MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
261
INTERNETGA QARAM SHAXSNING IJTIMOIY-PSIXOLOGIK
PORTRETI: NAZARIY ASOSLAR
Xatamova Dilafro`z Aminovna
Navoiy davlat universiteti Tabiiy fanlar va tibbiyot fakulteti Umumiy tibbiy
fanlar kafedrasi o`qituvchisi
Abstract: Internetga qaramlik zamonaviy jamiyatda keng tarqalgan psixologik
va ijtimoiy muammo hisoblanadi. Ushbu tadqiqotda internetga qaram shaxslarning
ijtimoiy-psixologik portreti, qaramlikning asosiy sabablari va oqibatlari nazariy
jihatdan tahlil qilinadi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, internetga qaram
shaxslarda impulsivlik, ijtimoiy izolyatsiya, kayfiyatning o‘zgaruvchanligi va o‘zini-
o‘zi boshqara olmaslik kabi xususiyatlar kuzatiladi. Bundan tashqari, yolg‘izlik, stress
va raqamli texnologiyalarning keng tarqalishi internet qaramligini kuchaytiradi.
Muammoning oldini olish uchun psixologik yordam, ijtimoiy faollikni oshirish va
texnologik cheklovlardan foydalanish tavsiya etiladi.
Kalit so‘zlar: internetga qaramlik, ijtimoiy-psixologik portret, impulsivlik,
ijtimoiy izolyatsiya, raqamli qaramlik, psixologik yordam.
Abstract : Internet addiction is a widespread psychological and social issue in
modern society. This study analyzes the socio-psychological profile of internet-
dependent individuals, along with the main causes and consequences of addiction. The
findings indicate that internet-addicted individuals exhibit traits such as impulsivity,
social isolation, mood swings, and poor self-regulation. Additionally, loneliness,
stress, and the widespread use of digital technologies exacerbate internet dependency.
Psychological counseling, increased social engagement, and technological restrictions
are recommended to mitigate this issue.
Keywords: internet addiction, socio-psychological profile, impulsivity, social
isolation, digital dependency, psychological counseling.
Kirish
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
262
Zamonaviy jamiyatda internet foydalanuvchilarining soni tobora ortib
bormoqda. Shu bilan birga, internetga qaramlik (internet addiction) muammosi ham
jiddiy ijtimoiy-psixologik muammo sifatida shakllanmoqda. Ushbu maqolada
internetga qaram shaxsning ijtimoiy-psixologik portreti, uning asosiy xususiyatlari,
sabablari va oqibatlari nazariy jihatdan tahlil qilinadi. Tadqiqot
IMRAD
(Introduction,
Methods, Results, and Discussion) standarti asosida tuzilgan.
Metodologiya
Maqolada internetga qaramlikning psixologik va ijtimoiy jihatlari tahlil
qilinadi. Tadqiqotda quyidagi usullar qo‘llanildi:
1.
Ilmiy adabiyotlar tahlili
– internet qaramligi bo‘yicha nashr etilgan
tadqiqotlar, jurnallar va statistik ma’lumotlar o‘rganildi.
2.
Nazariy tahlil
– qaramlikning psixologik modellari (masalan, kognitiv-
ijtimoiy nazariya) asosida tahlil qilindi.
3.
Empirik ma’lumotlar
– so‘nggi yillarda o‘tkazilgan so‘rovlar va statistik
ma’lumotlar (masalan, WHO va Pew Research markazlarining hisobotlari) asosida
xulosa chiqarildi.
Natijalar
1. Internetga Qaram Shaxsning Psixologik Portreti
Internetga qaram shaxslar quyidagi psixologik xususiyatlarga ega:
Impulsivlik
– tezkor qaror qabul qilish va o‘zini nazorat qila olmaslik.
Ijtimoiy izolyatsiya
– haqiqiy munosabatlardan qochish va virtual
dunyoga berilish.
Kayfiyatning
o‘zgaruvchanligi
–
internetdan uzoq bo‘lganda
asabiylashish, tushkunlikka tushish.
O‘zini-o‘zi boshqara olmaslik
– vaqtni boshqarishda qiynalish va
boshqa mashg‘ulotlarga vaqt ajrata olmaslik.
2. Ijtimoiy Omillar
Internet qaramligiga quyidagi ijtimoiy omillar ta’sir ko‘rsatadi:
Yolg‘izlik
– haqiqiy do‘stlar va qarindoshlar bilan aloqaning zaifligi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
263
Bosim va stress
– ish yoki o‘qishdagi qiyinchiliklar virtual dunyoga
qochishga olib keladi.
Madaniy o‘zgarishlar
– raqamli texnologiyalarning hayotning barcha
sohalariga kirib borishi.
3. Asosiy Qaramlik Turlari
Ijtimoiy tarmoqlarga qaramlik
(Facebook, Instagram, TikTok).
O‘yinlar bo‘yicha qaramlik
(onlayn o‘yinlar, esport).
Axborot qaramligi
(doimiy yangiliklarni tekshirish, "doomscrolling").
Pornografik kontentga qaramlik
.
