MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
350
TELEMATIKA TEXNOLOGIYALARI ORQALI AXBOROT
SAVODXONLIGINI OSHIRISHDA INTEGRALLASHGAN YONDASHUV:
KOMPYUTER INJINIRINGI TA’LIMI MISOLIDA
Botiraliyev Dildorbek Muzaffar õğli
ADU, Kompyuter injiniringi kafedrasi õqituvchisi
Annotatsiya: Ushbu maqolada kompyuter injiniringi yo‘nalishida tahsil
olayotgan
talabalar
axborot
savodxonligini
shakllantirishda
telematika
texnologiyalarining integrallashgan yondashuv orqali qo‘llanish imkoniyatlari
yoritilgan. WebQuest, AI-qidiruv platformalari, raqamli kutubxonalar, kollaborativ
muharrirlar va e-portfolio vositalaridan bosqichma-bosqich foydalanish orqali
talabalar izlash, baholash, qayta ishlash va taqdim etish kompetensiyalarini
rivojlantiradi. Maqolada telematika vositalarining moslashuvchanlik, interaktivlik va
reflektivlikka asoslangan didaktik afzalliklari nazariy va amaliy jihatdan asoslab
berilgan. Shuningdek, axborot savodxonligini rivojlantirishga qaratilgan bosqichli
model taklif etilgan hamda uni o‘quv jarayoniga integratsiyalash bo‘yicha ilmiy-
metodik tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Kalit so‘zlar: axborot savodxonligi; telematika texnologiyalari; kompyuter
injiniringi; WebQuest; raqamli kutubxonalar; e-portfolio; AI-qidiruv tizimlari;
integrallashgan yondashuv; tanqidiy fikrlash; didaktik model.
Bugungi globallashuv va raqamli transformatsiya sharoitida axborot
savodxonligi ta’lim tizimining eng ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida e’tirof
etilmoqda. Axborot oqimining keskin ortishi, sun’iy intellekt va katta ma’lumotlar (Big
Data) texnologiyalarining keng joriy etilishi, inson faoliyatining deyarli barcha
sohalarida axborotga ishlov berish ko‘nikmalarini talab qilmoqda. Ta’lim tizimi bu
jarayondan chetda qolmasdan, axborot savodxonligini shakllantirishni, uni amaliy,
funksional va refleksiv kompetensiya sifatida rivojlantirishni taqozo etmoqda.
Ayniqsa, oliy ta’lim muassasalarida tahsil olayotgan talabalar uchun axborot
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
351
savodxonligi nafaqat raqamli resurslardan foydalanish, balki ularni tahlil qilish,
tanlash, qayta ishlash va baholash faoliyatlarining ilmiy asosda shakllanishini
anglatadi.
Kompyuter injiniringi yo‘nalishida tahsil olayotgan talabalar uchun axborotga
ishlov berish kompetensiyasi kasbiy tayyorgarlikning ajralmas tarkibiy qismidir.
Mazkur yo‘nalishdagi talabalar turli axborot oqimlari bilan ishlash, texnik va semantik
jihatdan ma’lumotlarni qayta ishlash, algoritmlashtirish, axborot xavfsizligi,
ma’lumotlar bazasi va sun’iy intellekt sohalarida faoliyat yuritadi. Shu sababli axborot
savodxonligini ularning kasbiy kompetensiyasining asosi sifatida rivojlantirish dolzarb
ilmiy-amaliy masalaga aylanmoqda. Bu kompetensiya talabaning raqamli madaniyati,
tanqidiy fikrlashi va analitik qaror qabul qilish salohiyatini shakllantirish bilan bevosita
bog‘liq.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Raqamli O‘zbekiston – 2030”
strategiyasida raqamli savodxonlik, ochiq ta’lim resurslaridan foydalanish madaniyati,
axborot xavfsizligi, ta’limda texnologik transformatsiyalarni amalga oshirish bo‘yicha
aniq vazifalar belgilangan. Xususan, oliy ta’limda sun’iy intellekt, raqamli infratuzilma
va o‘qitishning interaktiv shakllarini keng joriy etish, talabalarni zamonaviy raqamli
vositalar orqali mustaqil ishlashga yo‘naltirish strategiyaning asosiy yo‘nalishlari
sirasiga kiradi. Bu holat axborot savodxonligini shakllantirishda telematika
texnologiyalarining imkoniyatlarini amalda sinab ko‘rish va ularni integrallashgan
yondashuv asosida o‘rganish zaruratini yuzaga keltiradi.
