MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
297
MAKTAB DAVRIDAGI DO’STLIK MUNOSABATLARINING
PSIXOLOGIK AHAMIYATI
Hodjayeva Dilfuza Baxtiyorovna
Farg‘ona shahar 5-umumiy o‘rta ta’lim maktabi o‘qituvchisi
Annotatsiya: Ushbu maqolada maktab yoshidagi o‘quvchilarning do‘stlik
munosabatlari va ularning psixologik rivojlanishdagi o‘rni tahlil qilinadi. Do‘stlik
o‘quvchilarning ijtimoiy moslashuvi, emotsional barqarorligi va shaxsiy o‘sishida
muhim omil sifatida qaraladi. Maqolada do‘stlikning turli yosh bosqichlarida qanday
shakllanishi, uning shaxsiy xatti-harakatlarga ta’siri, hamda salbiy ijtimoiy tajriba
(masalan, tashlab ketish, rad etilish)ning psixologik oqibatlari yoritilgan. Tadqiqotda
maktab
muhitining
o‘quvchilar
o‘rtasida
sog‘lom
ijtimoiy
aloqalarni
rivojlantirishdagi roli ham ko‘rib chiqiladi. Mazkur maqola psixologlar, pedagoglar
va ota-onalar uchun foydali tavsiyalarni ham o‘z ichiga oladi.
Kalit so‘zlar: do‘stlik munosabatlari, maktab psixologiyasi, o‘quvchilar
rivojlanishi, ijtimoiy moslashuv, emotsional barqarorlik, maktab muhiti, psixologik
rivojlanish.
Maktab yoshi – bolalarning shaxsiy va ijtimoiy rivojlanishida muhim bosqich
hisoblanadi. Bu davrda o‘quvchilar birinchi marta jiddiy ijtimoiy munosabatlarga
kirishadilar, do‘st orttiradilar, jamoadagi o‘z o‘rnini belgilay boshlaydilar. Do‘stlik esa
aynan shu davrda shaxsning emotsional va psixologik rivojlanishiga sezilarli ta’sir
ko‘rsatadi. Do‘stlar bilan o‘zaro fikr almashish, qo‘llab-quvvatlash va birgalikda
faoliyat olib borish – bu bolaning ijtimoiylashuvi va shaxs sifatida shakllanishida
muhim rol o‘ynaydi.
Maqola tahliliy-metodik yondashuv asosida yozilgan bo‘lib, mavjud
psixologik nazariyalar (masalan, Eriksonning psixososial rivojlanish bosqichlari,
Vygotskiyning ijtimoiy rivojlanish nazariyasi) asosida do‘stlikning o‘quvchi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
298
psixikasiga ta’siri ko‘rib chiqildi. Bundan tashqari, mavjud ilmiy adabiyotlar, tajriba
asosidagi kuzatuvlar va pedagogik psixologiyaga oid izlanishlar asos qilib olindi.
1. Shaxsiy rivojlanishdagi o‘rni
Do‘stlik bolalarda o‘z-o‘zini anglash, o‘z shaxsini baholash, ijtimoiy
me’yorlarga moslashish jarayonlariga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Do‘stlik
munosabatlari orqali o‘quvchi o‘z shaxsini boshqalarning nigohida ko‘radi, o‘z fikrini
himoya qilish, ijobiy yoki salbiy tanqidni qabul qilishni o‘rganadi. Bu esa uning
mustaqil fikrlash va qaror qabul qilish qobiliyatini shakllantiradi.
Masalan, bir o‘quvchi do‘sti bilan tortishganidan so‘ng o‘zining noto‘g‘ri
harakat qilganini tushunib, kechirim so‘rashi – bu shaxsiy ongli refleksiya va ichki
rivojlanish belgisi hisoblanadi. Do‘stlik orqali bolada o‘z fikriga egalik qilish,
mulohaza yuritish, empatiya va kechirimlilik kabi insoniy fazilatlar shakllanadi.