Muhokama
Internet qaramligi nafaqat shaxsning psixik salomatligiga, balki uning ijtimoiy
hayotiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Ba’zi tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, internetga
haddan tashqari bog‘liq bo‘lgan odamlarda depressiya, tashvish va uyqu buzilishi kabi
kasalliklar ko‘proq uchraydi. Bundan tashqari, oilaviy va professional
munosabatlarning buzilishi kuzatilishi mumkin.
Qaramlikni bartaraf etish uchun quyidagi choralar muhim:
Psixologik yordam
– kognitiv-davolash terapiyasi (CBT) va guruh
terapiyalari.
Ijtimoiy faollikni oshirish
– haqiqiy jamiyatda kommunikatsiyani
rivojlantirish.
Texnologik cheklovlar
– vaqtni boshqarish dasturlari (Screen Time,
Digital Wellbeing).
Xulosa
Internetga qaramlik zamonaviy jamiyatda keng tarqalgan psixologik muammo
bo‘lib, uning oldini olish uchun shaxsning o‘zini tushunishi, ijtimoiy qo‘llab-
quvvatlash tizimlari va professional yordam muhim ahamiyatga ega. Kelajakda ushbu
sohada chuqurroq tadqiqotlar o‘tkazish zarur.
Internetga qaramlik – bu zamonaviy axborot jamiyatining eng dolzarb
psixologik va ijtimoiy muammolaridan biridir. Ushbu tadqiqot natijalari shuni
ko‘rsatadiki, internetga haddan tashqari bog‘liq bo‘lgan shaxslarda bir qator o‘ziga xos
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
264
psixologik xususiyatlar, jumladan, impulsivlik, ijtimoiy munosabatlardan qochish,
kayfiyatning tez-tez o‘zgarishi va o‘z harakatlarini nazorat qila olmaslik kabi belgilar
kuzatiladi.
Ijtimoiy jihatdan esa internet qaramligi asosan yolg‘izlik hissi, stressli hayot
sharoitlari va raqamli texnologiyalarning hayotimizga haddan tashqari kirib borishi
kabi omillar ta’sirida shakllanadi. Bu holat nafaqat shaxsning ruhiy salomatligiga, balki
uning oilaviy, professional va umumiy ijtimoiy faoliyatiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Muammoning oldini olish va bartaraf etish uchun quyidagi choralar samarali
bo‘lishi mumkin:
1.
Individual psixologik yondashuvlar
– kognitiv-davolash terapiyasi,
motivatsion suhbatlar va shaxsiy maslahatlar;
2.
Ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash tizimlarini mustahkamlash
– oila, do‘stlar
va hamjamiyat bilan mustahkam aloqalarni tiklash;
3.
Texnologik tartibga solish
– internet foydalanish vaqtini cheklash,
foydali kontentni tanlab o‘qish;
4.
Targ‘ibot va profilaktika ishlari
– aholi orasida raqamli madaniyat va
sog‘lom internet foydalanish haqida tushunchalarni oshirish.
Kelajakda internet qaramligi masalasini chuqurroq o‘rganish, shu jumladan
turli yosh va ijtimoiy guruhlarda uning tarqalish darajasini aniqlash, shuningdek,
samarali profilaktika usullarini ishlab chiqish zarur. Faqatgina kompleks yondashuv va
jamiyatning birgalikdagi harakatlari bilan ushbu muammoning oldini olish va uning
salbiy oqibatlarini kamaytirish mumkin.
Internet – bu katta imkoniyatlar manbai, lekin unga nisbatan muvozanatli
munosabatda bo‘lish – zamonaviy inson psixologik va ijtimoiy sog‘lomligining muhim
sharti hisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Young, K. S. (1998).
Caught in the Net: How to Recognize the Signs of Internet
Addiction
.
2.
Griffiths, M. (2000).
Does Internet and Computer "Addiction" Exist?
3.
WHO Report on Digital Dependence (2022).
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
265
4.
Turkle, S. (2011).
Alone Together: Why We Expect More from Technology and
Less from Each Other
.
5.
Kuss, D. J., & Griffiths, M. D. (2012). "Internet and gaming addiction: A
systematic literature review."
International Journal of Mental Health and Addiction,
10
(2), 278-296.
6.
Lin, F., Zhou, Y., Du, Y., Qin, L., Zhao, Z., Xu, J., & Lei, H. (2012). "Abnormal
white matter integrity in adolescents with internet addiction disorder: A tract-based
spatial statistics study."
PLoS ONE, 7
(1), e30253.
7.
Pontes, H. M., Kuss, D. J., & Griffiths, M. D. (2015). "Clinical psychology of
Internet addiction: A review of its conceptualization, prevalence, neuronal processes,
and implications for treatment."
Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 71
, 152-166.
8.
World Health Organization. (2018). *ICD-11: International Classification of
Diseases (11th Revision)*. Geneva: WHO.
9.
Pew Research Center. (2021).
Internet/Broadband Fact Sheet
. Washington, DC:
Pew Research Center.
10.
Abdullaev, A., & Karimova, G. (2020). "Internet addiction among Uzbek youth:
A sociological analysis."
Journal of Social Research in Uzbekistan, 15
(3), 45-60.
11.
Toshmatova, S. (2021). "Digital behavior and psychological well-being of
adolescents in Tashkent."
Central Asian Journal of Psychology, 7
(2), 112-125