Mazkur tadqiqotning maqsadi –
kompyuter injiniringi ta’lim yo‘nalishida
telematika
texnologiyalaridan
foydalangan
holda
talabalar
axborot
savodxonligini oshirishga qaratilgan integrallashgan yondashuv asosidagi ta’lim
texnologiyasini ishlab chiqish va uning samaradorligini baholashdan iborat.
Tadqiqot doirasida WebQuest, sun’iy intellektli qidiruv tizimlari, e-kutubxonalar,
kollaborativ muharrirlar va e-portfolio vositalari o‘quv faoliyatining turli bosqichlariga
integratsiyalashgan holda qo‘llanilib, talabalar faoliyatining shaxsiylashgan, refleksiv
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
352
va raqamli tarzda tashkil etilishi nazarda tutiladi.
1
Ana shu asosda axborot
savodxonligini bosqichma-bosqich va tizimli shakllantirishning metodik modeli ishlab
chiqiladi.
2
Axborot savodxonligi — bu insonning axborotni izlash, tanlash, baholash,
qayta ishlash va maqsadli foydalanish bo‘yicha zaruriy bilim, ko‘nikma va
kompetensiyalar majmuasidir. Bu tushuncha dastlab axborot-kutubxona faoliyati
doirasida shakllangan bo‘lsa-da, hozirgi kunda u raqamli ta’lim, madaniyat, ijtimoiy
kommunikatsiya va kasbiy tayyorgarlik jarayonlarining markaziy kompetensiyasiga
aylangan. UNESCO va IFLA tomonidan taqdim etilgan metodologik tavsiyalarga
ko‘ra, axborot savodxonligi tanqidiy fikrlash, axborot oqimiga nisbatan ongli
yondashuv, manba ishonchliligini baholay olish va qaror qabul qilish salohiyatlari
bilan chambarchas bog‘langan. U shuningdek, raqamli savodxonlik, media
savodxonlik va ma’naviy-axloqiy baholash mezonlari bilan ham integratsiyalashgan
ko‘p qatlamli kompetensiya sifatida namoyon bo‘ladi.
Oliy ta’lim muassasalarida, xususan, kompyuter injiniringi yo‘nalishida ta’lim
olayotgan talabalar uchun axborot savodxonligi zamonaviy raqamli muhitda ishlash
qobiliyatining asosi hisoblanadi. Bu kompetensiya talabalarda quyidagi asosiy
ko‘nikmalar orqali shakllanishi lozim:
–
Axborotni izlash
– muammoga yo‘naltirilgan savollarga mos qidiruv
strategiyalarini tanlash, kalit so‘zlar, filtrlash, semantik tahlil va qidiruv
platformalaridan (Google Scholar, Springer, Scopus) foydalanish;
–
Axborotni baholash
– topilgan axborotning ishonchliligi, dolzarbligi, manba
obro‘si va kontekstual relevanti bo‘yicha tanqidiy tahlil qilish;
–
Axborotni qayta ishlash
– ma’lumotni tizimlashtirish, tahliliy va grafik
vositalar yordamida qayta ishlab chiqish, o‘z kontseptual modeliga muvofiqlashtirish;
–
Axborotni taqdim etish
– olingan axborotni mantiqiy, tushunarli va estetik
ko‘rinishda ommaga taqdim eta olish, vizualizatsiya qilish, e-portfolio yaratish.