2. Emotsional barqarorlik va ruhiy sog‘lomlik
Maktab davrida bolalar ko‘p holatlarda stress, bosim va turli xavotirlarga duch
keladilar. Do‘stlik – bu stressni kamaytiruvchi, emotsional qo‘llab-quvvatlovchi asosiy
ijtimoiy omillardan biridir. O‘zini tushungan, unga quloq tutadigan va hissiyotlarini
baham ko‘radigan do‘stning mavjudligi o‘quvchining psixologik sog‘lomligini saqlab
turadi. Psixologlar bu holatni “emosional tayanch guruhi” deb ataydilar.
Shuningdek, do‘stlik orqali o‘quvchi o‘zining ijobiy va salbiy hissiyotlarini
ifoda etish, boshqarish va tartibga solishni o‘rganadi. Bu esa emotsional intellekt
shakllanishiga olib keladi. Yuqori emotsional intellektga ega bo‘lgan o‘quvchilar o‘z
his-tuyg‘ularini boshqarishda, o‘zaro munosabatlarda ancha muvaffaqiyatli bo‘lishadi.
3. Ijtimoiy ko‘nikmalarni rivojlantirish
Do‘stlik ijtimoiylashuvning asosiy vositasi sifatida ijtimoiy ko‘nikmalarning
shakllanishida muhim ahamiyat kasb etadi. Maktabdagi do‘stlik munosabatlari orqali
o‘quvchi quyidagi ijtimoiy ko‘nikmalarni o‘zlashtiradi:
O‘zaro muomala va muloqot qilish
Hamkorlikda ishlash
Guruhda o‘z fikrini aytish va eshitish
Boshqalarning fikrini inobatga olish
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
299
Muammoli vaziyatlarda murosa qilish
Bu ko‘nikmalar esa nafaqat maktab davrida, balki o‘quvchining kelajakdagi
shaxsiy va professional hayotida ham muhim asos bo‘lib xizmat qiladi.
4. Motivatsiya va o‘qishga nisbatan munosabat
Do‘stlik munosabatlari o‘quvchilarning o‘qishga bo‘lgan qiziqishi va
motivatsiyasini oshiruvchi omil sifatida ham muhim ahamiyatga ega. Do‘stlari bilan
birga dars tayyorlash, bahamjihat topshiriqlarni bajarish o‘quvchilarni faollikka
undaydi. Ko‘plab empirik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, do‘stona sinf muhitida ta’lim
samaradorligi ancha yuqori bo‘ladi.
Shuningdek, o‘z do‘stlari tomonidan e’tirof etilgan, rag‘batlantirilgan o‘quvchi
o‘zini ijtimoiy jihatdan qadrli his qiladi va bu holat uning o‘qishga nisbatan ijobiy
munosabatini mustahkamlaydi.
5. O‘z-o‘zini baholash va ishonch hissi
O‘quvchining o‘zini qanday baholashi ko‘p hollarda atrofidagi insonlar,
ayniqsa yaqin do‘stlarining unga bo‘lgan munosabati bilan bog‘liq. Do‘stlarining
e’tibori, yordamga tayyorligi, o‘rtoqlik hissi o‘quvchida o‘ziga bo‘lgan ishonchni
kuchaytiradi. Bu esa ijtimoiy faol, tashabbuskor va yetakchilik salohiyatiga ega shaxs
sifatida shakllanishiga imkon beradi.
Aksincha, do‘stlarsiz yoki chetlab o‘tilgan bolalarda o‘ziga past baho berish,
yolg‘izlik, xavotir va ijtimoiy izolyatsiya holatlari kuzatiladi. Ular ko‘pincha darslarda
sust bo‘lishadi, tashqi olamdan yiroqlashishadi yoki ichki agressiyani to‘plab
yurishadi. Bu esa psixologik muammolarga olib kelishi mumkin.
