85-b
21.
Sh T Boymirov, A Ch Dursoatov, Sh T Tursunov. METHODOLOGY OF
ORGANIZING AND ITS CONDUCT OF STUDY PRACTICE FOR PHYSICS IN
HIGHER EDUCATION WITH PROBLEM CONTENT. International journal of
conference series on education and social sciences (Online). 2023/8/11.
22.
Boymirov Sherzod, Dursoatov Abdulla. Monokarbon kislotalarda cooh
guruhning molekulalararo o ‘zaro ta’siridagi roli va ularning kombinatsion sochilish
spektrlari. Educational Research in Universal Sciences. 244-250-b