1
Janssen J., Stoyanov S., Ferrari A., Punie Y., Pannekeet K., Sloep P. Experts’ views on digital competence development
in education // Computers & Education. – 2013. – Vol. 68. – P. 83-90.
2
Shodmonov S. S. Telematika vositalari asosida raqamli o‘quv muhitini shakllantirish // Innovatsion ta’lim
texnologiyalari. – 2022. – №4. – B. 18-24.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
353
Axborot savodxonligini shakllantirishga zamonaviy axborot muhiti bevosita
ta’sir ko‘rsatadi. Bugungi kunda inson bir kunda yuzlab manbalar orqali turli xildagi
axborotlar bilan to‘qnash kelmoqda. Bu holat, bir tomondan, imkoniyat yaratadi,
ikkinchi tomondan esa noto‘g‘ri yoki manipulyativ axborotlarni tanib olish, ularni
saralash va mantiqan ishlov berish muammosini yuzaga keltiradi. Shuningdek,
Internet, raqamli kutubxonalar, sun’iy intellektli qidiruv vositalari, ochiq ta’lim
resurslari va ijtimoiy media platformalar talabalarning o‘rganish uslubiga ta’sir
qilmoqda. Shunday sharoitda axborotga bo‘lgan tanqidiy yondashuv, axloqiy
me’yorlarga asoslangan baholash va tafakkurga asoslangan filtrlashni shakllantirish
ta’limning asosiy vazifasiga aylanmoqda. Axborot savodxonligi - bu zamonaviy
shaxsning raqamli dunyoda faol, ongli va mas’uliyatli ishtirok etish imkonini beruvchi
asosiy kompetensiyasidir. Uni shakllantirishda telematika vositalarining didaktik
imkoniyatlaridan maqsadli va bosqichma-bosqich foydalanish - ta’lim sifatini
oshirishning muhim sharti hisoblanadi.
Zamonaviy pedagogik texnologiyalar taraqqiyoti natijasida telematika
vositalari o‘quv jarayonining tarkibiy qismiga aylangan. Ular nafaqat masofaviy va
raqamli o‘qitishning texnik bazasini tashkil etadi, balki didaktik imkoniyatlari orqali
ta’lim mazmuni, shakli va metodikasini tubdan o‘zgartiradi. Ayniqsa, axborot
savodxonligini shakllantirishda bu vositalarning afzalliklari beqiyos bo‘lib, WebQuest,
sun’iy intellektga asoslangan qidiruv platformalari, e-portfolio tizimi, raqamli
kutubxonalar va bulutli hamkorlik muhitlari o‘zaro integratsiyalashgan ta’lim modeli
sifatida qaraladi. WebQuest texnologiyasi o‘quvchilarning axborotni topish, saralash,
baholash va muammoli vaziyatga yechim topish ko‘nikmalarini mustahkamlashga
xizmat qiladi.
3
WebQuest asosida tuzilgan topshiriqlar axborotga ishlov berish
jarayonini strukturalashtiradi va talabalarni maqsadga yo‘naltirilgan axborot qidiruviga
jalb etadi. Bu texnologiya ayniqsa tanqidiy va refleksiv fikrlashni rivojlantirishda, o‘z
fikrini asoslashda va guruhli tahlilga tayyorlashda samarali hisoblanadi.
4
AI-qidiruv
3
Islomova M. U. Axborot savodxonligi va uning pedagogik asoslari // Ta’limda raqamli yondashuv. – 2021. – №3(9). –
B. 41-45.
4
Redecker C. European Framework for the Digital Competence of Educators: DigCompEdu. – Luxembourg: Publications
Office of the European Union, 2017. – 92 p.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
354
platformalari (masalan, ChatGPT, Semantic Scholar, Scite, Elicit) sun’iy intellekt
texnologiyalariga asoslangan bo‘lib, foydalanuvchining maqsadli izlanishiga mos
kontekstual axborotni tez va aniq topishga yordam beradi. Ular semantik tahlil,
avtomatik tavsiya, mantiqiy bog‘liqlikni aniqlash va faktlarni filtrlash imkoniyatlariga
ega. Bu esa talabalarni murakkab va ko‘p manbali axborot muhitida samarali harakat
qilishga o‘rgatadi.