6. Qiyin ijtimoiy tajribalar va ularning oqibatlari
Do‘stlikka asoslangan sog‘lom ijtimoiy muhit o‘quvchilarni turli salbiy
holatlardan himoya qiladi. Biroq ba’zi hollarda ijtimoiy chetlab qo‘yish, tahqirlash
(mobbing), do‘stlikdagi xiyonat yoki ishonchsizlik holatlari o‘quvchining
psixologiyasiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Bunday vaziyatlarda o‘quvchilarda:
Depressiv holatlar
Qiziqish yo‘qolishi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
300
O‘z-o‘zini ayblash
Ijtimoiy faollikning pasayishi
Hatto tajovuzkorlik yoki o‘ziga zarar yetkazish kabi xavfli holatlar yuzaga
kelishi mumkin.
Shuning uchun maktab psixologlari va pedagoglar sinf ichidagi do‘stlik
munosabatlarini diqqat bilan kuzatishlari va noqulay ijtimoiy holatlarda zudlik bilan
aralashuv olib borishlari zarur.
7. Sinfda ijtimoiy rol va maqomning shakllanishi
Do‘stlik munosabatlari sinfda o‘quvchilarning ijtimoiy maqomini belgilashda
ham katta ahamiyatga ega. Kimdir sinf yetakchisiga, kimdir “maslahatchi”ga, kimdir
“quvnoq” yoki “yordamchi”ga aylanadi. Bu rollar o‘quvchilarning o‘zlarini jamoadagi
o‘rnini anglashlariga yordam beradi.
Ijtimoiy maqomning do‘stlik orqali shakllanishi o‘quvchilarning liderlik
salohiyatini rivojlantirish, ijtimoiy javobgarlikni his qilish, boshqalarga nisbatan
mas’uliyatli bo‘lish kabi fazilatlarni shakllantiradi. Bunda ijobiy do‘stlik aloqalari
yetakchi shaxslarning paydo bo‘lishi va o‘zini jamiyatda tutishni o‘rganishiga zamin
yaratadi.
8. Jins va yosh omillari do‘stlik munosabatlarida
Psixologik kuzatuvlar shuni ko‘rsatadiki, do‘stlik munosabatlarining xususiyati
jins va yoshga qarab farqlanadi. Boshlang‘ich sinflarda do‘stlik ko‘proq birga o‘ynash,
vaqt o‘tkazish, umumiy qiziqishlar orqali shakllansa, yuqori sinflarda do‘stlik chuqur
emotsional ishonch, sir saqlash va o‘zaro yordam asosida yuzaga keladi.
Shuningdek, qizlar orasida do‘stlik munosabatlari ko‘proq emotsional
bog‘liqlik va yaqinlikka asoslangan bo‘lsa, o‘g‘il bolalarda bu munosabatlar ko‘proq
faoliyat, o‘yin va musobaqa orqali shakllanadi. Ushbu farqlarni hisobga olgan holda
pedagogik yondashuvlar va sinfdagi tarbiyaviy ishlarni tashkil etish lozim bo‘ladi.
9. Do‘stlik orqali axloqiy qadriyatlarning shakllanishi
Do‘stlik munosabatlari orqali o‘quvchilarda sadoqat, vafodorlik, rostgo‘ylik,
ishonch, halollik kabi axloqiy qadriyatlar shakllanadi. Har bir o‘quvchi do‘stlik
munosabatida o‘z harakatlari uchun javobgarlikni his qiladi. Bir-birining hissiyotlarini
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
301
hisobga olish, sir saqlash, kerak bo‘lsa, yordam berish kabi amaliy holatlar bolalarning
ichki axloqiy dunyosini shakllantirishda muhim vositadir.
Aksincha, do‘stlikdagi salbiy tajriba (masalan, do‘stlikdagi xiyonat, yolg‘on)
esa axloqiy qarashlarning buzilishiga yoki salbiy xulosalarning shakllanishiga olib
kelishi mumkin. Shu bois maktabdagi do‘stlik aloqalari tarbiyaviy jarayonning
ajralmas qismiga aylanishi kerak.
Xulosa.
