MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
435
“O’SMIRLAR ORGANIZMIDA SODIR BO’LADIGAN FIZIOLOGIK
O’ZGARISHLARNING MASHG’ULOT JARAYONIDA TO’LIQ INOBATGA
OLINMAYOTGANLIGI”.
“НЕДООЦЕНКА ФИЗИОЛОГИЧЕСКИХ ИЗМЕНЕНИЙ,
ПРОИСХОДЯЩИХ В ОРГАНИЗМЕ ПОДРОСТКОВ, В ПРОЦЕССЕ
ТРЕНИРОВОК”.
“THE FAILURE TO FULLY CONSIDER THE PHYSIOLOGICAL
CHANGES OCCURRING IN THE ADOLESCENT ORGANISM DURING
THE TRAINING PROCESS”.
To’lqinjonov Muxammadmirzo Umidjon o’g’li.
Farg‘ona davlat universiteti Jismoniy tarbiya va sport mashg‘ulotlari
nazariyasi va metodikasi yo‘nalishi magistranti.
Тулкинжонов Мухаммадмирзо Умиджон угли.
Ферганский государственный университет, магистрант кафедры
теории и методики физического воспитания и спортивной тренировки.
Tulkinjonov Mukhammadmirzo Umidjon o‘g‘li.
Fergana State University, Master's student, Department of Theory and
Methodology of Physical Education and Sports Training.
Annotatsiya: Mazkur maqolada o‘smirlik davrida inson organizmida yuzaga
keladigan fiziologik o‘zgarishlar va ularning sport mashg‘ulotlariga ta’siri chuqur
tahlil qilinadi. O‘smirlik — bu intensiv o‘sish, gormonal tengsizlik, yurak-qon tomir,
nafas olish va asab tizimida sezilarli funksional o‘zgarishlar bilan tavsiflanadigan
davrdir. Shu bois, bu bosqichda jismoniy yuklamalar shaxsiy individual xususiyatlarni
hisobga olgan holda rejalashtirilishi lozim. Afsuski, amaldagi mashg‘ulot
jarayonlarida ushbu fiziologik o‘zgarishlar ko‘pincha yetarli darajada inobatga
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
436
olinmaydi. Bu esa sportchilarda haddan tashqari zo‘riqish, charchoq, shikastlanish
xavfini oshiradi va sog‘liqqa salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Maqolada mavjud holat ilmiy
asosda yoritilib, o‘smirlar bilan mashg‘ulot olib borishda fiziologik yondashuvning
dolzarbligi asoslab beriladi hamda amaliy tavsiyalar ilgari suriladi.
Kalit
so‘zlar:
O‘smirlar
fiziologiyasi,
jismoniy
mashg‘ulotlar,
sog‘lomlashtirish, sport pedagogikasi, fiziologik moslashuv, yuklama me’yorlari, sport
sog‘lig‘i.
Annotation: This article analyzes the physiological changes that occur during
adolescence and their impact on sports training processes. Adolescence is
characterized by rapid growth, hormonal imbalances, and significant functional
changes in the cardiovascular, respiratory, and nervous systems. Therefore, physical
loads at this stage must be planned with careful consideration of individual
characteristics. Unfortunately, in practice, these physiological changes are often not
adequately taken into account during training sessions. This leads to increased risk of
overtraining, fatigue, injuries, and negative effects on overall health. The article
scientifically examines the current situation and substantiates the relevance of a
physiological approach in working with adolescents, while also providing practical
recommendations for improving training methodology.
Keywords: adolescent physiology, physical training, health promotion, sports
pedagogy, physiological adaptation, load regulation, sports health
Kirish
Inson hayotining har bir bosqichi o‘ziga xos biologik, psixologik va ijtimoiy
xususiyatlarga ega bo‘lib, ayniqsa o‘smirlik davri organizmning intensiv rivojlanish va
shakllanish jarayoni bilan ajralib turadi. Bu davrda nafaqat tana o‘sishi va og‘irligi
keskin ortadi, balki yurak-qon tomir, nafas olish, endokrin va asab tizimlarida ham
jiddiy funksional o‘zgarishlar sodir bo‘ladi. Shu sababli jismoniy tarbiya va sport
mashg‘ulotlari o‘smirlar organizmining fiziologik holatini hisobga olgan holda olib
borilishi zarur.
Amaldagi sport mashg‘ulotlari tizimida esa ko‘p hollarda umumiy metodik
yondashuv asosida ishlanayotgan mashg‘ulot dasturlari qo‘llanilmoqda. Natijada,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
437
ayrim o‘smir sportchilar o‘z jismoniy imkoniyatlari va organizm holatiga to‘g‘ri
kelmaydigan mashqlarga duch kelmoqda. Bu esa charchoq, funksional buzilishlar,
hatto shikastlanishlar xavfini oshiradi.
Zamonaviy sport pedagogikasi va tibbiyot fanida o‘smirlar bilan ishlashda
individual yondashuv, mashg‘ulot yuklamalarini differensial tarzda rejalashtirish,
tiklanish jarayonlarini hisobga olish kabi masalalarga alohida e’tibor qaratilmoqda.