E-portfolio
tizimi talabaning o‘z ta’limiy faoliyatini
hujjatlashtirish, natijalarni tizimlashtirish, bosqichma-bosqich o‘zgarishlarni kuzatish
va baholash imkonini beradi. Bu platformalar axborotni qayta ishlash, vizualizatsiya
qilish va yakuniy natijalarni raqamli formatda taqdim etish uchun qulay muhit yaratadi.
Shuningdek, talabaning o‘zini baholash, mustaqil rejalashtirish va refleksiya
ko‘nikmalarini shakllantirishga xizmat qiladi.
Raqamli kutubxonalar
(O‘zbekiston Milliy elektron kutubxonasi, Google
Scholar, JSTOR, SpringerLink) orqali talabalar ilmiy asoslangan, ishonchli va dolzarb
manbalar bilan ishlash imkoniyatiga ega bo‘ladi. Bu axborotlar bilan ishlash
madaniyatini shakllantirish, iqtibos madaniyatini rivojlantirish va tanqidiy tahlil qilish
uchun zarur zamin yaratadi.
Bulutli hamkorlik muhitlari
(Google Docs, Miro, Microsoft Teams, Notion)
esa o‘quvchilar o‘rtasida o‘zaro fikr almashish, guruhiy tahlil, hujjatlarni birgalikda
ishlab chiqish, baholash va muhokama qilish imkoniyatini beradi. Bu vositalar
interaktivlikni oshiradi, reflektiv yondashuvni mustahkamlaydi hamda ta’limni ochiq,
shaffof va samarali qiladi.
Telematika
texnologiyalarining
eng
muhim
afzalliklaridan
biri
–
moslashuvchanlikdir. Ya’ni, har bir o‘quvchi o‘zining o‘zlashtirish sur’ati, bilim
darajasi va qiziqishlariga mos tarzda resurslardan foydalanishi mumkin. Bu esa
differensial yondashuvni ta’minlaydi va o‘quv jarayonining individuallashtirilgan
shaklini yaratishga imkon beradi.
5
Bundan tashqari, ko‘plab platformalar real vaqtli
baholash tizimlariga ega bo‘lib, bu o‘qituvchiga talabalar faoliyatini doimiy
monitoring qilish, darhol fikr bildirishi va zarur holatda yo‘naltiruvchi yordam
ko‘rsatishi uchun sharoit yaratadi.
5
Ng W. Can we teach digital natives digital literacy? // Computers & Education. – 2012. – Vol. 59(3). – P. 1065-1078.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
355
Interaktivlik telematika vositalarining ajralmas xususiyati bo‘lib, u o‘quvchini
passiv tinglovchidan faol ishtirokchiga aylantiradi. Bu orqali o‘quvchi axborotga
nisbatan tanqidiy, ongli va faol yondashishga o‘rganadi. Refleksiv faoliyatni qo‘llab-
quvvatlash esa telematika vositalari yordamida amalga oshiriladigan topshiriqlarda o‘z
ifodasini topadi: o‘z fikrini asoslash, tahlil qilish, qayta ko‘rib chiqish va baholash
orqali o‘quvchi o‘z bilim darajasini tahlil qilishni o‘rganadi. Telematika
texnologiyalari – bu faqat raqamli vositalar emas, balki zamonaviy ta’limning strategik
asosi bo‘lib, axborot savodxonligini shakllantirish, uni chuqurlashtirish va
barqarorlashtirishda ilmiy asoslangan didaktik vosita sifatida qaraladi.