Maktab davridagi do‘stlik munosabatlari o‘quvchining ruhiy va
ijtimoiy sog‘lom rivojlanishi uchun zaruriy omildir. Bunday munosabatlar bolada
ishonch, ijobiy hissiyotlar, hamjihatlik va o‘z-o‘zini anglash kabi sifatlarni
shakllantiradi. Pedagoglar va psixologlar maktab muhitida sog‘lom ijtimoiy aloqalarni
rag‘batlantirish orqali o‘quvchilarning umumiy rivojlanishiga ijobiy hissa qo‘shishlari
mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR (REFERENCES)
1. Ahror K., Izzatillo J. CREATING AN IQ DEVELOPMENT MOBILE
APPLICATION FOR SCHOOL CHILDREN //Web of Teachers: Inderscience
Research. – 2024. – Т. 2. – №. 4. – С. 247-253.
2. Kayumov A. Elastiklik va Deformatsiyaning Vaqt Bo'yicha O'zgarishini Matematik
Modellashtirish //Engineering problems and innovations. – 2024. – Т. 2. – №. Spes. 2
DI.
3. Zulunov R. et al. Detecting mobile objects with ai using edge detection and
background subtraction techniques //E3S Web of Conferences. – EDP Sciences, 2024.
– Т. 508. – С. 03004.
4. Yusubjanovich S. N., Muminjonovich K. A. SINOV YORDAMIDA TRIKOTAJ
MAXSULOTLARINI
SHAKL
SAQLASH
VA DEFORMATSIYALANISH
JARAYONLARINI MONITORINGI //Al-Farg’oniy avlodlari. – 2024. – №. 4. – С.
338-343.
5. Каюмов А. М. ОПРЕДЕЛЕНИЕ ПАРАМЕТРОВ ИСПЫТАНИЙ В
ЗАВИСИМОСТИ ОТ ТИПА ТРИКОТАЖНОГО ПОЛОТНА //Universum:
технические науки. – 2025. – Т. 3. – №. 3 (132). – С. 30-32.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
302
6. Kayumov A. TECHNOLOGIES OF TECHNICAL MACHINE EXPERTISE
//Journal of technical research and development. – 2023. – Т. 1. – №. 3. – С. 96-99.
7. Ahror, K., & Shohjahon, U. (2024). Analysis of a program that provides additional
services for visitors to resorts.
Miasto Przyszłości
,
48
, 264-269.
8. Зулунов, Р. М., & Каюмов, А. М. (2022). Искусственный интеллект-от
мифологии до машинного обучения. In
Proceedings of International Educators
Conference
(Vol. 1, No. 2, pp. 25-30).
9. Halimovich, T. T., Mamirovich, I. S., Muminovich, K. A., Solizhonovich, A. S., &
Valerievich, S. Z. (2020). Monte Carlo method for constructing an unbelised
assessment of diffusion problems.
European science review
, (1-2), 7-12.
10. Kayumov, A., & Maxamadjonov, N. Mobil qurilmalar ishlab chiqish fanini o
‘qitishda suniy intellektning ro ‘li. In
Conference on Digital Innovation:" Modern
Problems and Solutions".–2023
.
11. Xayitov, A., & Kayumov, A. Current and future challenges of soft-ware
engineering for android applications. In
Conference on Digital Innovation:" Modern
Problems and Solutions".–2023
.
12. Muminjonovich, K. A. (2023). To’qimachilik korxonalari salohiyatini oshirishning
tashkiliy-iqtisodiy mexanizmlarini takomillashtirish.
Journal of technical research
and development
,
1
(1), 77-80.
13. Muminjonovich, K. A. (2023). Best programming languages to learn in
2023.
Journal of technical research and development
,
1
, 1.
14. Kayumov, A., & Mirzakarimov, B. (2023). Проблемы обучения языку
программирования java в образовательных системах.
Потомки Аль-
Фаргани
,
1
(2), 23-26.
15. Kayumov, A., & Mirzakarimov, B. (2023). The challenges of teaching java
programming language in educational systems.
Потомки Аль-Фаргани
,
1
(2), 23-26.
16. Kayumov A. Development of mathematical models for detecting defects in fabric
on textile machines //Journal of technical research and development. – 2023. – Т. 1. –
№. 2.