Shu jihatdan, mazkur maqolada o‘smirlar organizmida yuzaga keladigan fiziologik
o‘zgarishlar chuqur tahlil qilinadi, va ularning jismoniy mashg‘ulotlar samaradorligiga
ta’siri o‘rganiladi. Shuningdek, mavjud muammolarni bartaraf etish bo‘yicha ilmiy
asoslangan taklif va tavsiyalar beriladi.
Asosiy qism
O‘smirlik davri — bu organizmning intensiv biologik qayta qurilishi bilan
xarakterlanuvchi murakkab davr bo‘lib, bu jarayonlar o‘rtacha 11–16 yosh oralig‘ida
sodir bo‘ladi. Ushbu davrda somatik o‘sishning jadallashuvi, gormonal tizimning faol
ishlashi, yurak hajmining kattalashuvi, qon bosimining o‘zgarishi va o‘pka sig‘imining
kengayishi kabi fiziologik ko‘rsatkichlar sezilarli darajada o‘zgaradi. Aynan shunday
holatlar o‘smirlarning jismoniy yuklamalarga bo‘lgan moslashuv darajasini keskin
farqlanishiga olib keladi.
Pedagogik tajribalar shuni ko‘rsatadiki, sport mashg‘ulotlarining bir xil
yuklama asosida tashkil etilishi barcha o‘quvchilarda teng natijalar bermaydi. Ayrim
o‘smirlar mashqlarga tez moslashsa, boshqalarida esa teskari — holsizlik, e’tiborning
susayishi, mushaklar zo‘riqishi yoki shikastlanish holatlari kuzatiladi. Bu esa, o‘z
navbatida, sog‘lomlashtirish vazifasini bajarishi lozim bo‘lgan mashg‘ulotlarning
samarasini pasaytiradi.
Yana bir muhim jihat — bu o‘smirlarning psixo-emotsional holatidir.
O‘smirlikda hissiy beqarorlik, ruhiy o‘zgaruvchanlik yuqori bo‘lganligi sababli
mashg‘ulotdagi yondashuvlar nafaqat jismoniy, balki psixologik omillarni ham
hisobga olishi zarur. Har bir sportchi uchun individual yondashuv, sog‘liq holatini
baholash va shaxsiy yuklama rejasini ishlab chiqish eng maqbul usul hisoblanadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
438
Bugungi kunda bir qator ilg‘or xorijiy va mahalliy metodikalarda yuklamalarni
(yoshga, jinsga, jismoniy tayyorgarlik darajasiga, organizm holatiga qarab) belgilash
tamoyili asos qilib olingan. Misol uchun, AQSh, Yaponiya va Germaniyada sport
maktablarida sportchilarning o‘smirlikdagi fiziologik o‘zgarishlari muntazam
monitoring qilib boriladi, shunga qarab mashg‘ulotlar differensial tarzda tashkil etiladi.
Afsuski, bizda bu yondashuv hali to‘liq joriy etilmagan.
Shunday ekan, mashg‘ulotlar samaradorligini oshirish, sportchilarning
sog‘ligini saqlash va ularning individual rivojlanishini qo‘llab-quvvatlash uchun
quyidagi takliflar muhim ahamiyat kasb etadi:
O‘smir sportchilarning sog‘liq holatini tizimli ravishda nazorat qilish va
fiziologik ko‘rsatkichlarini monitoring qilish;
Mashg‘ulot dasturlarini tuzishda individual yondashuvga asoslanish;
Trener va pedagoglar uchun maxsus metodik qo‘llanmalarni ishlab
chiqish;
Mashg‘ulotdan so‘ng tiklanish usullarini (massaj, nafas mashqlari, dam
olish protokollari) muntazam qo‘llash.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.
1.
Abdukarimov A.A. Sport mashg‘ulotlari nazariyasi va metodikasi. – Toshkent:
“Sharq”, 2020. – 245 b.
2.
Qodirov N.T., Abdullayev M.M. Jismoniy tarbiya va sport fiziologiyasi. –
Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2018. – 196 b.
3.
Axmedov S.R. Yosh sportchilar bilan mashg‘ulot olib borishda individual
yondashuv. // “Ilm va taraqqiyot”, 2021. – №4. – B. 56–59.
4.
Karimova M.Z. O‘smirlik davri psixologiyasi. – Toshkent: Fan, 2019. – 168 b.
5.
Maxmudov J.J. O‘quvchi-yoshlar salomatligini mustahkamlashda jismoniy
tarbiyaning o‘rni. // “Pedagogik ta’lim”, 2020. – №2. – B. 72–75.
6.
Назаров Р.Ф. Физиология человека в спорте. – Москва: Академия, 2017. –
304 с.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
439
7.
Bompa T. Periodizatsiya: Sport mashg‘ulotlarini rejalashtirish nazariyasi va
amaliyoti. – Toshkent: Olimpiya sporti va pedagogika instituti nashriyoti, 2021. – 288
b.
8.
Tursunov I. va boshq. O‘quvchilarda sog‘lom turmush tarzini shakllantirishda
jismoniy tarbiyaning roli. // “Sport – taraqqiyot mezoni”, 2022. – №1. – B. 41–45.