Axborot savodxonligini samarali shakllantirish uchun zarur bo‘lgan ta’limiy
faoliyatni tartibga soluvchi metodik yondashuvlardan biri bu
integrallashgan
bosqichli texnologik model
dir. Mazkur model o‘quv jarayonini izchil, maqsadga
yo‘naltirilgan va texnologik jihatdan optimallashtirilgan tarzda tashkil qilish imkonini
beradi. U nafaqat axborotga ishlov berish ko‘nikmalarini shakllantirishni ta’minlaydi,
balki o‘quvchilarda mustaqil izlanish, guruhiy hamkorlik, refleksiya va natijani
baholash kompetensiyalarini rivojlantirishga xizmat qiladi. Ushbu modelning asosiy
afzalligi shundaki, u o‘qituvchiga o‘quv faoliyatini boshqarish, monitoring qilish va
baholash imkonini, talabaga esa o‘z ta’limiy yo‘nalishini individuallashtirish va izchil
tahlil qilish imkoniyatini beradi.
Model
to‘rt asosiy bosqichdan
iborat bo‘lib, har bir bosqichda telematika
vositalari va faoliyat turlari aniq ajratilgan:
1.
Izlanish bosqichi
– bu bosqichda talaba muammoni tushunish, savol
qo‘yish, maqsadni aniqlash va axborot izlash strategiyasini belgilaydi. Bunda
WebQuest
texnologiyasi,
AI-qidiruv tizimlari
(Elicit, Scite, Google Scholar),
raqamli kutubxonalar
(O‘zbekiston Milliy elektron kutubxonasi, JSTOR,
SpringerLink) asosiy vosita sifatida qo‘llaniladi. Faoliyat turlari – kalit so‘zlar orqali
qidiruv, ishonchli manbalarni aniqlash, boshlang‘ich ma’lumotlarni saralash.
2.
Tahlil va baholash bosqichi
– ushbu bosqichda talaba topilgan axborotni
chuqur tahlil qiladi, uni kontekstda baholaydi va asosli xulosalar chiqaradi. Bu
bosqichda
kollaborativ hujjat muharrirlari
(Google Docs, Notion),
grafik tahlil
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
356
vositalari
(Miro, MindMeister),
kritik tahlil jadvallari
qo‘llaniladi. Faoliyat turlari –
guruhli tahlil, tematik klasterlash, fakt va mulohazalarni ajratish, kontekstual tahlil.
3.
Taqdimot va integratsiya bosqichi
– talaba tahlil qilingan axborotni
tuzilmaviy va estetik jihatdan to‘g‘ri formatda taqdim etadi.
E-portfolio
,
Prezi
,
Canva
,
PowerPoint
kabi vositalar yordamida grafik va matnli vizualizatsiya amalga
oshiriladi. Faoliyat turlari – yakuniy prezentatsiya, taqqoslashlar, tushunchaviy
xaritalar, umumlashtirish.
4.
Refleksiya va baholash bosqichi
– bu bosqichda talaba o‘z faoliyatini
tahlil qiladi, natijalarni baholaydi, o‘zini baholash va hamkorlikda baholash asosida
tahliliy fikr bildiradi. Bunda
Mentimeter
,
Padlet
,
Google Forms
,
masofaviy test
platformalari
qo‘llaniladi. Faoliyat turlari – reflektiv savollarga javob berish,
baholoviy rubrikalarni to‘ldirish, diagnostik xaritalar tuzish.
Mazkur model asosida
kompetensiyalarni baholash indikatorlari
aniq
belgilanadi. Har bir bosqichga mos indikatorlar quyidagilardan iborat
6
:
–
Izlash bosqichi
: qidiruv samaradorligi, kalit so‘zlardan to‘g‘ri foydalanish,
manbani tanlash mezonlari.
–
Tahlil bosqichi
: ma’lumotni guruhlash, asosiy g‘oyani ajratish, mantiqiy
bog‘liqlikni aniqlash, tanqidiy yondashuv.
–
Taqdimot bosqichi
: vizual estetikasi, axborotning mantiqiy tuzilishi,
asoslangan xulosa.
–
Refleksiya bosqichi
: o‘z faoliyatiga baho berish, mantiqiy izchillik,
diagnostik rivojlanishni ifodalash.
Baholash
3 pog‘onali mezon
asosida (quyi, o‘rta, yuqori) yoki
5 ballik
rubrika
asosida amalga oshiriladi. Bunda o‘qituvchi tomonidan monitoring
qilinadigan
individual axborot kompetensiya xaritasi
ishlab chiqiladi va har bir
talaba faoliyati shaxsiylashtirilgan tarzda tahlil qilinadi. Integrallashgan bosqichli
model o‘z ichiga telematika vositalarining didaktik imkoniyatlarini uyg‘unlashtirgan
bo‘lib, talabaning axborot savodxonligini izchil, bosqichma-bosqich va monitoringga
6
Martín A., González C., García J. Use of AI tools for improving digital information competence among university
students // Education and Information Technologies. – 2021. – Vol. 26(5). – P. 6143-6160.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
357
asoslangan tarzda shakllantirishga xizmat qiladi. Bu model zamonaviy ta’limning
differensial, interaktiv va shaxsga yo‘naltirilgan talablari bilan to‘la mos keladi.
Telematika texnologiyalariga asoslangan integrallashgan yondashuv modeli
nafaqat nazariy jihatdan asoslangan, balki amaliyotda qo‘llash imkoniyatlari bo‘yicha
ham yuqori samaradorlikka ega. Ayniqsa, kompyuter injiniringi yo‘nalishida
o‘qitiladigan fanlar mazmuni, talabalarning texnik saviyasi va raqamli
kompetensiyalarni rivojlantirishga qaratilgan maqsadlar mazkur modelni to‘g‘ridan
to‘g‘ri ta’lim jarayoniga integratsiyalash uchun qulay imkoniyatlar yaratadi.
7
Kompyuter injiniringi yo‘nalishida o‘qitiladigan “Axborot tizimlari”, “Ma’lumotlar
bazasi”, “Sun’iy intellekt”, “Axborot xavfsizligi”, “Algoritmlar va ma’lumotlar
tuzilmasi”, “Dasturiy injiniring” kabi fanlar mazmuni telematika vositalaridan
foydalanish orqali boyitilishi mumkin. Masalan, “Axborot tizimlari” fanida talabalar
WebQuest asosida tizimli axborot arxitekturasi muammolarini tahlil qilishadi;
“Ma’lumotlar bazasi” fanida esa AI-qidiruv platformalari yordamida turli sohalarda
qo‘llanilayotgan bazalarni solishtirish va baholash faoliyatini amalga oshirishadi.
“Sun’iy intellekt” fanida esa axborotni baholash va tahlil qilish algoritmlari real
misollar asosida o‘rganiladi va e-portfolio orqali talabaning faoliyati hujjatlashtiriladi.
O‘qituvchilar uchun telematika vositalarini o‘quv jarayonida samarali
qo‘llashga doir bir qator metodik tavsiyalar mavjud. Birinchidan, har bir mavzu
bo‘yicha muammoli savollar yoki topshiriqlarni WebQuest shaklida tuzish va uni
raqamli muhitda talabaga taqdim etish lozim. Bu topshiriqlar tanqidiy fikrlashni
rag‘batlantiradi va izlanishga undaydi. Ikkinchidan, o‘quvchilarni raqamli kutubxona
resurslariga yo‘naltirish, ularni baholash mezonlari bilan tanishtirish hamda referativ
fikrlash madaniyatini shakllantirish uchun AI-qidiruv platformalaridan foydalanishni
tashkil qilish zarur. Uchinchidan, talabalarning yutuqlari, baholangan ishlari va
refleksiya mashqlari e-portfolio orqali muntazam kuzatib borilishi kerak. Bu
o‘qituvchiga ham, talabaning o‘ziga ham o‘sish dinamikasini tahlil qilish imkonini
beradi.
7
Mahmudov A. R. Axborot texnologiyalarini ta’limda samarali qo‘llashning ilmiy-metodik asoslari // O‘zbekiston
pedagogik jurnali. – 2020. – №2. – B. 50-55.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
358
Shuningdek, o‘quv dasturlarini boyitish borasida quyidagi takliflarni ilgari
surish mumkin:
– Fan dasturlariga axborot savodxonligiga oid alohida modul kiritish (masalan,
“Axborot bilan ishlash madaniyati”, “Axborot xavfsizligi va tanqidiy tahlil”).
– Har bir fan doirasida talabalar axborot izlash va tahlil qilish bo‘yicha mini-
proyektlar bajaradigan topshiriqlar kiritish.
– Laboratoriya mashg‘ulotlariga WebQuest asosida topshiriqlarni
integratsiyalash va yakuniy natijani e-portfolio orqali taqdim etish.
– Axborotni baholash, qayta ishlash va vizual taqdim etish ko‘nikmalarini
baholash indikatorlari asosida shakllantirilgan baholash rubrikalarini ishlab chiqish va
o‘quv dasturiga bog‘lash. Ushbu takliflar amaliyotga joriy qilinadigan bo‘lsa,
kompyuter injiniringi ta’lim yo‘nalishida o‘qiyotgan talabalar zamonaviy
texnologiyalar vositasida axborot bilan ishlash bo‘yicha mustahkam, reflektiv va
raqamli savodli kompetensiyalarga ega mutaxassis sifatida shakllanadi. Bu esa, o‘z
navbatida, ularning kasbiy muvaffaqiyatlari va ijtimoiy faol ishtirokchilik darajasini
oshirishga xizmat qiladi.
O‘tkazilgan ilmiy tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, zamonaviy raqamli
muhitda axborot savodxonligini shakllantirish telematika texnologiyalarisiz to‘liq
amalga oshmaydi. Kompyuter injiniringi yo‘nalishida tahsil olayotgan talabalar uchun
axborot
bilan
ishlash
kompetensiyasini
shakllantirishda
izchil
bosqichli,
integrallashgan va shaxsga yo‘naltirilgan yondashuv zarur. Tadqiqotda ishlab
chiqilgan telematika texnologiyalariga asoslangan model axborotni izlash, baholash,
qayta ishlash va taqdim etish bo‘yicha zarur kompetensiyalarni bosqichma-bosqich
rivojlantirish imkonini yaratdi.
8
WebQuest, e-portfolio, AI-qidiruv tizimlari va
kollaborativ muharrirlar bilan ishlash orqali talabalarning mustaqil tahliliy fikrlash,
refleksiv yondashuv va vizual taqdimot ko‘nikmalari sezilarli darajada oshganligi
kuzatildi. Telematika texnologiyalari axborot savodxonligiga bir nechta yo‘nalishlarda
ijobiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Birinchidan, ularning moslashuvchanligi sababli har bir
8
Nurmatova Z. A. Raqamli kompetensiyalar va ularning o‘quv jarayonidagi roli // Ilm-fan va ta’lim. – 2023. – №1. – B.
12-16.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
359
talabaning o‘z o‘rganish sur’ati va uslubiga mos ta’lim resurslarini tanlash imkoniyati
yaratiladi. Ikkinchidan, bu vositalar interaktivlik va real vaqtli baholash
imkoniyatlarini taqdim etib, o‘qituvchi va talaba o‘rtasida doimiy muloqotni
ta’minlaydi. Uchinchidan, ularning differensial yondashuvga mosligi o‘quv jarayonini
individuallashtirish imkonini beradi. Barcha bosqichlarda talabalar axborotni tanqidiy
baholash, manba ishonchliligini aniqlash, kontseptual tahlil qilish, reflektiv fikr
bildirish va yakuniy xulosa chiqarish kabi murakkab intellektual faoliyatga jalb etildi.
Bu esa ularning raqamli savodxonligi, axborotga ishlov berish madaniyati va kasbiy
tayyorgarlik darajasining oshishiga xizmat qildi.
Tadqiqot natijalariga asoslanib, bir nechta ilmiy tavsiyalar ishlab chiqildi. Oliy
ta’lim tizimida axborot savodxonligini mustaqil kompetensiya sifatida shakllantirish
uchun telematika texnologiyalariga asoslangan modul va o‘quv topshiriqlari ishlab
chiqilishi lozim. Fanlararo integratsiyani ta’minlash maqsadida WebQuest asosida
tuzilgan topshiriqlar, e-portfolio faoliyati va kollaborativ tahlil mexanizmlari har bir
mutaxassislik faniga integratsiya qilinishi maqsadga muvofiq. Shuningdek, AI-qidiruv
tizimlari bilan ishlash ko‘nikmalarini shakllantirish uchun maxsus o‘quv
mashg‘ulotlari, seminarlar va laboratoriya darslari tashkil etilishi zarur. Talabalar
faoliyatini baholashda esa statik ball tizimidan ko‘ra, kompetensiyaga asoslangan
baholovchi rubrikalar, diagnostik xaritalar va faoliyat xaritalash texnologiyalarini joriy
etish lozim.
Kelgusidagi ilmiy izlanishlar uchun istiqbolli yo‘nalishlar quyidagilardan
iborat:
– AI-assistentli o‘quv modullarini yaratish, bu orqali talabalar o‘z o‘rganish
trayektoriyalarini avtomatik moslashtirish imkoniyatiga ega bo‘lishadi;
– Avtomatik tahlil algoritmlarini ishlab chiqish, bu orqali talabalar
topshiriqlarini sun’iy intellekt asosida dastlabki baholash imkoniyati yaratiladi;
– Sun’iy intellekt asosida individual baholash tizimlarini joriy etish, bu tizimlar
talabalar faoliyatini real vaqtda monitoring qilish, ularga shaxsiy tavsiyalar berish,
kuchli va zaif tomonlarini tahlil qilish imkonini beradi. Telematika texnologiyalarini
integrallashgan yondashuv asosida qo‘llash talabalarning axborot savodxonligini
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
360
chuqur va samarali shakllantirish imkonini beradi. Bu esa nafaqat ta’lim sifatining
oshishiga, balki zamonaviy, raqamli va tahliliy fikrlovchi mutaxassislarni tayyorlashga
zamin yaratadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Janssen J., Stoyanov S., Ferrari A., Punie Y., Pannekeet K., Sloep P. Experts’
views on digital competence development in education //
Computers & Education
. –
2013. – Vol. 68. – P. 83-90.
2.
Shodmonov S. S. Telematika vositalari asosida raqamli o‘quv muhitini
shakllantirish //
Innovatsion ta’lim texnologiyalari
. – 2022. – №4. – B. 18-24.
3.
Islomova M. U. Axborot savodxonligi va uning pedagogik asoslari //
Ta’limda
raqamli yondashuv
. – 2021. – №3(9). – B. 41-45.
4.
Redecker C. European Framework for the Digital Competence of Educators:
DigCompEdu. – Luxembourg: Publications Office of the European Union, 2017. – 92
p.
5.
Ng W. Can we teach digital natives digital literacy? //
Computers & Education
.
– 2012. – Vol. 59(3). – P. 1065-1078.
6.
Martín A., González C., García J. Use of AI tools for improving digital
information competence among university students //
Education and Information
Technologies
. – 2021. – Vol. 26(5). – P. 6143-6160.
7.
Mahmudov A. R. Axborot texnologiyalarini ta’limda samarali qo‘llashning
ilmiy-metodik asoslari //
O‘zbekiston pedagogik jurnali
. – 2020. – №2. – B. 50-55.
8.
Nurmatova Z. A. Raqamli kompetensiyalar va ularning o‘quv jarayonidagi roli
//
Ilm-fan va ta’lim
. – 2023. – №1. – B. 12-16.
